Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ
Nuôi trẻ nhỏ, thiên thứ nhất
Gồm tám mươi chín điều, hai mươi phương thuốc, hai phép cứu (cứu: đốt ngải cứu hơ hoặc đặt trên huyệt để chữa bệnh), một bài luận.
Đứa trẻ khi còn trong bụng mẹ: tháng thứ nhất là phôi; tháng thứ hai thành thai; tháng thứ ba có huyết mạch (mạch máu); tháng thứ tư thành hình thể; tháng thứ năm biết cử động; tháng thứ sáu đủ các xương; tháng thứ bảy mọc lông tóc; tháng thứ tám đủ tạng phủ (các cơ quan bên trong cơ thể); tháng thứ chín khí của cơm gạo vào dạ dày; tháng thứ mười trăm thần đầy đủ (mọi chức năng tinh thần đã hoàn bị) thì sinh ra.
Sinh ra được sáu mươi ngày thì con ngươi hoàn chỉnh, biết cười đùa, đáp lại người khác. Một trăm năm mươi ngày thì Nhâm mạch (đường kinh mạch chạy dọc chính giữa mặt trước thân người) hoàn thành, tự lật mình được. Một trăm tám mươi ngày xương hông thành, ngồi một mình được. Hai trăm mười ngày xương bàn tay thành, bò được. Ba trăm ngày xương bánh chè thành, đứng được. Ba trăm sáu mươi ngày đầu gối hoàn chỉnh, đi được. Nếu không theo đúng kỳ hạn ấy, ắt có chỗ không bình thường.
Trẻ mới sinh rơi xuống đất, trong miệng có máu thì phải lấy ra ngay. Không lấy ra, trẻ nuốt vào sẽ thành bệnh bĩ (khối đầy tức, bế tắc trong bụng) mà chết.
Cách chữa trẻ mới sinh rơi xuống đất mà không cất tiếng: lấy một chậu nước ấm dội tắm cho trẻ, chốc lát sẽ cất tiếng.
Trẻ vừa sinh thì phải bế lên ngay. Bế lên chậm thì trẻ bị trúng lạnh, trong bụng sôi ùng ục. Phải tắm trước rồi mới cắt rốn. Cắt rốn thì để dây rốn dài tới mu bàn chân; ngắn thì trẻ trúng lạnh, bụng không điều hòa, sẽ đi tả lỵ. Nếu cắt rốn trước rồi mới tắm thì nước vào rốn; nước vào rốn thì sinh đau bụng. Nếu rốn bị nước vào hoặc trúng lạnh thì bụng đau quặn, trẻ vặn mình (?) khóc gào, mặt mắt xanh đen. Đó là lỗi do nước vào rốn.
Phải hơ nóng bông tẩm phấn mà chườm. Không kịp thời chữa trị, giữ gìn rốn, đến mức sưng lên, thì tùy nặng nhẹ: nặng thì cứu ngay, có thể tới tám chín mươi tráng (tráng: mỗi lần đốt hết một mồi ngải gọi là một tráng). Nhẹ thì rốn không sưng to, chỉ chảy nước, trẻ thỉnh thoảng khóc gào, chỉ cần giã Đương quy (một loại rễ cây thuốc) thành bột rắc lên. Hơ nóng bông tẩm phấn chườm hằng ngày, đến trăm ngày thì khỏi, lấy việc trẻ hết khóc gào làm dấu hiệu. Nếu nước tiểu của trẻ trong thì đó là lạnh, cũng giống như nước vào rốn.
Phàm khi mới sinh cắt rốn cho trẻ, phải để dài sáu tấc (tấc: đơn vị đo chiều dài thời xưa). Rốn để dài thì hại da thịt, rốn để ngắn thì hại tạng phủ. Không cắt rốn đúng lúc, nếu nước ở rốn chưa ra hết thì tự sinh lạnh, làm trẻ mắc chứng phong rốn (rốn nhiễm tà, sinh co giật, tức uốn ván rốn ở trẻ sơ sinh).
