Thiên 10 — Quyển 10 — Thương hàn (phần dưới)

 Quyển thứ mười · Thương hàn (phần cuối) (thương hàn: nhóm bệnh sốt cấp tính do cảm phải khí lạnh và các tà khí từ bên ngoài, theo y học cổ truyền)

 Các biểu hiện của bệnh Thái âm, thiên thứ nhất (Thái âm: một trong sáu giai đoạn, còn gọi là sáu kinh, của bệnh thương hàn; bệnh nằm ở tạng tỳ, tức bộ máy tiêu hóa, chủ yếu là lạnh và yếu ở bụng)

 Tám chứng (chứng: một nhóm triệu chứng đi cùng nhau, ứng với một tình trạng bệnh), hai bài thuốc.

 Bệnh thái âm có biểu hiện: bụng đầy, nôn, ăn không xuống. Nếu dùng phép hạ (cho uống thuốc tẩy để đi ngoài) thì bệnh càng nặng. Thỉnh thoảng bụng tự đau, vùng dưới ngực cứng và kết lại. Bệnh thái âm mà mạch phù (mạch nổi ở nông, chỉ đặt nhẹ ngón tay đã bắt được, cho thấy bệnh còn ở phần ngoài cơ thể) thì có thể phát hãn (dùng thuốc làm ra mồ hôi để đẩy tà khí ra ngoài).

 Thái âm trúng phong (bệnh thái âm do cảm phải gió), tứ chi đau nhức bứt rứt. Nếu mạch ở bộ dương vi (rất yếu, rất nhỏ), mạch ở bộ âm sáp (rít, đi không trơn) mà trường (dài) thì bệnh sắp khỏi (khi bắt mạch ở cổ tay, phần phía trước gọi là bộ dương, phần phía sau gọi là bộ âm).

 Bệnh thái âm thường lui vào khoảng từ giờ Hợi đến hết giờ Sửu (khoảng 9 giờ tối đến 3 giờ sáng).

 Tự đi lỏng mà không khát thì thuộc thái âm, vì trong tạng (tạng tỳ) có hàn (khí lạnh). Nên dùng phép ôn (dùng thuốc làm ấm bên trong), hợp với các bài thuộc nhóm Tứ nghịch (như Tứ nghịch thang, bài thuốc gồm phụ tử, can khương, cam thảo, chuyên chữa tay chân lạnh ngược lên).

 Thương hàn mà mạch phù và hoãn (mạch chậm rãi, lơi lỏng), tay chân ấm, đó là bệnh gắn với thái âm. Bệnh thái âm lẽ ra sẽ phát hoàng (vàng da). Nhưng nếu tiểu tiện tự thông thì không thể phát vàng. Đến ngày thứ bảy, thứ tám, tuy người bứt rứt, bỗng đi lỏng hơn mười lần, nhưng ắt sẽ tự dừng. Sở dĩ tự dừng là vì tỳ khí đã hồi phục và mạnh lên, những chất cặn bã thối nát tất phải bị tống ra ngoài.

 Vốn là bệnh thái dương (giai đoạn đầu của thương hàn, bệnh ở phần ngoài cơ thể, có sợ lạnh, sốt, đau đầu, cứng gáy), thầy thuốc lại dùng phép hạ, nhân đó bụng đầy, thỉnh thoảng đau, thì thuộc thái âm; dùng Quế chi gia thược dược thang làm bài chính. Nếu đau kiểu thực (đầy cứng, ấn vào càng đau) thì dùng Gia đại hoàng thang làm bài chính. Bài thuốc: quế chi (cành quế non) 3 lạng (lạng: đơn vị đo khối lượng thời xưa); thược dược (rễ cây thược dược) 6 lạng; sinh khương (gừng tươi) 3 lạng, thái lát; cam thảo 2 lạng, chích (tẩm rồi nướng/sao); đại táo (táo tàu) 12 quả, bổ ra.

 Năm vị trên, dùng 7 thăng nước (thăng: đơn vị đo dung tích thời xưa), sắc lấy 3 thăng, bỏ bã, chia làm 3 lần uống lúc còn ấm.

 Bài Gia đại hoàng thang: đại hoàng (một vị thuốc tẩy xổ) 2 lạng.

 Như trên, chỉ cần thêm 2 lạng đại hoàng này vào bài trước là được.

 Người không có dương chứng (các triệu chứng thuộc loại nóng, thực, như sốt, táo bón), mạch nhược (yếu), người ấy cứ tự đi ngoài liên tục; nếu đáng phải dùng đại hoàng, thược dược thì nên giảm lượng, vì vị khí (sức của dạ dày, khả năng tiêu hóa) người ấy yếu, dễ bị động mà đi lỏng.

 Quyển thứ mười · Thương hàn (phần cuối)

 Các biểu hiện của bệnh Thiếu âm, thiên thứ hai (Thiếu âm: một trong sáu giai đoạn của bệnh thương hàn — bệnh sốt cấp do cảm khí lạnh; bệnh nằm ở tâm và thận, sức chống đỡ của cơ thể đã suy, người lạnh, mạch yếu)

 Bốn mươi lăm chứng (chứng: nhóm triệu chứng ứng với một tình trạng bệnh), mười sáu bài thuốc.

 Bệnh thiếu âm có biểu hiện: mạch vi (rất yếu, mờ nhạt) và tế (nhỏ như sợi chỉ), người chỉ muốn ngủ.

 Bệnh thiếu âm, muốn nôn mà không bứt rứt, chỉ muốn ngủ; đến ngày thứ năm, thứ sáu tự đi lỏng mà khát, thì thuộc thiếu âm; vì cơ thể hư nên đòi uống nước để tự cứu. Nước tiểu trong (trắng) thì hình bệnh thiếu âm đã đầy đủ; người ấy nước tiểu trong là vì hạ tiêu (phần dưới của thân, gồm thận, bàng quang, ruột dưới) hư và lạnh, không giữ được nước tiểu, nên nước tiểu trong. Bệnh mà mạch ở cả bộ âm lẫn bộ dương (phía sau và phía trước chỗ bắt mạch ở cổ tay) đều khẩn (căng như dây thừng xoắn), lẽ ra không có mồ hôi mà lại ra mồ hôi, đó là (vong) dương (?) (mất dương khí — khí ấm và sức sống của cơ thể), thuộc thiếu âm; theo lẽ sẽ đau họng rồi lại nôn và đi lỏng.

 Bệnh thiếu âm, ho mà đi lỏng, nói sảng, đó là do bị hỏa khí bức ép (tức bị dùng phép hỏa như hơ lửa, chườm nóng, châm kim nung đỏ để ép ra mồ hôi); tiểu tiện ắt khó, vì đã cưỡng ép bệnh thiếu âm ra mồ hôi.

 Bệnh thiếu âm, mạch tế (nhỏ), trầm (chìm, phải ấn sâu mới thấy), sác (nhanh), bệnh ở lý (phần bên trong cơ thể), không được phát hãn (dùng thuốc làm ra mồ hôi).

 Bệnh thiếu âm, mạch vi thì không được phát hãn, vì không còn dương khí (khí ấm, sức hoạt động của cơ thể). Dương đã hư, mà mạch ở bộ xích (vị trí bắt mạch phía sau ở cổ tay, gần khuỷu tay) yếu và sáp (rít, không trơn) thì lại không được dùng phép hạ (cho uống thuốc tẩy để đi ngoài).

 Bệnh thiếu âm, mạch khẩn, đến ngày thứ bảy, thứ tám đi lỏng, mạch bỗng trở nên vi, tay chân lại ấm, mạch khẩn lại mất đi, đó là bệnh sắp giải; tuy bứt rứt, nhưng đi lỏng ắt tự khỏi.

 Bệnh thiếu âm đi lỏng, nếu đi lỏng đã dừng, sợ lạnh mà nằm co quắp, tay chân ấm, thì chữa được.

 Bệnh thiếu âm, sợ lạnh mà nằm co quắp, thỉnh thoảng tự bứt rứt, muốn hất bỏ áo và chăn, thì chữa được.

 Thiếu âm trúng phong (bệnh thiếu âm do cảm gió), mạch ở bộ dương vi, ở bộ âm phù (nổi ở nông), là bệnh sắp khỏi.

 Bệnh thiếu âm thường lui vào khoảng từ giờ Tý đến hết giờ Dần (khoảng 11 giờ đêm đến 5 giờ sáng).

 Bệnh thiếu âm đến ngày thứ tám, thứ chín mà khắp người và tay chân đều nóng, đó là nhiệt ở bàng quang, ắt sẽ tiện huyết (đi tiểu hoặc đi ngoài ra máu).

 Bệnh thiếu âm, người bệnh nôn và đi lỏng, tay chân không lạnh ngược, lại phát sốt, thì không chết. Nếu mạch không đủ (bắt không ra mạch) thì cứu (đốt ngải trên huyệt) vào kinh thiếu âm bảy tráng (tráng: mỗi lần đốt hết một mồi ngải).

 Bệnh thiếu âm, chỉ có quyết (tay chân lạnh giá) mà không có mồ hôi, nếu cưỡng ép ra mồ hôi ắt làm động huyết (gây chảy máu), không biết máu ra theo đường nào, có khi ra ở miệng, mũi, mắt; đó gọi là hạ quyết thượng kiệt (phần dưới lạnh giá, phần trên máu cạn kiệt), khó chữa.

 Bệnh thiếu âm, sợ lạnh, nằm co quắp mà đi lỏng, tay chân lạnh ngược, thì không chữa được.

 Bệnh thiếu âm, đi lỏng đã dừng mà chóng mặt, thường xuyên tự mạo (choáng váng tối tăm như bị trùm kín đầu), thì chết.

 Bệnh thiếu âm, người bệnh nôn và đi lỏng, vật vã, tay chân lạnh ngược, thì chết.

 Bệnh thiếu âm, tứ nghịch (tay chân lạnh ngược từ đầu ngón lên), sợ lạnh mà nằm co quắp, bắt không thấy mạch, người bệnh trong lòng không bứt rứt mà tay chân vật vã, thì chết.

 Bệnh thiếu âm đến ngày thứ sáu, thứ bảy, hơi thở cao (thở nông, hơi chỉ ở trên ngực), thì chết.

 Bệnh thiếu âm, mạch vi, tế, trầm, chỉ muốn nằm, ra mồ hôi mà không bứt rứt, tự muốn nôn; đến ngày thứ năm, thứ sáu tự đi lỏng, lại bứt rứt vật vã không nằm ngủ được, thì chết.

 Bệnh thiếu âm, mới mắc, lại phát sốt, mạch lại trầm, dùng Ma hoàng tế tân phụ tử thang làm bài chính. Bài thuốc: ma hoàng (cây thuốc làm ra mồ hôi) 2 lạng (lạng: đơn vị khối lượng thời xưa), bỏ đốt; tế tân (rễ cây tế tân, vị cay ấm) 2 lạng; phụ tử (rễ củ con của cây ô đầu, vị rất nóng) 1 củ, bào (vùi trong tro nóng cho chín), bỏ vỏ, bổ làm 8 miếng.

 Ba vị trên, dùng 2 đấu nước (đấu: đơn vị dung tích bằng 10 thăng; thăng: đơn vị dung tích thời xưa), sắc ma hoàng trước, cạn bớt 1 thăng, hớt bỏ bọt nổi bên trên, cho các vị khác vào, sắc lấy 3 thăng, bỏ bã, uống ấm 1 thăng. Bệnh thiếu âm, mắc được hai ba ngày, dùng Ma hoàng phụ tử cam thảo thang làm ra chút ít mồ hôi; vì hai ba ngày chưa có chứng ở bên trong nên chỉ làm ra chút ít mồ hôi. Bài thuốc: ma hoàng 2 lạng, bỏ đốt; phụ tử 1 củ, bào, bỏ vỏ, bổ làm 8 miếng; cam thảo 2 lạng, chích (tẩm rồi nướng/sao).

 Ba vị trên, dùng 7 thăng nước, sắc ma hoàng trước cho sôi một hai dạo, hớt bỏ bọt nổi, cho các vị khác vào, sắc lấy 2 thăng rưỡi, bỏ bã, uống ấm 8 hợp (hợp: một phần mười thăng). Bệnh thiếu âm, mắc từ hai ba ngày trở lên, trong lòng bứt rứt, không nằm được, dùng Hoàng liên a giao thang làm bài chính. Bài thuốc: hoàng liên (rễ cây hoàng liên, vị đắng lạnh) 4 lạng; hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, vị đắng lạnh) 1 lạng; thược dược 2 lạng; lòng đỏ trứng gà 2 quả; a giao (keo nấu từ da lừa) 3 thỏi.

 Năm vị trên, dùng 6 thăng nước, sắc trước ba vị, lấy 2 thăng, bỏ bã, cho a giao vào làm tan hết, rồi cho lòng đỏ trứng vào, khuấy cho hòa đều, uống ấm 7 hợp, ngày uống 3 lần.

 Bệnh thiếu âm, mắc được một hai ngày, trong miệng bình thường (không đắng, không khô), mà sống lưng sợ lạnh, thì nên cứu, và dùng Phụ tử thang làm bài chính.

 Bệnh thiếu âm, thân thể đau, tay chân lạnh, các khớp xương đau, mạch trầm, dùng Phụ tử thang làm bài chính. Bài thuốc: phụ tử 2 củ, bào, bỏ vỏ, bổ làm 8 miếng; phục linh (một loại nấm mọc ở rễ thông) 3 lạng; nhân sâm 2 lạng; bạch truật (củ cây bạch truật, vị bổ tỳ) 4 lạng; thược dược 3 lạng.

 Năm vị trên, dùng 8 thăng nước, sắc lấy 3 thăng, bỏ bã, chia làm 3 lần uống ấm.

 Bệnh thiếu âm, đi lỏng, đại tiện ra mủ máu, dùng Đào hoa thang làm bài chính.

 Bệnh thiếu âm, từ ngày thứ hai, thứ ba đến ngày thứ tư, thứ năm, đau bụng, tiểu tiện (không thông) (?), đi lỏng không dứt mà đại tiện ra mủ máu, dùng Đào hoa thang làm bài chính. Bài thuốc: xích thạch chi (một loại đất sét đỏ, có tác dụng cầm tiêu chảy) 1 cân (cân: đơn vị khối lượng bằng 16 lạng), một nửa để nguyên cục, một nửa tán bột; can khương (gừng khô) 1 lạng; gạo tẻ 1 thăng.

 Ba vị trên, dùng 7 thăng nước, sắc đến khi gạo chín là thuốc thành, bỏ bã, lấy 7 hợp nước thuốc ấm, cho vào một phương thốn chủy (lượng bột vừa đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc) bột xích thạch chi mà uống. Uống một lần đã khỏi thì phần còn lại đừng uống nữa.

 Bệnh thiếu âm, đi lỏng, đại tiện ra mủ máu, có thể châm kim.

 Bệnh thiếu âm, nôn và đi lỏng, tay chân lạnh ngược, bứt rứt vật vã như muốn chết, dùng Thù du thang làm bài chính. (Bài thuốc xem ở môn Dương minh — giai đoạn bệnh nhiệt ở dạ dày và ruột.)

 Bệnh thiếu âm, đi lỏng, đau họng, ngực đầy, trong lòng bứt rứt, dùng Trư phu thang làm bài chính. Bài thuốc: da lợn 1 cân.

 Một vị trên, dùng 1 đấu nước, sắc lấy 5 thăng, bỏ bã, cho vào 1 thăng mật ong trắng, 5 hợp bột gạo trắng đã rang thơm, khuấy cho hòa đều, chia làm 6 lần uống ấm.

 Bệnh thiếu âm, đến ngày thứ hai, thứ ba, đau họng, có thể cho uống Cam thảo thang; không khỏi thì có thể cho uống Cát cánh thang. Bài thuốc: cam thảo (nguyên văn không ghi liều lượng) (?). Một vị trên, dùng 3 thăng nước, sắc lấy 1 thăng rưỡi, bỏ bã, uống ấm 7 hợp, ngày uống 2 lần.

 Bài Cát cánh thang: cát cánh (rễ cây cát cánh, chữa họng, ho) 1 củ lớn; cam thảo 2 lạng.

 Hai vị trên, dùng 3 thăng nước, sắc lấy 1 thăng, bỏ bã, chia làm 2 lần uống ấm.

 Bệnh thiếu âm, trong họng bị tổn thương, lở loét, không nói được, không ra tiếng, dùng Khổ tửu thang làm bài chính (khổ tửu: giấm). Bài thuốc: trứng gà 1 quả, bỏ lòng đỏ, đổ giấm loại tốt vào trong vỏ; bán hạ (củ cây bán hạ, chữa đờm, nôn) rửa sạch, bổ nhỏ bằng hạt táo, 14 miếng.

 Hai vị trên, cho bán hạ vào trong giấm, đặt vỏ trứng lên vòng sắt ở chuôi dao, để trên lửa cho sôi ba dạo, bỏ bã, ngậm nuốt từng chút một. Không khỏi thì làm thêm ba thang nữa sẽ khỏi.

 Bệnh thiếu âm, trong họng đau, dùng Bán hạ tán hoặc Bán hạ thang làm bài chính (tán: thuốc bột; thang: thuốc sắc). Bài thuốc: bán hạ (rửa sạch); quế chi (cành quế non); cam thảo (chích).

 Ba vị trên, lượng bằng nhau, giã riêng từng vị rồi trộn chung, hòa với nước cơm trắng, uống một phương thốn chủy, ngày uống 3 lần. Nếu không uống được dạng bột thì lấy 1 thăng nước, đun sôi bảy dạo, cho 2 phương thốn chủy bột thuốc vào, đun thêm sôi ba dạo, nhấc khỏi lửa để hơi nguội, ngậm nuốt từng chút một. Bán hạ có độc, không nên uống dạng bột.

 Bệnh thiếu âm, đi lỏng, dùng Bạch thông thang làm bài chính. Bài thuốc: phụ tử 1 củ, để sống, bỏ vỏ, bổ làm 8 miếng; can khương 1 lạng; hành trắng (phần gốc trắng của cây hành) 4 cọng.

 Ba vị trên, dùng 3 thăng nước, sắc lấy 1 thăng, bỏ bã, chia làm 2 lần uống ấm.

 Bệnh thiếu âm, đi lỏng, mạch vi, uống Bạch thông thang mà đi lỏng không dứt, quyết nghịch (tay chân lạnh giá, lạnh ngược lên), bắt không ra mạch, nôn khan (?) bứt rứt, dùng Bạch thông gia trư đảm trấp thang làm bài chính. Bài thuốc: mật lợn 1 hợp; nước tiểu người 5 hợp.

 Hai vị trên, cho vào nước thuốc của bài trước, khuấy cho hòa đều, chia làm 2 lần uống ấm. Nếu không có mật lợn cũng có thể dùng (thang ấy mà uống) (?). Sau khi uống, mạch bỗng hiện ra mạnh thì chết, mạch hiện ra yếu ớt mà nối dần thì sống.

 Bệnh thiếu âm, hai ba ngày chưa khỏi, đến ngày thứ tư, thứ năm, đau bụng, tiểu tiện không thông, tứ chi nặng nề đau nhức mà đi lỏng, đó là có thủy khí (nước ứ đọng trong cơ thể); người bệnh hoặc ho, hoặc tiểu không thông, hoặc đi lỏng, hoặc nôn, dùng Huyền vũ thang làm bài chính. Bài thuốc: phục linh, thược dược, sinh khương (gừng tươi) (mỗi thứ 3 lạng, gừng thái lát); bạch truật 2 lạng; phụ tử 1 củ, bào, bỏ vỏ, bổ làm 8 miếng.

 Năm vị trên, dùng 8 thăng nước, sắc lấy 3 thăng, bỏ bã, uống ấm 7 hợp. Nếu ho thì thêm ngũ vị tử (quả cây ngũ vị) nửa thăng, tế tân 1 lạng, can khương 1 lạng. Nếu tiểu tiện tự thông thì bỏ phục linh. Nếu đi lỏng thì bỏ thược dược, thêm can khương 2 lạng. Nếu nôn thì bỏ phụ tử, thêm gừng tươi cho đủ nửa cân kể cả lượng đã có. Nếu đi lỏng không dứt, đại tiện ra mủ máu thì nên dùng Đào hoa thang.

 Bệnh thiếu âm, đi lỏng ra thức ăn chưa tiêu, trong lạnh ngoài nóng, tay chân lạnh ngược, mạch vi như sắp tuyệt, thân thể lại sợ lạnh (?), mặt người bệnh đỏ, hoặc đau bụng, hoặc nôn khan, hoặc đau họng, hoặc đi lỏng đã dừng mà mạch không hiện ra, dùng Thông mạch tứ nghịch thang làm bài chính. Bài thuốc: cam thảo 2 lạng, chích; phụ tử 1 củ loại lớn, để sống, bỏ vỏ, bổ làm 8 miếng; can khương 3 lạng (người khỏe mạnh có thể dùng 4 lạng).

 Ba vị trên, dùng 3 thăng nước, sắc lấy 1 thăng 2 hợp, bỏ bã, chia làm 2 lần uống ấm. Mạch hiện ra ngay là khỏi. Nếu mặt đỏ thì thêm 9 cọng hành trắng; đau bụng thì bỏ hành, thêm thược dược 2 lạng; nôn thì thêm gừng tươi 2 lạng; đau họng thì bỏ thược dược, thêm cát cánh 1 lạng; đi lỏng đã dừng mà mạch không hiện ra thì bỏ cát cánh, thêm nhân sâm 2 lạng. Chỉ khi bệnh tương ứng với bài thuốc thì mới gia giảm như vậy mà uống.

 Bệnh thiếu âm, tay chân lạnh ngược, người bệnh hoặc ho, hoặc hồi hộp, hoặc tiểu không thông, hoặc đau trong bụng, hoặc đi lỏng mà mót rặn, nặng ở hậu môn, dùng Tứ nghịch tán làm bài chính.

 Bài thuốc: cam thảo (chích); chỉ thực (quả cam chua non phơi khô) (chích); sài hồ (rễ cây sài hồ); thược dược (mỗi thứ 10 phân — phân: đơn vị chia tỷ lệ khối lượng các vị thuốc).

 Bốn vị trên, giã thành bột, hòa với nước cơm trắng, uống một phương thốn chủy, ngày uống 3 lần. Nếu ho thì thêm ngũ vị tử, can khương mỗi thứ 5 phân, đồng thời chữa cả đi lỏng.

 Nếu hồi hộp thì thêm quế chi 5 phân; tiểu không thông thì thêm phục linh 5 phân; đau trong bụng thì thêm 1 củ phụ tử đã bào; đi lỏng mà mót rặn thì trước lấy 5 thăng nước, sắc 3 thăng củ kiệu, lấy được 3 thăng nước, bỏ bã, cho 3 phương thốn chủy bột thuốc vào nước ấy, sắc lấy 1 thăng rưỡi, chia làm 2 lần uống ấm.

 Bệnh thiếu âm, đi lỏng sáu bảy ngày, ho mà nôn, khát, trong lòng bứt rứt không ngủ được, dùng Trư linh thang làm bài chính. (Bài thuốc xem ở môn Dương minh.)

 Bệnh thiếu âm, mắc được hai ba ngày, miệng ráo, họng khô, phải gấp rút dùng phép hạ, nên dùng Thừa khí thang (nhóm bài thuốc tẩy xổ, có đại hoàng).

 Bệnh thiếu âm, đi lỏng ra nước trong, màu xanh, vùng dưới tim ắt đau, miệng khô ráo, có thể dùng phép hạ, nên dùng Thừa khí thang. (Có bản nói dùng Đại sài hồ thang.)

 Bệnh thiếu âm, đến ngày thứ sáu, thứ bảy, bụng đầy, không đại tiện, phải gấp rút dùng phép hạ, nên dùng Thừa khí thang. (Bài thuốc xem trong phần Thừa khí thang.)

 Bệnh thiếu âm mà mạch trầm, nên dùng phép ôn (dùng thuốc làm ấm bên trong), hợp với Tứ nghịch thang.

 Bệnh thiếu âm, người bệnh ăn uống vào là nôn ra, trong lòng lợm giọng muốn nôn mà lại không nôn được; khi mới mắc, tay chân lạnh, mạch huyền (căng thẳng như dây đàn) và trì (chậm), đó là trong ngực có tà khí thực (có vật tà ngăn trở như đờm, thức ăn), không được dùng phép hạ, nên theo đó mà dùng phép thổ (cho uống thuốc gây nôn để tống tà ra). Nếu trên cơ hoành có hàn ẩm (nước đờm lạnh ứ đọng), nôn khan, thì không được dùng phép thổ, nên dùng phép ôn, hợp với Tứ nghịch thang. (Bài thuốc xem ở môn Dương minh.)

 Bệnh thiếu âm, đi lỏng, mạch vi và sáp, nếu nôn mà ra mồ hôi (?), ắt phải đi ngoài nhiều lần mà lượng lại ít; nên làm ấm phần trên bằng cách cứu. (Có bản nói: cứu kinh quyết âm năm mươi tráng.)

 Quyển thứ mười · Thương hàn (phần cuối)

 Các biểu hiện của bệnh Quyết âm, thiên thứ ba (Quyết âm: giai đoạn cuối trong sáu giai đoạn của bệnh thương hàn — bệnh sốt cấp do cảm khí lạnh; bệnh liên quan đến can, nóng lạnh lẫn lộn, lúc thì tay chân lạnh giá, lúc thì sốt)

 Năm mươi sáu chứng (chứng: nhóm triệu chứng ứng với một tình trạng bệnh), bảy bài thuốc.

 Bệnh quyết âm có biểu hiện: tiêu khát (khát nhiều, uống bao nhiêu cũng không hết khát), khí xông ngược lên, trong lòng ngực đau và nóng, đói mà không muốn ăn, nặng thì nôn ra giun đũa; nếu dùng phép hạ (cho uống thuốc tẩy để đi ngoài) thì đi lỏng không chịu dừng.

 Quyết âm trúng phong (bệnh quyết âm do cảm gió), mạch hơi phù (hơi nổi ở nông) là bệnh sắp khỏi, không phù là chưa khỏi.

 Bệnh quyết âm thường lui vào khoảng từ giờ Sửu đến hết giờ Mão (khoảng 1 giờ đến 7 giờ sáng).

 Bệnh quyết âm, khát muốn uống nước, cho uống nước là khỏi.

 Các chứng tứ nghịch quyết (tay chân lạnh giá, lạnh ngược từ đầu ngón lên) không được dùng phép hạ; người vốn hư nhược cũng vậy.