Cách quấn rốn: lấy lụa đập cho mềm, vuông bốn tấc, thêm bông mới dày nửa tấc, đặt chồng lên lụa cho bằng nhau. Quấn vừa phải, không lỏng không chặt; chặt quá thì trẻ nôn trớ sữa. Trẻ sinh được hai mươi ngày mới mở ra xem rốn. Nếu chừng mười ngày mà trẻ khóc giận dữ như có gai đâm trong áo, có thể là rốn khô cứng, cấn đâm vào bụng, thì phải mở ra thay áo.
Khi quấn lại rốn, phải đóng cửa, buông màn, đốt lửa hai bên cho trong màn ấm áp; thay áo cũng vậy; rồi lấy phấn ấm rắc lên. Đó là nói về lúc trời lạnh mùa đông. Nếu rốn không lành, đốt lụa đỏ thành tro, tán bột rắc lên. Nếu quá một tháng rốn vẫn chảy nước không lành, đốt con cóc thành tro, tán bột rắc vào rốn, ngày ba bốn lần. Nếu rốn chưa lành mà cho trẻ bú quá no thì trẻ cũng mắc phong rốn.
Trẻ mới sinh không được mặc quá dày quá nóng, sẽ làm hại da thịt, huyết mạch, sinh các thứ mụn nhọt và chứng vàng da.
Phàm trẻ mới sinh, da thịt chưa hoàn chỉnh, không được mặc ấm. Mặc ấm thì gân xương mềm yếu; nên cho thỉnh thoảng ra gió, ra nắng. Nếu không ra gió nắng thì da thịt giòn mềm, dễ bị tổn thương. Đều nên lấy bông cũ may áo cho trẻ, đừng dùng bông mới. Khi trời ấm áp không gió, cho mẹ bế trẻ ra nắng chơi đùa, năng cho ra gió ra nắng, thì máu đặc, khí cứng, thịt da săn chắc, chịu được gió lạnh, không đến nỗi sinh bệnh. Nếu cứ giấu mãi trong màn trướng, mặc nhiều lớp cho ấm, thì ví như cỏ mọc chỗ râm, không thấy gió nắng, mềm yếu, không chịu nổi gió lạnh.
Trẻ sinh mười ngày mới bắt đầu cho mớm (cho ăn thức ăn nhai nhuyễn), lượng bằng hạt táo; hai mươi ngày thì gấp đôi; năm mươi ngày bằng viên đạn bắn chim; trăm ngày bằng quả táo. Nếu sữa mẹ ít thì không theo cách này, phải để ý mà tăng dần từng chút. Nếu ba mươi ngày mới cho mớm thì trẻ không bệnh. Nếu cho mớm sớm và nhiều quá thì đầu mặt thân mình trẻ hay mọc mụn nhọt, khỏi rồi lại phát, lại làm trẻ gầy yếu (?) khó ăn.
Trẻ sinh đủ ba mươi ngày mới nên cho mớm. Nếu cho mớm sớm, trẻ không chịu nổi khí của cơm gạo, sinh bệnh, phần nhiều gầy hao. Sau ba mươi ngày, dù cho mớm cũng đừng nhiều. Nếu trẻ không thích ăn thì đừng ép; ép ăn không tiêu lại thành bệnh. Trẻ không chịu bú mớm là trong bụng đều có đàm tích (đờm và khối ứ đọng trong bụng) (?). Nên dùng Tứ vật tử hoàn (viên thuốc màu tím gồm bốn vị) cho đi ngoài nhẹ, tiết chế bú mớm vài ngày thì tự khỏi.
Trẻ nhỏ bị nóng lạnh cũng đều nên như thế: cần cho đi ngoài, sau đó mới khỏi.
Phàm vú nuôi cho trẻ bú, trước hết phải lấy tay vắt (?) bớt sữa cho tan hơi nóng, đừng để sữa phun ra mạnh. Khi trẻ nuốt thì rút vú ra, cho trẻ thở; thở xong lại cho bú. Như vậy năm lần, mười lần, xem trẻ đói no mà điều chỉnh, biết trong một ngày bú mấy lần thì đủ, lấy đó làm thường lệ. Lại thường vắt bỏ sữa cũ để qua đêm.
Nếu trẻ nằm, vú nuôi phải lấy cánh tay làm gối cho trẻ, để vú ngang với đầu trẻ rồi mới cho bú. Như vậy trẻ không bị sặc nghẹn. Khi mẹ muốn ngủ thì rút vú ra,
vì sợ vú bịt kín mũi miệng trẻ, lại không biết trẻ đói hay no.
Trẻ sinh ra mắc thai hàn (chứng lạnh mắc phải từ trong bụng mẹ) thì sẽ đau bụng. Đau thì ưỡn ngửa người mà khóc, thỉnh thoảng nôn trớ; hoặc trong bụng có khối như lòng đỏ trứng gà, ấn vào nghe như tiếng nước rồi biến mất,
mất rồi lại hiện ra. Như thế không có gì đáng lo, nên sớm uống Đương quy hoàn, Hoàng kỳ tán (?) thì khỏi. (Phương Đương quy hoàn xem trong sách "Thiên kim phương"; phương Hoàng kỳ tán vốn... (?))
Phàm cho trẻ bú, không nên để quá no; no thì trẻ nôn. Phàm thấy trẻ nôn là do bú quá no, nên cho bú vú cạn sữa thì tự tiêu. Mùa hè nếu không vắt bỏ sữa nóng thì trẻ nôn ọe; mùa đông nếu không vắt bỏ sữa lạnh thì trẻ ho và đi lỵ. Mẹ vừa mới giao hợp xong mà cho con bú thì trẻ gầy gò, hai cẳng chân bắt chéo, không đi được.
Mẹ bị nóng sốt mà cho con bú thì trẻ bị vàng da, không ăn được.
Mẹ đang giận dữ mà cho con bú thì trẻ hay giật mình, sinh chứng khí sán (đau, sa phồng ở bụng dưới hoặc bìu do khí ứ). Lại làm trẻ bị khí nghịch lên (thở gấp, ho hen) và điên cuồng. Mẹ vừa nôn mửa hoặc đi tả xong mà cho con bú thì trẻ hư nhược, gầy yếu.
Mẹ say rượu mà cho con bú thì trẻ nóng mình, bụng đầy trướng.
Phàm trẻ nhỏ không chịu bú mớm, nên uống Tử hoàn để cho đi ngoài.
Phàm nước tắm cho trẻ, rất cần nóng lạnh vừa phải; nóng lạnh không thích hợp thì trẻ giật mình hoảng sợ, cũng sinh bệnh ở ngũ tạng (năm cơ quan chính: tim, gan, tỳ, phổi, thận).
Phàm trẻ mùa đông không được tắm lâu, tắm lâu thì bị thương hàn (bệnh do cảm phải khí lạnh); mùa hè không được tắm lâu, tắm lâu thì bị thương nhiệt (bệnh do nóng).
Phàm trẻ lại không nên tắm nhiều lần, lưng bị lạnh thì phát chứng giản (cơn co giật, kinh phong ở trẻ). Nhưng nếu không tắm thì lại làm trẻ rụng lông tóc.
Trẻ nhỏ vừa sinh đã chết. Cách chữa: xem trong miệng trẻ, phía trước lưỡi gà, trên vòm họng (?) có bọng đỏ thì lấy ngón tay bấm cho vỡ, lấy chút bông lau đi, đừng để máu chảy vào họng. Máu vào họng sẽ giết trẻ, phải hết sức cẩn thận.