 Thương hàn, trước quyết (tay chân lạnh giá) sau phát sốt mà đi lỏng, thì đi lỏng ắt sẽ dừng; nếu lại thấy quyết thì lại đi lỏng.

 Thương hàn, lúc đầu phát sốt sáu ngày, quyết lại kéo dài chín ngày mà đi lỏng. Đã quyết và đi lỏng thì lẽ ra không ăn được, nay lại ăn được, e là chứng trừ trung (dấu hiệu nguy: vị khí — sức sống của dạ dày — sắp tuyệt nên bỗng thèm ăn, như ngọn đèn sắp tắt bùng lên). Cho ăn bánh làm bằng kê, nếu không phát sốt thì biết vị khí vẫn còn, ắt khỏi. Vì sợ là nhiệt bỗng bộc phát ra rồi lại mất đi, nên hôm sau bắt mạch, nếu nhiệt vẫn còn tiếp tục, thì hẹn đến nửa đêm hôm sau sẽ khỏi. Sở dĩ như vậy là vì vốn phát sốt sáu ngày, quyết lại chín ngày, nay lại phát sốt ba ngày, cộng với sáu ngày trước cũng là chín ngày, tương ứng với số ngày quyết, cho nên hẹn đến nửa đêm hôm sau sẽ khỏi. Nếu ba ngày sau bắt mạch thấy sác (nhanh), nhiệt không lui, đó là nhiệt khí có dư, ắt sẽ sinh ung nhọt mưng mủ.

 Thương hàn, mạch trì (chậm), đến ngày thứ sáu, thứ bảy, lại cho uống Hoàng cầm thang (bài thuốc mát, thanh nhiệt) để trừ hết nhiệt. Mạch trì là có hàn (lạnh), lại cho uống Hoàng cầm thang để trừ nhiệt, trong bụng lạnh, lẽ ra không ăn được, nay lại ăn được, đó là trừ trung, ắt chết.

 Thương hàn, trước quyết sau phát sốt, đi lỏng ắt tự dừng; nếu lại ra mồ hôi, trong họng cứng đau, thì họng bị tý (hầu tý: họng sưng đau, bế tắc). Nếu phát sốt không có mồ hôi thì đi lỏng ắt tự dừng; nếu (đi lỏng không dừng) thì đại tiện ra mủ máu; người đại tiện ra mủ máu thì họng không bị tý.

 Thương hàn, từ ngày thứ nhất, thứ hai đến ngày thứ tư, thứ năm, người bị quyết ắt sẽ phát sốt; trước quyết thì sau ắt sốt; quyết sâu thì sốt cũng sâu, quyết nhẹ thì sốt cũng nhẹ. Quyết lẽ ra phải dùng phép hạ, mà lại phát hãn (dùng thuốc làm ra mồ hôi), thì miệng bị tổn thương, lở loét đỏ.

 Phàm quyết là do khí âm và khí dương không nối tiếp thuận với nhau, thế là thành quyết. Quyết tức là tay chân lạnh ngược.

 Bệnh thương hàn, quyết năm ngày, sốt cũng năm ngày; giả sử đến ngày thứ sáu lẽ ra lại quyết, mà không quyết thì tự khỏi. Quyết không quá năm ngày, vì đã sốt năm ngày, nên biết là tự khỏi.

 Thương hàn, mạch vi (rất yếu) mà quyết, đến ngày thứ bảy, thứ tám, da lạnh, người bệnh vật vã không lúc nào yên, đó là tạng hàn (nội tạng lạnh); giun đũa bò ngược lên cơ hoành; người bị hồi quyết (quyết do giun đũa) thì sẽ nôn ra giun. Người bệnh lúc yên lặng, lúc lại bứt rứt, đó là tạng hàn; giun bò ngược lên cơ hoành nên bứt rứt, một lát lại thôi; ăn vào mà nôn và lại bứt rứt là vì giun ngửi thấy mùi thức ăn ắt bò ra, người bệnh thường tự nôn ra giun. Hồi quyết thì dùng Ô mai hoàn làm bài chính (hoàn: thuốc viên). Bài thuốc: ô mai (quả mơ hun khói) 300 quả; tế tân (rễ cây tế tân, vị cay ấm) 6 lạng (lạng: đơn vị khối lượng thời xưa); can khương (gừng khô) 10 lạng; hoàng liên (rễ cây hoàng liên, vị đắng lạnh) 16 lạng; đương quy (rễ cây đương quy, bổ huyết) 4 lạng; thục tiêu (hạt tiêu đất Thục) 4 lạng;

 phụ tử (rễ củ con của cây ô đầu, vị rất nóng) 6 lạng, bào (vùi trong tro nóng cho chín); quế chi (cành quế non) 6 lạng; nhân sâm 6 lạng; hoàng bá (vỏ cây hoàng bá, vị đắng lạnh) 6 lạng.

 Mười vị trên, giã riêng từng vị rồi trộn chung. Ngâm ô mai trong giấm một đêm, bỏ hạt, hấp dưới năm đấu gạo (đấu: đơn vị dung tích bằng 10 thăng), giã thành bột nhão, trộn đều với các thuốc khác, cho vào cối cùng với mật ong, giã một nghìn chày, viên to bằng hạt ngô đồng. Uống trước bữa ăn 10 viên, ngày uống 3 lần, tăng dần đến 20 viên. Kiêng đồ sống lạnh, đồ trơn nhớt, đồ có mùi hôi.

 Thương hàn, nhiệt ít, quyết nhẹ, đầu ngón hơi lạnh, lặng lẽ không muốn ăn, bứt rứt vật vã; vài ngày sau tiểu tiện thông, màu nước tiểu trong, đó là nhiệt đã trừ; ăn được thì bệnh khỏi. Nếu quyết mà nôn, ngực sườn bứt rứt đầy tức, về sau ắt sẽ đi ngoài ra máu. (Chữ "sảo đầu" có bản ghi là "chỉ đầu", tức đầu ngón tay.)

 Người bệnh tay chân lạnh giá, nói rằng mình không bị kết hung (chứng tà khí kết ở ngực, vùng ngực cứng đau), bụng dưới đầy, ấn vào thấy đau, đó là khí lạnh kết ở bàng quang và vùng quan nguyên (huyệt nằm dưới rốn ba tấc, ở đây chỉ vùng bụng dưới).

 Thương hàn, phát sốt bốn ngày, quyết lại ba ngày, rồi lại phát sốt bốn ngày; quyết ít sốt nhiều, bệnh sẽ khỏi. Nếu từ ngày thứ tư đến ngày thứ sáu, thứ bảy mà sốt không dứt, ắt đi ngoài ra mủ máu.

 Thương hàn, quyết bốn ngày, sốt lại ba ngày, rồi lại quyết năm ngày, đó là bệnh đang tiến triển; lạnh nhiều nóng ít, dương khí (khí ấm, sức sống của cơ thể) lùi đi, cho nên là bệnh tiến triển.

 Thương hàn, đến ngày thứ sáu, thứ bảy, mạch sác (nhanh), tay chân quyết, bứt rứt vật vã, âm quyết (quyết do khí âm lạnh) mà không hồi lại, thì chết.

 Thương hàn, đi lỏng, tay chân lạnh ngược, vật vã không nằm được, thì chết.

 Thương hàn, phát sốt, đi lỏng đến mức quyết không dứt, thì chết.

 Thương hàn, đến ngày thứ sáu, thứ bảy không đi lỏng, rồi bỗng phát sốt mà đi lỏng, người bệnh ra mồ hôi không dứt, thì chết, vì chỉ có âm mà không còn dương.

 Thương hàn, đến ngày thứ năm, thứ sáu, không kết hung, bụng mềm, mạch hư (mạch yếu, rỗng, ấn vào không có lực) mà lại quyết, thì không được dùng phép hạ; nếu hạ thì mất máu, chết. Thương hàn, phát sốt mà quyết, đến ngày thứ bảy đi lỏng, thì khó chữa.

 Thương hàn, mạch xúc (mạch nhanh mà thỉnh thoảng ngừng một nhịp), tay chân lạnh ngược, có thể cứu (đốt ngải trên huyệt).

 Thương hàn, mạch hoạt (mạch trơn tru như hạt châu lăn) mà quyết, là phần biểu (phần ngoài cơ thể) có nhiệt, dùng Bạch hổ thang làm bài chính. (Biểu nhiệt thể hiện ra ở lý (?); bài thuốc xem trong phần Khó chữa.)

 Tay chân lạnh giá, mạch vì thế mà nhỏ như muốn tuyệt, dùng Đương quy tứ nghịch thang làm bài chính. Bài thuốc: đương quy 3 lạng; quế tâm (phần lõi của vỏ quế, đã cạo bỏ lớp vỏ ngoài) 3 lạng; tế tân 3 lạng; thược dược (rễ cây thược dược) 3 lạng; cam thảo 2 lạng, chích (tẩm rồi nướng/sao); thông thảo (lõi thân cây thông thảo, lợi tiểu, thông mạch) 2 lạng;

 đại táo (táo tàu) 25 quả, bổ ra.

 Bảy vị trên, dùng 8 thăng nước (thăng: đơn vị dung tích thời xưa), sắc lấy 3 thăng, bỏ bã, uống ấm 1 thăng, ngày uống 3 lần.

 Nếu người ấy vốn có hàn lâu ngày bên trong, dùng Đương quy tứ nghịch gia ngô thù du sinh khương thang làm bài chính. Bài thuốc: ngô thù du (quả cây ngô thù du, vị cay nóng) 2 lạng; sinh khương (gừng tươi) 8 lạng, thái lát.

 Như trên, thêm hai vị này vào bài trước, dùng 4 thăng nước hòa với 4 thăng rượu trong, sắc lấy 3 thăng, bỏ bã, chia làm 4 lần uống ấm.

 Ra mồ hôi nhiều, nhiệt không lui, gân co rút căng, tứ chi đau, nếu đi lỏng, quyết mà sợ lạnh, dùng Tứ nghịch thang làm bài chính.

 Ra mồ hôi nhiều, hoặc do (bị dùng phép) hỏa (?) (hơ lửa, chườm nóng để ép ra mồ hôi), đi lỏng mà quyết, dùng Tứ nghịch thang làm bài chính. (Các bài thuốc đều xem ở môn Dương minh — giai đoạn bệnh nhiệt ở dạ dày và ruột.)

 Người bệnh tay chân lạnh ngược, mạch chợt khẩn (căng như dây thừng xoắn), đó là tà khí kết ở trong ngực; dưới tim đầy mà bứt rứt, đói mà không ăn được, bệnh ở trong ngực, nên dùng phép thổ (cho uống thuốc gây nôn để tống tà ra), hợp với Qua đế tán (bột cuống quả dưa, thuốc gây nôn). (Bài thuốc xem trong phần chữa bĩ — chứng đầy tức, chẹn ở vùng dưới tim.)

 Thương hàn, quyết mà dưới tim hồi hộp đập thình thịch, phải chữa thủy (nước ứ đọng) trước, cho uống Phục linh cam thảo thang, sau mới chữa quyết; nếu không, nước thấm vào dạ dày ắt sẽ đi lỏng. Dùng Phục linh cam thảo thang làm bài chính. Bài thuốc: phục linh (một loại nấm mọc ở rễ thông) 2 lạng; cam thảo (chích) 1 lạng; quế chi 2 lạng; sinh khương 3 lạng. Bốn vị trên, dùng 4 thăng nước, sắc lấy 2 thăng, bỏ bã, chia làm 3 lần uống ấm.

 Thương hàn, đến ngày thứ sáu, thứ bảy, sau khi bị dùng phép hạ mạnh, mạch trầm (chìm) và trì (chậm), tay chân lạnh ngược, mạch ở hạ bộ (chỗ bắt mạch ở phần dưới cơ thể, như ở chân) không đến, cổ họng không thông lợi, khạc nhổ ra mủ máu, đi lỏng không dứt, là khó chữa; dùng Ma hoàng thăng ma thang làm bài chính. Bài thuốc: ma hoàng (cây thuốc làm ra mồ hôi), bỏ đốt, 2 lạng rưỡi; tri mẫu (thân rễ cây tri mẫu, vị đắng lạnh) 18 thù (thù: đơn vị khối lượng rất nhỏ, 24 thù bằng 1 lạng); uy nhuy (thân rễ cây ngọc trúc) 18 thù; hoàng cầm 18 thù; thăng ma (thân rễ cây thăng ma) 1 lạng 6 thù;

 (thiên môn) đông (?), cam thảo (chích), mỗi thứ … (nguyên văn bị sót tên một số vị và liều lượng) (?). Mười bốn vị trên, dùng 1 đấu nước, sắc ma hoàng trước cho sôi hai dạo, hớt bỏ bọt nổi, cho các vị khác vào, sắc lấy 3 thăng, bỏ bã, chia làm 3 lần uống ấm; chừng khoảng thời gian thổi chín một nồi cơm thì ra mồ hôi mà khỏi.

 Thương hàn, đến ngày thứ tư, thứ năm, trong bụng đau, nếu có hơi chuyển động đi xuống bụng dưới, là sắp tự đi lỏng.

 Thương hàn, vốn tự đi lỏng do lạnh, thầy thuốc lại cho dùng phép thổ, khiến khí lạnh ngăn cách trên dưới càng nghịch lên mà nôn, ăn vào là nôn ra ngay, dùng Can khương hoàng cầm hoàng liên nhân sâm thang làm bài chính. Bài thuốc: can khương, hoàng cầm, hoàng liên, nhân sâm (mỗi thứ 3 lạng).

 Bốn vị trên, dùng 6 thăng nước, sắc lấy 2 thăng, bỏ bã, chia làm 2 lần uống ấm.

 Đi lỏng, hơi sốt, người bệnh khát, mạch nhược (yếu), thì tự khỏi.

 Đi lỏng, mạch sác (nhanh), nếu hơi sốt, ra mồ hôi, thì tự khỏi; giả sử mạch lại khẩn thì bệnh chưa giải.

 Đi lỏng, tay chân quyết, không có mạch, cứu mà tay chân không ấm lên, lại thở hơi suyễn, thì chết. Mạch thiếu âm (ở mắt cá trong của chân) yếu hơn mạch phu dương (ở mu bàn chân) là thuận (tức vị khí còn mạnh, bệnh có thể khỏi).

 Đi lỏng, mạch lại phù (nổi ở nông) và sác (nhanh), mạch ở bộ xích (vị trí bắt mạch phía sau ở cổ tay) tự sáp (rít, không trơn), người bệnh ắt đi ngoài ra mủ máu.

 Đi lỏng ra thức ăn chưa tiêu thì không được công biểu (dùng thuốc làm ra mồ hôi để đánh vào phần ngoài cơ thể); nếu ra mồ hôi ắt bụng chướng đầy.

 Đi lỏng, mạch trầm và huyền (căng thẳng như dây đàn) thì mót rặn, nặng ở hậu môn. Mạch đại (to) thì đi lỏng chưa dừng. Mạch vi nhược mà sác thì đi lỏng sắp tự dừng, tuy phát sốt nhưng không chết.

 Đi lỏng, mạch trầm mà trì, mặt người bệnh hơi đỏ, thân hơi sốt, đi lỏng ra thức ăn chưa tiêu, ắt sẽ uất mạo (choáng váng tối tăm như bị đè nén, trùm kín) rồi ra mồ hôi mà khỏi, vì người ấy hơi quyết. Đi lỏng mà mạch lại sác và khát, thì nay sẽ tự khỏi; giả sử không khỏi, ắt sẽ đi ngoài ra mủ máu, vì có nhiệt.

 Sau khi đi lỏng, mạch tuyệt, tay chân quyết, (sau một ngày một đêm — nguyên văn bị sót chữ) (?) mạch trở lại, tay chân ấm lên thì sống; mạch không trở lại thì chết.

 Thương hàn đi lỏng, mỗi ngày hơn mười lần, mạch người bệnh lại thực (mạnh, có lực), thì chết.

 Đi lỏng ra thức ăn chưa tiêu, trong lạnh ngoài nóng, ra mồ hôi mà quyết, dùng Thông mạch tứ nghịch thang làm bài chính. (Bài thuốc xem ở môn Thiếu âm.)

 Đi lỏng do nhiệt, mót rặn nặng ở hậu môn, dùng Bạch đầu ông thang làm bài chính.

 Đi lỏng, muốn uống nước, là có nhiệt, dùng Bạch đầu ông thang làm bài chính. Bài thuốc: bạch đầu ông (rễ cây bạch đầu ông, chữa lỵ do nhiệt) 2 lạng; hoàng bá 3 lạng; hoàng liên 3 lạng; tần bì (vỏ cây tần bì, chữa lỵ) 3 lạng.

 Bốn vị trên, dùng 7 thăng nước, sắc lấy 2 thăng, bỏ bã, uống ấm 1 thăng; không khỏi thì uống tiếp.

 Đi lỏng, bụng đầy, thân thể đau nhức, thì trước phải làm ấm bên trong, sau mới công biểu; làm ấm bên trong nên dùng Tứ nghịch thang, công biểu nên dùng Quế chi thang. (Các bài thuốc đều xem ở trên.)

 Đi lỏng mà nói sảng, là có táo thỉ (phân khô cứng kết trong ruột), dùng Tiểu thừa khí thang (bài thuốc tẩy xổ nhẹ) làm bài chính. (Bài thuốc xem ở môn Thừa khí.)

 Sau khi đi lỏng lại càng bứt rứt, ấn vùng dưới tim thấy mềm, đó là hư phiền (bứt rứt do cơ thể hư, không phải do tà khí kết lại), dùng Chi tử thang làm bài chính. (Bài thuốc xem ở môn Dương minh.)

 Người hay nôn mà có ung nhọt mưng mủ (bên trong), thì không được chữa nôn; mủ ra hết thì tự khỏi.

 Nôn mà phát sốt, dùng Tiểu sài hồ thang làm bài chính. (Bài thuốc xem ở môn Sài hồ.)

 Nôn mà mạch nhược, tiểu tiện lại thông, thân hơi sốt, thấy quyết thì khó chữa, dùng Tứ nghịch thang làm bài chính. (Bài thuốc xem ở trên.)

 Nôn khan, nhổ ra nước dãi có bọt, lại đau đầu, dùng Ngô thù du thang làm bài chính. (Bài thuốc xem ở môn Dương minh.)

 Thương hàn, sau khi bị dùng phép thổ và phép hạ mạnh, cơ thể hư kiệt, lại bị làm ra mồ hôi tối đa, người bệnh khí ở bên ngoài bị bế uất (bên ngoài như nóng bừng mà khí không thông), lại cho uống nước để làm ra mồ hôi, nhân đó bị nấc; sở dĩ như vậy là vì trong dạ dày lạnh.

 Thương hàn, nấc mà bụng đầy, thì xem đường tiểu tiện và đại tiện để biết chỗ nào không thông, làm cho chỗ ấy thông thì khỏi.

 Quyển thứ mười · Thương hàn (phần cuối)

 Những điều nên làm và cần kiêng trong bệnh thương hàn (bệnh sốt cấp tính do cảm phải khí lạnh và các tà khí từ bên ngoài), thiên thứ tư

 Mười lăm chương.

 Quyển thứ mười · Thương hàn (phần cuối) — Những điều nên làm và cần kiêng trong bệnh thương hàn, thiên thứ tư

 Kiêng phát hãn (kiêng dùng thuốc làm ra mồ hôi để giải bệnh), chương thứ nhất

 Bệnh thiếu âm (giai đoạn bệnh ở tâm và thận, sức chống đỡ đã suy, người lạnh, mạch yếu), mạch tế (nhỏ), trầm (chìm, phải ấn sâu mới thấy), sác (nhanh), bệnh ở lý (phần bên trong cơ thể), thì kiêng phát hãn.

 Mạch phù (nổi ở nông, đặt nhẹ ngón tay đã thấy) mà khẩn (căng như dây thừng xoắn), theo lẽ thân thể sẽ đau nhức, nên dùng phép ra mồ hôi để giải; nhưng nếu mạch ở bộ xích (vị trí bắt mạch phía sau ở cổ tay, gần khuỷu tay) trì (chậm) thì kiêng phát hãn. Vì sao biết vậy? Vì đó là vinh khí (phần khí dinh dưỡng chạy trong mạch máu, gắn liền với huyết) không đủ, huyết khí ít ỏi.

 Bệnh thiếu âm, mạch vi (rất yếu, mờ nhạt), kiêng phát hãn, vì không còn dương khí (khí ấm, sức hoạt động của cơ thể).

 Trong họng bế tắc thì kiêng phát hãn; nếu phát hãn thì sẽ nôn ra máu, khí yếu gần tuyệt, tay chân lạnh ngược.

 Người bị quyết (tay chân lạnh giá) kiêng phát hãn; nếu phát hãn thì tiếng nói rối loạn, họng khàn, lưỡi teo rũ.

 Bệnh thái dương (giai đoạn đầu của thương hàn, bệnh ở phần ngoài cơ thể, có sợ lạnh, sốt, đau đầu, cứng gáy), phát sốt sợ lạnh, lạnh nhiều nóng ít, mạch vi nhược (rất yếu), thì là không còn dương, kiêng phát hãn lần nữa.

 Cổ họng khô ráo thì kiêng phát hãn.

 Người vốn hay mất máu, kiêng công biểu (dùng thuốc làm ra mồ hôi để đánh vào phần ngoài cơ thể); nếu ra mồ hôi thì lạnh run cầm cập.

 Người hay chảy máu cam, kiêng công biểu; nếu ra mồ hôi, vùng trán ắt co rút căng gấp.

 Người hay ra mồ hôi, nếu lại phát hãn nữa thì ắt hoảng hốt, lòng rối loạn, tiểu xong thì đau ở bộ phận sinh dục.

 Người bị bệnh lâm (tiểu buốt, tiểu rắt, nhỏ giọt), kiêng phát hãn; nếu phát hãn ắt tiểu ra máu.

 Người bị nhọt lở lâu ngày, tuy thân thể đau nhức, cũng kiêng công biểu; nếu ra mồ hôi thì (nguyên văn bị sót chữ, có lẽ là "kính": gân co cứng, uốn cong người) (?).

 Mùa đông kiêng phát hãn; nếu phát hãn ắt nôn và đi lỏng, trong miệng loét, sinh lở. Người ho mà tiểu tiện són ra, hoặc không giữ được nước tiểu, kiêng công biểu; nếu ra mồ hôi thì tay chân lạnh ngược, lạnh giá.

 Bệnh thái dương bị làm ra mồ hôi, nhân đó dẫn đến (nguyên văn bị sót chữ, có lẽ là "kính": gân co cứng) (?).

 Quyển thứ mười · Thương hàn (phần cuối) — Những điều nên làm và cần kiêng trong bệnh thương hàn, thiên thứ tư

 Nên phát hãn, chương thứ hai

 Theo phép chung, mùa xuân và mùa hạ nên phát hãn.

 Phàm phát hãn, muốn cho mồ hôi ra khắp cả tay chân, rịn rịn đều đặn trong khoảng một giờ cổ (khoảng hai tiếng đồng hồ) là tốt nhất, không muốn mồ hôi chảy đầm đìa. Nếu bệnh không giải thì nên phát hãn lần nữa; nhưng mồ hôi ra nhiều thì vong dương (mất dương khí, cơ thể suy kiệt, lạnh đi), dương đã hư thì không được phát hãn lần nữa.

 Phàm uống thuốc thang (thuốc sắc) để phát hãn, hễ trúng bệnh thì dừng, không cần uống hết thang.

 Phàm nói nên phát hãn mà không có thuốc thang thì thuốc viên, thuốc bột cũng có thể dùng, nhưng không bằng thuốc thang.

 Phàm mạch phù là bệnh ở bên ngoài, nên phát hãn.

 Bệnh thái dương, mạch phù mà sác (nhanh), nên phát hãn.

 Bệnh dương minh (giai đoạn bệnh nhiệt ở dạ dày và ruột), mạch phù mà hư (nổi mà rỗng yếu, ấn mạnh thì không có lực), nên phát hãn.

 Bệnh dương minh, mạch trì, ra nhiều mồ hôi mà hơi sợ lạnh, là phần biểu (phần ngoài cơ thể) chưa giải, nên phát hãn.

 Bệnh thái âm (giai đoạn bệnh ở tạng tỳ, lạnh và yếu ở bụng), mạch phù, nên phát hãn.

 Thái dương trúng phong (bệnh thái dương do cảm gió), mạch ở bộ dương phù, mạch ở bộ âm nhu nhược (mềm và yếu) (khi bắt mạch ở cổ tay, phần phía trước gọi là bộ dương, phần phía sau gọi là bộ âm); phù thì nhiệt tự phát, nhu nhược thì mồ hôi tự ra; người rờn rợn sợ lạnh, gai gai sợ gió, hâm hấp phát sốt, mũi khò khè, nôn khan, dùng Quế chi thang làm bài chính.

 Bệnh thái dương, đau đầu, phát sốt, thân thể đau, đau lưng, các khớp xương đau nhức, sợ gió, không có mồ hôi mà thở suyễn, dùng Ma hoàng thang làm bài chính.

 Thái dương trúng phong, mạch phù và khẩn, phát sốt sợ lạnh, thân thể đau nhức, không ra mồ hôi mà bứt rứt vật vã, dùng Đại thanh long thang làm bài chính.

 Bệnh thiếu âm, mắc được hai ba ngày, dùng Ma hoàng phụ tử cam thảo thang để làm ra chút ít mồ hôi.

 Quyển thứ mười · Thương hàn (phần cuối) — Những điều nên làm và cần kiêng trong bệnh thương hàn, thiên thứ tư

 Kiêng thổ (kiêng dùng thuốc hoặc cách gây nôn để tống tà khí ra), chương thứ ba

 Bệnh thái dương, vốn sợ lạnh mà phát sốt, nay tự ra mồ hôi, lại không sợ lạnh mà phát sốt, mạch ở bộ quan (vị trí bắt mạch ở giữa, chỗ xương nhô ở cổ tay) tế mà sác, đó là lỗi do đã cho thổ.

 Bệnh thiếu âm, người bệnh ăn uống vào là nôn ra, trong lòng lợm giọng muốn nôn mà lại không nôn được; khi mới mắc, tay chân lạnh, mạch huyền (căng thẳng như dây đàn) và vận (?) (có lẽ là "trì": chậm); nếu trên cơ hoành có hàn ẩm (nước đờm lạnh ứ đọng), nôn khan, thì kiêng thổ, nên dùng phép ôn (dùng thuốc làm ấm bên trong).