Phàm trẻ sinh ba mươi hai ngày thì một lần "biến"; sáu mươi bốn ngày lần biến thứ hai, vừa biến vừa "chưng" (biến chưng: các đợt thay đổi định kỳ khi trẻ lớn, kèm sốt nhẹ, được coi là bình thường; "biến" là thay đổi, "chưng" là nóng hầm hập); chín mươi sáu ngày lần biến thứ ba; một trăm hai mươi tám ngày lần biến thứ tư, vừa biến vừa chưng; một trăm sáu mươi ngày lần biến thứ năm; một trăm chín mươi hai ngày lần biến thứ sáu, vừa biến vừa chưng; hai trăm hai mươi bốn ngày lần biến thứ bảy; hai trăm năm mươi sáu ngày lần biến thứ tám, vừa biến vừa chưng; hai trăm tám mươi tám ngày lần biến thứ chín; ba trăm hai mươi ngày lần biến thứ mười, vừa biến vừa chưng.
Tính đủ ba trăm hai mươi ngày thì các lần chưng nhỏ xong; sau đó sáu mươi bốn ngày có một lần chưng lớn. Sau lần chưng ấy sáu mươi bốn ngày lại chưng lớn. Sau lần chưng ấy một trăm hai mươi tám ngày lại chưng lớn. Tính đủ năm trăm bảy mươi sáu ngày thì các lần chưng lớn nhỏ đều xong.
Phàm "biến" thì khí nghịch lên, "chưng" thì thân nóng. Phàm chưng bình thường thì năm ngày là giảm; lâu thì mười ngày mới giảm. Năm ngày trước kỳ biến chưng và năm ngày sau, gộp thành mười ngày, trong khoảng đó cơn nóng mới hết.
Trẻ sinh ba mươi hai ngày một lần biến; ngày hai mươi chín đã nóng trước kỳ thì chữa theo đúng phép; đến ngày ba mươi sáu, ba mươi bảy thì chưng mới xong. Sợ người đọc không hiểu rõ nên nói lại. Phải tính kỹ ngày biến chưng; đúng lúc ấy mà trẻ hơi nóng, hơi giật mình thì không được cứu hay châm, chỉ được uống thuốc. Trong lúc vừa biến vừa chưng không nên làm trẻ kinh động, đừng để nhiều người vây quanh.
Khi trẻ biến chưng, có khi sớm, có khi muộn, không đúng như phép, phần nhiều trẻ lúc biến chưng sốt cao, không muốn ăn, ăn vào là nôn trớ. Nếu lại thêm cảm lạnh thì nóng lạnh giao tranh, bụng lưng vặn vẹo (?), khóc không thôi; chườm nóng thì khỏi.
Phàm trẻ nhỏ thân nóng, mạch rối loạn, ra mồ hôi, đó là dấu hiệu của chưng.
Khi trẻ biến chưng, mắt trắng là nặng, mắt đỏ đen là nhẹ; biến chưng xong thì mắt sáng trong.
Trên đầu môi trên của trẻ nổi lên bọng (?) nhỏ màu trắng, giống như tròng mắt cá chết, đó là dấu hiệu chưng. Khi mới biến chưng mà có nóng, uống Hắc tán (bột thuốc màu đen) cho ra mồ hôi; nóng không dứt thì uống Tử hoàn. Hết nóng thì thôi, đừng cho uống viên nữa. Tự nhiên sẽ còn chút nóng dư, hết kỳ biến chưng thì mới dứt.
Trẻ thân sốt cao mà tai lạnh, hông cũng lạnh, đó là dấu hiệu chưng, chớ chữa. Trẻ thân nóng mà hông và tai cũng nóng là bệnh, mới cần chữa.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ — Nuôi trẻ nhỏ, thiên thứ nhất
Tử hoàn (viên thuốc màu tím)
Phương chữa trẻ nhỏ biến chưng phát sốt không dứt; cùng với kèm thương hàn, sốt kéo dài, ra mồ hôi rồi mà nóng không ngớt; và trong bụng có đàm tích (?), không chịu bú mớm, bú vào thì nôn; chứng giản do ăn uống mà trước đó có nóng lạnh: Đại giả thạch, Xích thạch chi (mỗi vị một lạng — lạng: đơn vị trọng lượng thời xưa); Ba đậu (ba mươi hạt, bỏ lõi và vỏ, sao); Hạnh nhân (nhân hạt mơ, năm mươi hạt, bỏ vỏ và đầu nhọn, sao).