 Các bệnh tứ nghịch (tay chân lạnh ngược từ đầu ngón lên) có quyết thì kiêng thổ; người vốn hư nhược cũng vậy.

 Quyển thứ mười · Thương hàn (phần cuối) — Những điều nên làm và cần kiêng trong bệnh thương hàn, thiên thứ tư

 Nên thổ, chương thứ tư

 Theo phép chung, mùa xuân nên dùng phép thổ.

 Phàm uống thuốc thang gây nôn, hễ trúng bệnh thì dừng, không cần uống hết thang.

 Bệnh giống chứng Quế chi (chứng nên dùng Quế chi thang: sốt, ra mồ hôi, sợ gió), nhưng đầu gáy không cứng đau, mạch thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay, ở đây chỉ bộ phía trước) phù, trong ngực bĩ và cứng (đầy tức, chẹn lại mà cứng), khí xông lên cổ họng không thở được, đó là có hàn (khí lạnh, đờm lạnh ngăn trở trong ngực), nên dùng phép thổ.

 Bệnh có các chứng thực (tà khí ứ kết) ở ngực, trong ngực uất ức mà đau, không ăn được, muốn người khác xoa ấn cho, mà lại có nước dãi, đi lỏng, mỗi ngày hơn mười lần, mạch lại trì, mạch thốn khẩu hơi hoạt (trơn tru như hạt châu lăn), trường hợp này nên dùng phép thổ, đi lỏng sẽ dừng.

 Bệnh thiếu âm, người bệnh ăn uống vào là nôn ra, trong lòng lợm giọng muốn nôn mà lại không nôn được, nên dùng phép thổ.
 Người bệnh tay chân lạnh ngược lên (lạnh từ đầu ngón lan dần vào), mạch có lúc khẩn (mạch căng và giật như sợi dây thừng xoắn). Đó là tà khí (khí gây bệnh từ ngoài vào) kết lại trong ngực, vùng dưới tim (vùng thượng vị, ngay dưới mỏ ác) đầy tức và bứt rứt, đói mà không ăn được. Bệnh nằm trong ngực, nên dùng phép thổ (phép chữa bằng cách cho uống thuốc gây nôn để tống tà khí ra đường trên).

 Thức ăn cũ không tiêu còn đọng ở thượng quản (phần trên của dạ dày), nên dùng phép thổ.

 Quyển thứ mười · Thương hàn (bệnh do cảm lạnh, khí lạnh từ ngoài xâm vào cơ thể gây sốt), phần dưới — Thiên thứ tư: Những điều nên làm và nên kiêng khi chữa thương hàn.

 Mục thứ năm: Kiêng dùng phép hạ (phép chữa bằng thuốc tẩy xổ cho đi ngoài để tống tà khí theo đường dưới).

 Trong họng bị bít tắc thì kiêng hạ. Nếu cho tẩy thì phần trên nhẹ mà phần dưới nặng, nước và nước cháo đều không nuốt xuống được.

 Các chứng ngoại thực (tà khí còn mạnh ở phần ngoài cơ thể) đều kiêng hạ. Cho tẩy thì đều phát sốt nhẹ; nếu mất mạch thì sinh chứng quyết (tay chân lạnh giá, có khi kèm ngất).

 Các chứng hư (cơ thể suy yếu, chính khí không đủ) đều kiêng hạ. Cho tẩy thì sinh khát; nếu người bệnh uống được nước thì dễ khỏi, nếu sợ nước, không muốn uống thì bệnh nặng.

 Mạch sác (mạch nhanh, quá năm nhịp trong một hơi thở) thì kiêng hạ. Cho tẩy thì ắt bứt rứt, đi lỏng không dứt.

 Ở bộ xích (vị trí bắt mạch thứ ba ở cổ tay, phía khuỷu tay) mạch nhược (yếu, mềm) và sáp (rít, đi không trơn tru) thì cũng kiêng hạ.

 Mạch phù (mạch nổi, đặt nhẹ tay đã thấy) và đại (to), thầy thuốc lại cho tẩy, đó là làm trái nghiêm trọng.

 Chứng Thái dương (một trong sáu kinh — sáu tầng, sáu giai đoạn của bệnh thương hàn; Thái dương là tầng ngoài cùng, bệnh còn ở bề mặt cơ thể) chưa hết thì kiêng hạ; cho tẩy là làm trái.

 Chứng kết hung (tà khí kết đọng ở ngực, vùng ngực và dưới tim đau, cứng), nếu mạch phù đại thì kiêng hạ, cho tẩy là chết.

 Thái dương cùng Dương minh (tầng bệnh thứ hai, tà nhiệt vào tới dạ dày, ruột) hợp bệnh (hai kinh cùng phát bệnh một lúc), thở suyễn mà ngực đầy thì kiêng hạ.

 Thái dương cùng Thiếu dương (tầng bệnh nằm giữa ngoài và trong, gọi là bán biểu bán lý) hợp bệnh, vùng dưới tim bĩ kiên (đầy tắc, ấn thấy cứng), cổ gáy cứng đơ và chóng mặt thì kiêng hạ.

 Phàm bệnh tứ nghịch (bốn chi lạnh ngược lên) có quyết thì kiêng hạ; người vốn hư yếu cũng vậy.

 Người bệnh muốn nôn thì kiêng hạ.

 Bệnh mà chứng ở ngoài chưa giải thì kiêng hạ; cho tẩy là làm trái.

 Bệnh Thiếu âm (một trong ba kinh âm, tầng sâu của bệnh, thường là hư hàn, người mệt lả, mạch nhỏ yếu): ăn vào là nôn, trong lòng nao nao như muốn chết, rồi lại không nôn ra được. Lúc mới mắc, tay chân lạnh, mạch huyền (căng thẳng như dây đàn) mà trì (chậm). Đó là trong ngực thực (tà khí ứ đọng có thực), kiêng hạ.

 Thương hàn đến ngày thứ năm, thứ sáu, không kết hung, bụng mềm, mạch hư (yếu, ấn vào thấy rỗng) lại thêm quyết thì kiêng hạ. Cho tẩy làm mất máu thì chết.

 Quyển thứ mười · Thương hàn, phần dưới — Thiên thứ tư: Những điều nên làm và nên kiêng khi chữa thương hàn.

 Mục thứ sáu: Nên dùng phép hạ.

 Phép chung: mùa thu nên dùng phép hạ. Phàm chỗ nên tẩy thì dùng thang (thuốc sắc nước uống) tốt hơn hoàn (thuốc viên) và tán (thuốc bột).

 Phàm uống thuốc thang để tẩy, trúng bệnh rồi thì thôi, không cần uống hết cả ba lần.

 Bệnh Dương minh, phát sốt, ra mồ hôi nhiều thì phải tẩy gấp.

 Bệnh Thiếu âm mắc được hai, ba ngày, miệng ráo họng khô thì phải tẩy gấp.

 Bệnh Thiếu âm đến ngày thứ năm, thứ sáu, bụng đầy, không đi đại tiện thì phải tẩy gấp.

 Bệnh Thiếu âm đi lỏng ra nước trong, màu xanh, vùng dưới tim ắt đau, miệng khô thì nên tẩy.

 Đi lỏng, mạch cả ba bộ (ba vị trí bắt mạch ở cổ tay: thốn, quan, xích) đều phù, ấn vùng dưới tim thấy cứng thì nên tẩy.

 Đi lỏng, mạch trì mà hoạt (trơn, lăn tròn dưới ngón tay như hạt châu) là thực; đi lỏng chưa muốn dứt, nên tẩy.

 Dương minh cùng Thiếu dương hợp bệnh, đi lỏng mà mạch không "thua" (theo ngũ hành, mạch không bị khắc chế, mạch chưa nghiêng về thế bại) là thuận. Mạch sác mà hoạt là có thức ăn cũ không tiêu, nên tẩy.

 Hỏi: Người bệnh có thức ăn cũ không tiêu, lấy gì mà phân biệt? Đáp: Mạch ở thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay) phù đại, ấn xuống lại thấy sáp; ở bộ xích cũng vi (rất nhỏ, yếu, mờ) mà sáp; vì thế biết là có thức ăn cũ không tiêu, nên tẩy.

 Đi lỏng mà không muốn ăn là có thức ăn cũ không tiêu, nên tẩy.

 Đi lỏng đã khỏi, đến đúng thời điểm ấy lại tái phát, đó là bệnh chưa hết, nên tẩy lại.

 Phàm bệnh trong bụng đầy và đau là do hàn (lạnh), nên tẩy.

 Bụng đầy không giảm, có giảm cũng chẳng đáng kể, nên tẩy.

 Thương hàn đến ngày thứ sáu, thứ bảy, mắt nhìn không rõ, tròng mắt không linh hoạt, không có chứng biểu (chứng ở bề mặt cơ thể) hay chứng lý (chứng ở bên trong), đại tiện khó, sốt nhẹ — đó là thực, phải tẩy gấp.

 Mạch cả hai tay đều huyền mà trì, vùng dưới tim cứng, mạch đại mà khẩn — đó là trong dương có âm, nên tẩy.

 Thương hàn có sốt mà bụng dưới đầy, lẽ ra tiểu tiện không thông, nay lại thông — đó là chứng máu ứ, nên tẩy.

 Người bệnh bứt rứt nóng sốt, ra mồ hôi thì hết, rồi lại phát như sốt rét, phát vào khoảng giờ Thân (chiều muộn, khoảng 3–5 giờ chiều) — thuộc Dương minh; mạch thực (mạch mạnh, ấn vào có lực) thì nên tẩy.

 Quyển thứ mười · Thương hàn, phần dưới — Thiên thứ tư: Những điều nên làm và nên kiêng khi chữa thương hàn.

 Mục thứ bảy: Nên dùng phép ôn (phép chữa bằng thuốc tính ấm nóng để làm ấm cơ thể, xua khí lạnh).

 Phép chung: mùa đông nên uống thuốc tính ấm nóng.

 Thầy nói: Bệnh phát sốt, đau đầu, mạch lại trầm (chìm, phải ấn sâu mới thấy); nếu không khỏi, thân thể lại càng đau nhức, thì phải cứu phần lý (bên trong), nên dùng thuốc ấm là Tứ nghịch thang (bài thuốc sắc chữa chứng tay chân lạnh ngược, gồm phụ tử, can khương, cam thảo).

 Đi lỏng, bụng trướng đầy, thân thể đau nhức thì trước hết làm ấm bên trong, nên dùng Tứ nghịch thang.

 Đi lỏng, mạch trì khẩn là cơn đau chưa muốn dứt, nên làm ấm.

 Đi lỏng, mạch phù đại — đó là hư, do đã cố tẩy mà thành; nên làm ấm, nếu cho uống nước thì ắt sinh nấc.

 Bệnh Thiếu âm đi lỏng, mạch vi sáp, có nôn, nên làm ấm.

 Tự đi lỏng mà không khát là thuộc Thái âm (kinh âm thứ nhất, bệnh ở tỳ — cơ quan tiêu hoá), vì tạng ấy có hàn; nên làm ấm.

 Bệnh Thiếu âm, người bệnh ăn uống vào là nôn, trong lòng nao nao muốn nôn mà lại không nôn được; lúc mới mắc, tay chân lạnh, mạch huyền trì. Nếu trên hoành cách (vách ngăn giữa ngực và bụng) có hàn ẩm (nước dịch lạnh ứ đọng), nôn khan, thì nên làm ấm.

 Bệnh Thiếu âm, mạch trầm, nên làm ấm gấp.

 Đi lỏng mà muốn ăn, nên theo đó mà làm ấm.

 Quyển thứ mười · Thương hàn, phần dưới — Thiên thứ tư: Những điều nên làm và nên kiêng khi chữa thương hàn.

 Mục thứ tám: Kiêng dùng phép hỏa (các cách chữa dùng lửa: châm kim nung đỏ, hơ, xông, chườm nóng…).

 Thương hàn mà dùng thêm hỏa châm (kim nung đỏ rồi châm) thì ắt sinh kinh sợ.

 Thương hàn mạch phù, thầy thuốc lại dùng lửa ép cho ra mồ hôi, làm vong dương (mất dương khí — khí nóng, khí hoạt động của cơ thể — vì ra mồ hôi quá nhiều), thì ắt kinh sợ, cuồng loạn, nằm ngồi không yên.

 Thương hàn, mạch không huyền khẩn mà nhược; mạch nhược thì ắt khát; nếu bị dùng lửa thì ắt nói sảng (nói mê man, lảm nhảm).

 Bệnh Thái dương, dùng lửa hun xông mà không ra mồ hôi được thì người bệnh ắt vật vã; đến hết vòng kinh mà không khỏi thì ắt đi ngoài ra máu.

 Bệnh Dương minh bị dùng lửa, trên trán ra chút mồ hôi mà tiểu tiện không thông thì ắt phát vàng da.

 Bệnh Thiếu âm ho mà đi lỏng, nói sảng, đó là vì bị khí lửa bức bách; tiểu tiện ắt khó, vì đã cố ép kinh Thiếu âm ra mồ hôi.

 Quyển thứ mười · Thương hàn, phần dưới — Thiên thứ tư: Những điều nên làm và nên kiêng khi chữa thương hàn.

 Mục thứ chín: Nên dùng phép hỏa.

 Phàm đi lỏng mà trong hậu môn đau, nên nướng chỉ thực (quả non cây cam đắng) hoặc rang muối… để chườm nóng.

 Quyển thứ mười · Thương hàn, phần dưới — Thiên thứ tư: Những điều nên làm và nên kiêng khi chữa thương hàn.

 Mục thứ mười: Kiêng dùng phép cứu (đốt ngải cứu trên huyệt để chữa bệnh).

 Mạch vi và sác thì phải thận trọng, không được cứu; vì lửa thành tà khí, sinh ra bứt rứt và khí nghịch.

 Mạch phù thì phải cho ra mồ hôi để giải bệnh, mà lại đem cứu, thì tà khí không có lối ra, nhờ lửa mà càng mạnh; bệnh từ thắt lưng trở xuống ắt nặng nề, tê bại. Đó gọi là hỏa nghịch (chứng biến do dùng lửa sai cách).

 Mạch phù, sốt nặng mà lại đem cứu — đây là chứng thực mà chữa như chứng hư, nhờ lửa mà bệnh động, họng khô, ắt khạc ra máu.

 Quyển thứ mười · Thương hàn, phần dưới — Thiên thứ tư: Những điều nên làm và nên kiêng khi chữa thương hàn.

 Mục thứ mười một: Nên dùng phép cứu.

 Bệnh Thiếu âm được một, hai ngày, trong miệng bình thường (không khô đắng), lưng sợ lạnh, nên cứu.

 Bệnh Thiếu âm, nôn và đi lỏng, tay chân lạnh ngược, mạch không đủ, thì cứu trên kinh Thiếu âm bảy tráng (mỗi lần đốt cháy hết một mồi ngải gọi là một tráng).

 Bệnh Thiếu âm đi lỏng, mạch vi sáp, liền nôn; ra mồ hôi thì ắt đi đại tiện nhiều lần mà lượng lại ít (?); nên làm ấm phần trên, đem cứu. (Một bản nói: cứu kinh Quyết âm năm mươi tráng.)

 Đi lỏng, tay chân quyết lạnh, không có mạch, thì cứu; cứu chỗ chủ về quyết, tức kinh Quyết âm (kinh âm cuối cùng, tầng sâu nhất của bệnh). Cứu mà người không ấm lại, trái lại thở hơi suyễn, thì chết.

 Thương hàn đến ngày thứ sáu, thứ bảy, mạch vi, tay chân quyết lạnh, bứt rứt vật vã, thì cứu kinh Quyết âm; nếu quyết lạnh không trở lại ấm thì chết.

 Mạch xúc (mạch nhanh, có lúc ngừng một nhịp không đều), tay chân quyết lạnh, nên cứu.

 Quyển thứ mười · Thương hàn, phần dưới — Thiên thứ tư: Những điều nên làm và nên kiêng khi chữa thương hàn.

 Mục thứ mười hai: Kiêng dùng phép thích (châm kim vào huyệt).

 Đang giận dữ thì đừng châm; vừa mới giao hợp thì đừng châm; đang quá mệt nhọc thì đừng châm; đang say rượu thì đừng châm; đang quá no thì đừng châm; đang quá khát thì đừng châm; đang quá kinh sợ thì đừng châm. Đừng châm khi đang sốt hầm hập (?); đừng châm khi mồ hôi đang ra đầm đìa; đừng châm khi mạch đang hỗn loạn; đừng châm khi bệnh và mạch trái ngược nhau.

 Thầy thuốc giỏi bậc nhất châm khi bệnh chưa phát; bậc kế châm khi bệnh chưa thịnh; bậc kế nữa châm khi bệnh đã suy. Thầy thuốc làm trái điều này thì gọi là làm hại thân thể người bệnh.

 Quyển thứ mười · Thương hàn, phần dưới — Thiên thứ tư: Những điều nên làm và nên kiêng khi chữa thương hàn.

 Mục thứ mười ba: Nên dùng phép thích.

 Bệnh Thái dương, đau đầu đến ngày thứ bảy thì tự khỏi, vì đã đi hết một vòng kinh. Nếu sắp truyền sang kinh kế tiếp thì nên châm kinh Túc dương minh (đường kinh Dương minh đi ở chân, thuộc vị — dạ dày), làm cho bệnh không truyền kinh thì khỏi.

 Bệnh Thái dương, mới uống Quế chi thang (bài thuốc sắc lấy quế chi — cành non cây quế — làm chủ, dùng làm ra mồ hôi nhẹ) mà lại bứt rứt không khỏi, nên châm trước huyệt Phong trì (huyệt ở chỗ lõm hai bên gáy, dưới xương chẩm) và huyệt Phong phủ (huyệt ở giữa gáy, ngay dưới xương chẩm), rồi cho uống lại Quế chi thang thì khỏi.

 Thương hàn, bụng đầy mà nói sảng, mạch thốn khẩu phù mà khẩn — đó là can thừa tỳ (gan lấn át tỳ, theo ngũ hành mộc khắc thổ), gọi là "tung" (lấn theo chiều thuận của tương khắc); nên châm huyệt Kỳ môn (huyệt ở ngực, dưới núm vú, khoảng gian sườn thứ sáu).

 Thương hàn phát sốt, run rẩy sợ lạnh, người bệnh khát nhiều, muốn uống nước chua (?), bụng ắt đầy, tự ra mồ hôi, tiểu tiện thông thì bệnh sắp khỏi. Đó là can thừa phế (gan lấn át phổi, lấn ngược lại theo chiều phản khắc), gọi là "hoành"; nên châm huyệt Kỳ môn.

 Bệnh Dương minh, đi ngoài ra máu mà nói sảng — đó là nhiệt vào huyết thất (nhiệt tà xâm vào nơi chứa huyết, như tử cung ở phụ nữ). Nếu chỉ ra mồ hôi ở đầu thì châm huyệt Kỳ môn, theo chỗ thực mà dùng phép tả (phép châm làm giảm, tống bớt tà khí).

 Thái dương cùng Thiếu dương hợp bệnh, vùng dưới tim bĩ kiên, cổ gáy cứng đơ và chóng mặt, nên châm huyệt Đại chùy (huyệt ở dưới đốt sống cổ thứ bảy), Phế du (huyệt ở lưng ứng với phổi), Can du (huyệt ở lưng ứng với gan); đừng tẩy.

 Phụ nữ mang thai mắc thương hàn, bụng đầy, không tiểu được, thêm từ thắt lưng trở xuống nặng nề, như có chứng thủy khí (nước ứ trong cơ thể gây phù). Mang thai bảy tháng là lúc kinh Thái âm phải nuôi thai mà không nuôi, đó là tâm khí thực; nên châm tả huyệt Lao cung (huyệt giữa lòng bàn tay) và huyệt Quan nguyên (huyệt dưới rốn ba tấc); tiểu tiện thông thì khỏi.

 Thương hàn mà họng sưng đau tắc nghẽn, châm huyệt trên kinh Thủ thiếu âm (đường kinh Thiếu âm đi ở tay, thuộc tâm), ở cổ tay, phía sau ngón út, chỗ mạch đập; châm kim sâu ba phân (một phân bằng một phần mười tấc) và dùng phép bổ (phép châm làm mạnh thêm chính khí).

 Bệnh Thiếu âm, đi ngoài ra mủ máu, nên châm.

 Quyển thứ mười · Thương hàn, phần dưới — Thiên thứ tư: Những điều nên làm và nên kiêng khi chữa thương hàn.

 Mục thứ mười bốn: Kiêng dùng nước.

 Sau khi làm ra mồ hôi mà uống nhiều nước thì ắt thở suyễn; lấy nước dội lên người cũng suyễn.

 Đi lỏng, mạch phù đại — đó là hư, do đã cố tẩy mà thành. Nếu mạch phù cách (mạch căng cứng bên ngoài mà rỗng bên trong, như ấn lên mặt trống), vì thế mà sôi bụng, thì phải làm ấm; cho uống nước thì ắt nấc.

 Bệnh Thái dương, tiểu tiện thông là do uống nước nhiều; vùng dưới tim ắt hồi hộp đập mạnh.

 Quyển thứ mười · Thương hàn, phần dưới — Thiên thứ tư: Những điều nên làm và nên kiêng khi chữa thương hàn.

 Mục thứ mười lăm: Nên dùng nước.

 Bệnh Thái dương, sau khi làm ra mồ hôi, nếu mồ hôi ra nhiều quá, trong dạ dày khô ráo, bứt rứt không ngủ được, người bệnh muốn uống nước, thì cho uống từng ít một, làm vị khí (khí của dạ dày, sức tiêu hoá) điều hòa thì khỏi.

 Bệnh Quyết âm khát muốn uống nước, cho uống thì khỏi ngay.

 Nôn ọe, bệnh ở trên hoành cách, ắt thèm bánh bột nấu; nếu thèm nước gấp thì cho uống Ngũ linh tán (bài thuốc bột gồm năm vị, có phục linh, trư linh, trạch tả, bạch truật, quế chi, dùng thông tiểu, trừ nước ứ); cho uống nước cũng được.

 Quyển thứ mười · Thương hàn, phần dưới.

 Thiên thứ năm: Các chứng bệnh sau khi đã làm ra mồ hôi, gây nôn, tẩy xổ.

 Ba mươi chứng, mười lăm bài thuốc.

 Sau khi làm ra mồ hôi mà nước và thuốc không đưa vào miệng được, là nghịch.

 Chưa bắt mạch, người bệnh đã chéo tay úp lên che ngực; thầy bèn bảo thử ho, mà người bệnh không ho ngay, thì ắt là hai tai không nghe được gì. Sở dĩ như vậy là vì đã làm ra mồ hôi nhiều lần, cơ thể hư yếu.

 Sau khi làm ra mồ hôi mà người còn nóng, lại làm ra mồ hôi lần nữa, thì trong dạ dày hư lạnh, ắt lại nôn.

 Sau khi tẩy mạnh lại làm ra mồ hôi, người bệnh tiểu tiện không thông, đó là mất tân dịch (các chất dịch trong cơ thể), đừng chữa; khi tiểu tiện thông được thì ắt tự khỏi.

 Người bệnh mạch sác; sác là nhiệt, lẽ ra phải tiêu hóa nhanh và thèm ăn, mà lại nôn, là vì thầy thuốc làm ra mồ hôi, dương khí suy, khí ở hoành cách hư, nên mạch sác. Sác ấy là khách nhiệt (nhiệt giả, nhiệt ngoại lai, không phải nhiệt thật của cơ thể), không tiêu hóa được thức ăn, trong dạ dày hư lạnh, nên nôn.

 Người bệnh có hàn, lại làm ra mồ hôi, trong dạ dày lạnh, ắt nôn ra giun đũa. (Một bản nói: nôn ngược.)

 Sau khi làm ra mồ hôi, lại làm ra mồ hôi lần nữa, mất dương khí mà nói sảng; nếu mạch lại điều hòa thì không chết. Uống Quế chi thang, ra mồ hôi, mà bứt rứt khát nhiều không khỏi, nếu mạch hồng (mạch to mạnh, đến dâng như sóng, đi thì yếu dần) đại, thì cho uống Bạch hổ thang (bài thuốc sắc lấy thạch cao làm chủ, dùng thanh nhiệt mạnh). (Bài thuốc xem ở phần các phép chữa linh tinh.)

 Sau khi làm ra mồ hôi, thân thể đau nhức, mạch trầm trì, thì Quế chi gia Thược dược Sinh khương Nhân sâm thang làm chủ. Bài thuốc: Quế chi (ba lạng), Thược dược (rễ cây thược dược; bốn lạng), Sinh khương (gừng tươi; bốn lạng, thái lát), Cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt; hai lạng, chích — tẩm rồi sao/nướng), Đại táo (táo đỏ khô; mười hai quả, bẻ ra), Nhân sâm (ba lạng).

 Sáu vị trên, dùng một đấu hai thăng nước (thăng là đơn vị đo dung tích thời xưa, một đấu bằng mười thăng), sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng. Bản gốc nói: đây là Quế chi thang thêm thược dược, sinh khương, nhân sâm.

 Bệnh Thái dương, làm ra mồ hôi mà không khỏi, người bệnh phát sốt, dưới tim hồi hộp, đầu choáng váng, thịt trên người giật giật (?), run rẩy muốn ngã nhào xuống đất, thì Huyền vũ thang (tức Chân vũ thang, bài thuốc ấm dương, lợi thủy, có phụ tử, phục linh, bạch truật…) làm chủ. (Bài thuốc xem ở mục Thiếu âm.)

 Sau khi làm ra mồ hôi, người bệnh dưới rốn đập rộn, sắp phát chứng bôn đồn (chứng khí từ bụng dưới xông ngược lên ngực, họng như con lợn chạy), thì Phục linh Quế chi Cam thảo Đại táo thang làm chủ. Bài thuốc: Phục linh (một loại nấm mọc bám rễ cây thông; nửa cân), Quế chi (bốn lạng), Cam thảo (một lạng, chích), Đại táo (mười lăm quả, bẻ ra).

 Bốn vị trên, dùng một đấu nước, sắc phục linh trước cho cạn bớt hai thăng, rồi cho các vị khác vào, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày uống ba lần.

 Sau khi làm ra mồ hôi quá nhiều, người bệnh chéo tay úp lên che ngực, dưới tim hồi hộp, muốn có người ấn vào, thì Quế chi Cam thảo thang làm chủ. Bài thuốc: Quế chi (bốn lạng), Cam thảo (hai lạng, chích).

 Hai vị trên, dùng ba thăng nước, sắc lấy một thăng, bỏ bã, uống một lần hết thì khỏi.

 Làm ra mồ hôi rồi, mạch phù mà sác, lại bứt rứt, thì Ngũ linh tán làm chủ. (Bài thuốc xem ở mục Kết hung.)

 Sau khi làm ra mồ hôi, bụng trướng đầy, thì Hậu phác Sinh khương Bán hạ Cam thảo Nhân sâm thang làm chủ. Bài thuốc: Hậu phác (vỏ cây hậu phác; nửa cân, chích), Sinh khương (nửa cân, thái lát), Bán hạ (củ cây bán hạ; nửa thăng, rửa), Cam thảo (hai lạng, chích), Nhân sâm (một lạng).

 Năm vị trên, dùng một đấu nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày uống ba lần.

 Làm ra mồ hôi mà bệnh không khỏi, lại sợ lạnh, là do hư, thì Thược dược Cam thảo Phụ tử thang làm chủ. Bài thuốc: Thược dược, Cam thảo (mỗi vị ba lạng, chích), Phụ tử (củ con của cây ô đầu, tính rất nóng, có độc; một củ, bào — vùi trong tro nóng cho chín —, bỏ vỏ, chẻ làm sáu miếng).

 Ba vị trên, dùng ba thăng nước, sắc lấy một thăng hai hợp (một hợp bằng một phần mười thăng), bỏ bã, chia làm ba lần uống ấm.

 Không sợ lạnh mà chỉ sốt là thực, phải điều hòa vị khí, nên dùng Tiểu thừa khí thang (bài thuốc tẩy nhẹ, có đại hoàng, hậu phác, chỉ thực). (Bài thuốc xem ở mục Thừa khí thang; một bản nói: Điều vị thừa khí thang.)

 Thương hàn, mạch phù, tự ra mồ hôi, tiểu tiện nhiều lần, lại hơi sợ lạnh, mà chân co rút. Lại cho uống Quế chi thang để công phá phần biểu, uống vào liền quyết lạnh, họng khô, bứt rứt vật vã, nôn ngược. Phải sắc Cam thảo Can khương thang cho uống để hồi phục dương khí; khi quyết lạnh đã khỏi, chân ấm lại, thì sắc tiếp Thược dược Cam thảo thang cho uống, chân liền duỗi ra được; nếu vị khí không điều hòa thì có thể cho uống Thừa khí thang. Nếu đã làm ra mồ hôi nhiều lần, lại thêm châm kim nung đỏ, thì Tứ nghịch thang làm chủ.

 Bài Cam thảo Can khương thang: Cam thảo (bốn lạng, chích), Can khương (gừng khô; hai lạng).

 Hai vị trên, dùng ba thăng nước, sắc lấy một thăng, bỏ bã, chia làm hai lần uống ấm.

 Bài Thược dược Cam thảo thang: Thược dược, Cam thảo (chích; mỗi vị bốn lạng).

 Hai vị trên, dùng ba thăng nước, sắc lấy một thăng rưỡi, bỏ bã, chia làm hai lần uống ấm.

 Phàm bệnh, hoặc đã làm ra mồ hôi, hoặc đã gây nôn, hoặc đã tẩy, hoặc đã mất máu, không còn tân dịch, mà âm dương tự điều hòa được thì ắt tự khỏi.

 Thương hàn, sau khi đã gây nôn, tẩy, làm ra mồ hôi, vùng dưới tim đầy tức ngược lên, khí xông lên ngực, đứng dậy là choáng đầu, mạch trầm khẩn; nếu làm ra mồ hôi thì kinh mạch bị động, toàn thân run rẩy lắc lư — thì Phục linh Quế chi Bạch truật Cam thảo thang làm chủ. Bài thuốc: Phục linh (bốn lạng), Quế chi (ba lạng), Bạch truật (củ cây bạch truật), Cam thảo (chích; mỗi vị hai lạng).

 Bốn vị trên, dùng sáu thăng nước, sắc lấy sáu thăng (?), bỏ bã, chia làm ba lần uống ấm.

 Sau khi làm ra mồ hôi, gây nôn, tẩy mà bệnh không khỏi, bứt rứt vật vã, thì Phục linh Tứ nghịch thang làm chủ. Bài thuốc: Phục linh (bốn lạng), Nhân sâm (một lạng), Cam thảo (hai lạng, chích), Can khương (một lạng rưỡi), Phụ tử (một củ, để sống, bỏ vỏ, chẻ làm tám miếng).

 Năm vị trên, dùng năm thăng nước, sắc lấy hai thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần bảy hợp, ngày uống ba lần.

 Sau khi làm ra mồ hôi, gây nôn, tẩy, bứt rứt do hư mà không ngủ được; nặng thì trằn trọc lăn lộn, trong lòng bồn chồn khó chịu không tả nổi (?), thì Chi tử thang (bài thuốc lấy chi tử — quả dành dành — làm chủ) làm chủ; nếu hụt hơi thì Chi tử Cam thảo thang làm chủ; nếu nôn thì Chi tử Sinh khương thang làm chủ. (Bài Chi tử thang xem ở mục Dương minh.)

 Bài Chi tử Cam thảo thang: lấy Chi tử thang thêm hai lạng cam thảo là được.

 Bài Chi tử Sinh khương thang: lấy Chi tử thang thêm năm lạng sinh khương là được.

 Thương hàn sau khi tẩy, bứt rứt mà bụng đầy, nằm ngồi không yên, thì Chi tử Hậu phác thang làm chủ. Bài thuốc: Chi tử (mười bốn quả, bẻ ra), Hậu phác (bốn lạng, chích), Chỉ thực (bốn quả, chích).

 Ba vị trên, dùng ba thăng rưỡi nước, sắc lấy một thăng rưỡi, bỏ bã, chia làm hai lần; uống ấm một lần mà nôn được thoải mái thì thôi, không uống lần sau.

 Sau khi tẩy lại làm ra mồ hôi thì ắt run rét, mạch lại vi tế (rất nhỏ, mảnh như sợi chỉ); sở dĩ như vậy là vì trong ngoài đều hư. Làm ra mồ hôi hoặc tẩy mà bứt rứt nóng sốt, trong ngực bí tắc, thì thuộc chứng của Chi tử thang.

 Sau khi tẩy lại làm ra mồ hôi, thì ban ngày bứt rứt vật vã không ngủ, ban đêm lại yên tĩnh, không nôn, không khát, không có chứng biểu, mạch trầm vi, trong người không sốt cao — thuộc Phụ tử Can khương thang. Bài thuốc: Phụ tử (một củ, để sống, bỏ vỏ, chẻ làm tám miếng), Can khương (một lạng).

 Hai vị trên, dùng ba thăng nước, sắc lấy một thăng, bỏ bã, uống một lần hết thì yên.

 Bệnh Thái dương, trước đã tẩy mà không khỏi, nhân đó lại làm ra mồ hôi, trong ngoài đều hư, người bệnh vì thế mà mạo (choáng váng, đầu như bị trùm kín). Người bị mạo hễ ra mồ hôi thì tự khỏi, sở dĩ như vậy là vì ra mồ hôi thì phần biểu điều hòa; phần biểu đã điều hòa thì mới tẩy (?).

 Thương hàn, thầy thuốc dùng thuốc viên tẩy mạnh rồi, người vẫn nóng không lui, hơi bứt rứt, thì Chi tử Can khương thang làm chủ. Bài thuốc: Chi tử (mười bốn quả, bẻ ra), Can khương (hai lạng).

 Hai vị trên, dùng ba thăng rưỡi nước, sắc lấy một thăng rưỡi, bỏ bã, chia làm hai lần; uống ấm một lần mà nôn được thoải mái thì thôi, không uống lần sau.

 Mạch phù sác, theo phép thì cho ra mồ hôi là khỏi, mà lại tẩy, thì thân thể nặng nề, tim hồi hộp; không được làm ra mồ hôi, phải để tự ra mồ hôi mà khỏi. Sở dĩ như vậy là vì mạch ở bộ xích vi, đó là bên trong hư; phải đợi trong ngoài đều đầy đủ, tân dịch tự điều hòa, tự ra mồ hôi thì khỏi.

 Sau khi làm ra mồ hôi thì không được dùng Quế chi thang nữa; nếu ra mồ hôi mà thở suyễn, không sốt cao, thì cho uống Ma hoàng Hạnh tử Thạch cao Cam thảo thang: Ma hoàng (thân cây ma hoàng, vị thuốc làm ra mồ hôi mạnh; bốn lạng, bỏ đốt), Hạnh nhân (nhân hạt mơ; năm mươi hạt, bỏ vỏ và đầu nhọn), Thạch cao (một loại khoáng chất trắng, tính mát; nửa cân, đập vụn), Cam thảo (hai lạng, chích).

 Bốn vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc ma hoàng trước cho sôi một hai dạo, hớt bỏ bọt bên trên, rồi cho các vị khác vào, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng. Bản gốc nói: một chén "tai vàng" (?) (một loại chén có quai dùng để đong).

 Thương hàn sau khi gây nôn, tẩy, đến bảy tám ngày không khỏi, nhiệt kết ở bên trong, trong ngoài đều nóng, thỉnh thoảng sợ gió, khát nhiều, trên lưỡi khô ráo mà bứt rứt, muốn uống mấy thăng nước, thì Bạch hổ thang làm chủ. (Bài thuốc xem ở phần các phép chữa linh tinh.)

 Thương hàn sau khi gây nôn, tẩy mà chưa khỏi, không đi đại tiện năm sáu ngày, đến hơn mười ngày, người bệnh vào khoảng giờ Thân phát triều nhiệt (sốt lên theo giờ nhất định như nước triều), không sợ lạnh, như người trông thấy ma quỷ. Nặng thì khi phát không nhận ra người, tay lần mép áo, quơ nhặt lung tung, sợ hãi không yên, thở hơi suyễn, mắt nhìn trừng trừng; mạch huyền thì sống, mạch sáp thì chết. Nhẹ thì chỉ phát sốt, nói sảng; cho uống Thừa khí thang, nếu đã đi ngoài được thì đừng uống nữa.

 Sau khi tẩy mạnh mà miệng khô ráo là do bên trong hư.

 Quyển thứ mười · Thương hàn, phần dưới.

 Thiên thứ sáu: Các chứng bệnh hoắc loạn.

 Mười chứng, ba bài thuốc.

 Hỏi: Bệnh có thứ gọi là hoắc loạn, là gì? Đáp: Vừa nôn mửa vừa đi lỏng, đó là hoắc loạn (bệnh thổ tả cấp, rối loạn dữ dội ở dạ dày ruột).

 Hỏi: Bệnh có sốt, đau đầu, thân thể đau nhức, sợ lạnh, lại thêm nôn và đi lỏng, thì thuộc bệnh gì? Đáp: Là hoắc loạn. Hoắc loạn nôn và đi lỏng, khi đi lỏng dứt rồi thì lại phát sốt.

 Thương hàn, mạch vi sáp, vốn là hoắc loạn, nay thành thương hàn; qua bốn năm ngày, đến kinh âm, chuyển vào âm thì phải đi lỏng; nếu người vốn hay nôn và đi lỏng thì không chữa được. Nếu người bệnh muốn đi đại tiện ngay mà chỉ đánh rắm, không đi lỏng, thì thuộc Dương minh, phân ắt rắn, mười hai ngày thì khỏi; sở dĩ như vậy là vì đã đi hết vòng kinh.

 Sau khi đi lỏng, phân phải rắn lại; rắn lại mà ăn được thì khỏi. Nay lại không ăn được, đến kinh sau thì khá ăn được, qua thêm một kinh nữa vẫn ăn được, quá một ngày thì sẽ khỏi; nếu không khỏi thì không thuộc Dương minh.

 Sợ lạnh, mạch vi mà lại đi lỏng, đi lỏng dứt là ắt đã mất máu (ý nói huyết dịch đã cạn kiệt), thì Tứ nghịch gia Nhân sâm thang làm chủ. Bài thuốc: lấy Tứ nghịch thang thêm một lạng nhân sâm là được.

 Hoắc loạn mà đau đầu, sốt, thân thể đau nhức, nóng nhiều, muốn uống nước, thì Ngũ linh tán làm chủ; lạnh nhiều, không muốn uống nước, thì Lý trung thang (bài thuốc làm ấm và điều hòa phần giữa — tỳ vị) làm chủ.

 Bài thuốc (Ngũ linh tán xem ở mục Kết hung):

 Nhân sâm, Can khương, Cam thảo (chích), Bạch truật (mỗi vị ba lạng).

 Bốn vị trên, dùng tám thăng nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày uống ba lần. Nếu trên rốn đập thình thịch, đó là thận khí động, bỏ bạch truật, thêm bốn lạng quế; nôn nhiều thì bỏ bạch truật, thêm ba lạng sinh khương; đi lỏng nhiều thì vẫn dùng bạch truật; hồi hộp thì thêm hai lạng phục linh; khát thì tăng bạch truật lên bốn lạng rưỡi; trong bụng đau thì tăng nhân sâm lên bốn lạng rưỡi; lạnh thì tăng can khương lên bốn lạng rưỡi; bụng đầy thì bỏ bạch truật, thêm một củ phụ tử.

 Uống thuốc xong, chừng khoảng một bữa ăn, ăn một thăng cháo nóng, để người hơi ấm lên, đừng tung chăn, cởi áo.

 Một cách khác: trộn mật làm viên to bằng lòng đỏ trứng gà, lấy vài hợp nước sôi hòa một viên, nghiền nát, uống ấm, ngày ba lần, đêm hai lần; trong bụng chưa thấy ấm thì tăng lên ba bốn viên; nhưng không bằng dùng thuốc thang.

 Nôn và đi lỏng đã dứt mà thân thể đau mãi không thôi, thì phải cân nhắc mà hòa giải phần ngoài, nên dùng Quế chi thang để điều hòa nhẹ.

 Nôn, đi lỏng, ra mồ hôi, sốt, sợ lạnh, tứ chi co rút, tay chân quyết lạnh, thì Tứ nghịch thang làm chủ. Đã nôn lại đi lỏng, tiểu tiện cũng thông, mà ra nhiều mồ hôi, đi lỏng ra cả thức ăn chưa tiêu, trong lạnh ngoài nóng, mạch vi như sắp tuyệt, thì Tứ nghịch thang làm chủ.

 Nôn đã thôi, đi ngoài đã dứt, ra mồ hôi mà quyết lạnh, tứ chi co cứng không duỗi ra, mạch vi như sắp tuyệt, thì Thông mạch Tứ nghịch gia Trư đởm thang làm chủ. Bài thuốc: lấy Thông mạch Tứ nghịch thang (bài Tứ nghịch thang tăng liều để làm mạch thông trở lại) thêm nửa hợp mật lợn là được. Uống vào thì mạch liền hiện ra; không có mật lợn thì lấy mật dê thay.

 Đã nôn, đi lỏng, ra mồ hôi, mạch người bệnh bình thường mà hơi bứt rứt, đó là vì mới bị hư, chưa chịu nổi khí của thức ăn.

 Quyển thứ mười · Thương hàn, phần dưới.

 Thiên thứ bảy: Bệnh âm dịch, và bệnh tái phát do lao lực sau khi khỏi.

 Bảy chứng, bài thuốc bốn bài (?), phụ thêm sáu bài.

 Thương hàn âm dịch (bệnh lây sang người kia qua giao hợp khi người này vừa khỏi thương hàn) phát bệnh thì thân thể nặng nề, hụt hơi, bụng dưới co thắt, có khi kéo rút cả bộ phận sinh dục, nhiệt xông lên ngực, đầu nặng không muốn ngẩng lên, mắt hoa đốm, mi mắt đỏ (?), đầu gối và ống chân co rút, thì Thiêu côn tán (?) (thuốc bột đốt từ đáy quần lót) làm chủ. Bài thuốc: lấy phần quần lót (?) của phụ nữ, chỗ gần chỗ kín, đốt thành tro.

 Một vị trên, hòa nước uống một phương thốn chủy (lượng thuốc bột đầy một chiếc thìa vuông mỗi bề một tấc), ngày ba lần; tiểu tiện thông ngay, đầu dương vật hơi sưng là khỏi.

 Sau khi khỏi bệnh nặng mà tái phát vì lao lực, thì Chỉ thực Chi tử thang làm chủ. Bài thuốc: Chỉ thực (ba quả, chích), Đậu thị (đậu đen ủ lên men; một thăng, bọc trong vải bông), Chi tử (mười bốn quả, bẻ ra).

 Ba vị trên, dùng bảy thăng nước cơm chua, đun trước còn bốn thăng, rồi cho hai vị kia vào, sắc lấy hai thăng, cho đậu thị vào đun sôi năm sáu dạo, bỏ bã, chia làm hai lần uống ấm. Nếu có thức ăn cũ không tiêu thì cho thêm năm sáu miếng đại hoàng (rễ cây đại hoàng, vị thuốc tẩy) to bằng quân cờ, uống thì khỏi.

 Thương hàn đã khỏi rồi lại phát sốt, thì Tiểu sài hồ thang (bài thuốc hòa giải chứng Thiếu dương, lấy sài hồ làm chủ) làm chủ. Mạch phù thì cho ra mồ hôi để giải; mạch trầm thực (một bản ghi: khẩn) thì tẩy để giải.

 Sau khi khỏi bệnh nặng, từ thắt lưng trở xuống có thủy khí, thì Mẫu lệ Trạch tả tán làm chủ. Bài thuốc: Mẫu lệ (vỏ hàu; rang), Trạch tả (củ cây trạch tả), Thục tất (lá non cây thường sơn; rửa), Thương lục (rễ cây thương lục), Đình lịch (hạt cây đình lịch; rang), Hải tảo (rong biển; rửa), Quát lâu căn (rễ cây qua lâu) — các vị lượng bằng nhau.

 Bảy vị trên, giã thành bột, uống với nước cháo mỗi lần một phương thốn chủy, ngày ba lần, tiểu tiện liền thông.

 Thương hàn đã giải, người hư yếu gầy mòn, hụt hơi, khí nghịch muốn nôn, thì Trúc diệp Thạch cao thang làm chủ. Bài thuốc: Trúc diệp (lá tre; hai nắm), Bán hạ (nửa thăng, rửa), Mạch môn đông (củ cây mạch môn; một thăng, bỏ lõi), Cam thảo (chích), Nhân sâm (mỗi vị hai lạng), Thạch cao (một cân, đập vụn), Ngạnh mễ (gạo tẻ; nửa thăng).

 Bảy vị trên, dùng một đấu nước, sắc lấy sáu thăng, bỏ bã, cho gạo tẻ vào, gạo chín là thuốc thành; uống ấm mỗi lần một thăng, ngày ba lần.

 Sau khi khỏi bệnh nặng, người bệnh hay nhổ nước bọt, lâu ngày không dứt, đó là trên ngực có hàn, phải làm ấm, nên dùng Lý trung hoàn (bài Lý trung làm thành viên).

 Người bệnh mạch đã bình thường mà chiều tối hơi bứt rứt, là vì bệnh mới khỏi, người ta cố ép ăn, khí của tỳ vị còn yếu, không tiêu hóa được thức ăn, nên làm hơi bứt rứt; bớt ăn đi thì khỏi.

 Các bài thuốc linh tinh phụ thêm. Hoa Đà (danh y cuối đời Hán) nói: Bệnh dịch theo mùa khỏi rồi, trong bảy ngày phải kiêng hẳn rượu, thịt, ngũ tân (năm thứ rau cay nồng như hành, tỏi, hẹ…), đồ dầu mỡ, đồ bột mì, đồ sống lạnh, giấm, đồ trơn nhớt và chuyện phòng the, thì khỏi hẳn.

 Bài Sát quỷ hoàn (viên thuốc trừ tà ma) do thư sinh Đinh Quý nhận được: Hổ đầu cốt (xương đầu hổ; nướng), Đan sa (chu sa, khoáng chất màu đỏ), Trân châu (ngọc trai), Hùng hoàng và Thư hoàng (hai loại khoáng chất màu vàng có chứa thạch tín), Quỷ cữu (rễ cây quỷ cữu), Tằng thanh (khoáng chất màu xanh có chứa đồng), Nữ thanh (một vị thuốc cỏ), Tạo giáp (quả bồ kết; bỏ vỏ và hạt, nướng), Cát cánh (rễ cây cát cánh). Mười tám vị trên, giã rây, hòa mật làm viên to bằng viên đạn bắn chim, đeo trên người, nam đeo bên trái, nữ đeo bên phải.

 Bài Đạn quỷ hoàn (viên thuốc bắn đuổi tà ma) của Lưu Thứ Khanh: Hùng hoàng, Đan sa (mỗi vị hai lạng), Thạch cao (bốn lạng), Ô đầu (củ mẹ cây ô đầu, rất độc), Thử phụ (con mọt ẩm; mỗi vị một lạng).

 Năm vị trên, chọn ngày Kiến hoặc ngày Trừ trong tháng Giêng (các ngày tính theo hệ "thập nhị trực" của lịch xưa, mười hai loại ngày Kiến, Trừ, Mãn, Bình…; ngày Chấp, ngày Yếm (?) cũng được), giã thành bột; lấy năm lạng sáp trắng, đun chảy trong đồ đồng trên lửa, cho thuốc vào khuấy cho đông lại, viên to bằng quả xoan; lấy lụa đỏ (?) bọc một viên, nam bên trái, nữ bên phải, đeo ở sau khuỷu tay.

 Bài Độ chướng tán (thuốc bột vượt qua vùng có khí độc): Ma hoàng (bỏ đốt), Thăng ma (rễ cây thăng ma), Phụ tử (bào, bỏ vỏ), Bạch truật (mỗi vị một lạng), Tế tân (rễ cây tế tân), Can khương, Phòng kỷ (rễ cây phòng kỷ), Phòng phong (rễ cây phòng phong), Quế tâm (lớp vỏ quế bên trong đã cạo bỏ vỏ thô). Mười hai vị trên, giã rây thành bột, cất kín. Ở những nơi trong núi có chướng khí (khí độc ẩm thấp ở vùng rừng núi gây sốt), sáng sớm lúc bụng đói uống với nước cháo một tiền chủy (lượng thuốc bột vừa phủ đầy một đồng tiền), đắp chăn cho ra mồ hôi; bệnh nặng thì tăng dần liều.

 Bài Lão quân thần minh bạch tán (thuốc bột trắng thần diệu của Lão Quân — tức Lão Tử): Bạch truật, Phụ tử (bào, bỏ vỏ; mỗi vị hai lạng), Cát cánh, Tế tân (mỗi vị một lạng), Ô đầu (bào, bỏ vỏ; bốn lạng).

 Năm vị trên, giã rây thô, đựng vào túi màu đỏ thẫm mà đeo, thì cả xóm làng nơi mình ở đều không có bệnh. Nếu có người mắc bệnh dịch thì buổi sáng uống một phương thốn chủy với rượu ấm, đắp chăn cho ra mồ hôi, được nôn thì khỏi. Nếu đã mắc ba bốn ngày thì lấy ba phương thốn chủy cho vào năm thăng nước, đun sôi, chia làm ba lần uống ấm.

 Bài Thái nhất lưu kim tán: Hùng hoàng (ba lạng), Thư hoàng, Dương giác (sừng dê; mỗi vị hai lạng), Phàn thạch (phèn chua; một lạng, nung cho cạn hết nước), Quỷ tiễn (cây vệ mâu, cành có cánh mỏng; cạo lấy lớp vỏ cánh một lạng rưỡi).

 Năm vị trên, giã rây thành bột, bọc bằng lụa mịn dày, làm túi ba góc màu đỏ thẫm, đựng một lạng đeo trước ngực, và treo trên cửa, gác, cửa sổ. Nếu gặp năm có dịch lớn, thì vào sáng sớm ngày mồng một, lấy vải xanh bọc một đao khuê (lượng thuốc rất nhỏ, bằng đầu một chiếc thìa hình lưỡi dao) đem đốt giữa sân; nhà có người bệnh cũng đốt mà hun xông. Nếu bị loài độc cắn đốt thì lấy nước bọt hòa thuốc bôi vào.

 Bài Huỳnh hỏa hoàn (viên thuốc đom đóm) của Vụ Thành Tử (một vị tiên nhân thời thượng cổ): chủ về trừ tránh bệnh tật, khí độc, trăm thứ ma quỷ, hổ, sói, rắn độc, ong, bọ cạp và các loài độc, các thứ binh khí gươm đao, trộm cướp hung dữ hãm hại.

 Xưa, Lưu Tử Nam, làm Quán quân tướng quân (một chức tướng quân) kiêm Thái thú (quan đứng đầu một quận) quận Vũ Uy, nhận được bài thuốc này từ ông Doãn. Năm Vĩnh Bình thứ mười hai (năm 69, đời Hán Minh Đế), ở biên giới phía bắc đánh nhau với giặc bị thua, quân lính gần như chết hết; Tử Nam bị vây, tên bắn xuống như mưa, nhưng chưa tới ngựa của Tử Nam vài thước thì tên đều rơi xuống đất. Giặc cho là thần nhân, bèn giải vây mà đi. Tử Nam đem bài thuốc dạy cho con cùng các anh em làm tướng, ai nấy đều chưa từng bị thương. Mấy đời giữ kín. Cuối đời Hán, đạo sĩ Thanh Ngưu (đạo sĩ cưỡi trâu xanh) có được bài thuốc, truyền cho Hoàng Phủ Long người đất An Định; Long truyền cho Ngụy Vũ Đế (tức Tào Tháo), từ đó mới dần có người biết đến. Vì thế bài này còn có tên là Quán quân hoàn, lại có tên là Vũ Uy hoàn.

 Bài thuốc: Huỳnh hỏa (đom đóm), Quỷ tiễn (cạo lấy lớp vỏ cánh), Tật lê (quả gai tật lê; mỗi vị một lạng), Hùng hoàng, Thư hoàng, Phàn thạch (mỗi vị hai lạng, nung cho cạn hết nước),

 Dương giác. Chín vị trên, giã rây thành bột, lấy lòng đỏ trứng gà cùng một cái mào gà trống đỏ trộn lẫn, viên to bằng hạt hạnh nhân, làm túi ba góc màu đỏ thẫm đựng năm viên, đeo ở cánh tay trái. Nếu đi tòng quân thì buộc ở thắt lưng, đừng rời khỏi người. Nếu ở nhà thì treo trên cửa, rất trừ được trộm cướp, khiến chúng tuyệt hẳn.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video