Bốn vị trên tán bột; Ba đậu, Hạnh nhân giã riêng cho nhuyễn như cao, trộn lại rồi giã thêm hai nghìn chày, tự nhiên sẽ quyện vào nhau. Nếu cứng thì cho chút mật ong giã cùng; cất trong đồ đựng kín ba mươi ngày. Trẻ uống một viên to bằng hạt gai, cho chút sữa để nuốt xuống. Khoảng thời gian một bữa ăn sau thì cho bú chút ít, đừng nhiều. Đến giữa trưa sẽ đi ngoài nhẹ, hết nóng. Nếu chưa hết hẳn, sáng hôm sau cho thêm một viên. Trẻ trăm ngày uống một viên bằng hạt đậu nhỏ. Lấy đó làm chuẩn mà tăng giảm. Mùa hè nhiều nóng, hay làm phát ban; cứ hai ba mươi ngày uống một lần là tốt. Viên này không bệnh gì là không chữa, ít gây đi ngoài mạnh, không làm người suy yếu.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ — Nuôi trẻ nhỏ, thiên thứ nhất
Hắc tán (bột thuốc màu đen)
Phương chữa trẻ nhỏ đang biến chưng mà kèm thời hành ôn bệnh (bệnh sốt lây lan theo mùa), hoặc không phải lúc biến chưng mà mắc bệnh thời hành: Ma hoàng (bỏ đốt), Hạnh nhân (?) (bỏ vỏ và đầu nhọn, sao; mỗi vị nửa lạng), Đại hoàng (một phân — phân: đơn vị trọng lượng nhỏ, một phần tư lạng).
Ba vị trên giã thành bột. Trẻ một tháng uống một liều bằng hạt đậu nhỏ, hòa với sữa mà uống, bế ủ cho ra mồ hôi. Ra mồ hôi thì rắc phấn ấm lên, đừng để... (văn bản mất chữ) (?)
Phép xem tướng đoán thọ yểu của trẻ: trẻ sinh ra mà xương chẩm (xương sau gáy) không thành thì biết nói rồi chết.
Xương đầu gối không thành thì biết ngồi rồi chết.
Xương bàn tay không thành thì biết bò rồi chết.
Xương gót chân không thành thì biết đi rồi chết.
Xương bánh chè không thành thì biết đứng rồi chết.
Sinh ra mà thân mềm nhũn không co lại được thì chết.
Miệng như miệng cá thì chết.
Giữa hai đùi không có thịt thì chết.
Dưới cằm có vết nứt thì chết.
Bộ phận sinh dục không nổi lên thì chết.
Mặt dưới bìu trắng thì chết, đỏ cũng chết.
Phép xem tướng rất rộng, đây chỉ kể sơ mười mấy điều mà thôi.
Trẻ mới sinh trên trán có xoáy tóc thì sớm hiển quý, nhưng khắc hại cha mẹ.
Trẻ mới sinh dương vật to mà cùng màu với thân thì nuôi được đến lớn.
Trẻ mới sinh tiếng khóc kéo dài liền mạch thì sống lâu; tiếng đứt quãng rồi lại vọt lên gấp gáp thì không sống lâu.
Trẻ mới sinh ra mồ hôi máu thì nhiều tai nạn, không sống lâu.
Trẻ mới sinh mắt nhìn không thẳng, đảo luôn, thì rất không phải người tốt.
Trẻ mới sinh tự mở mắt thì không nuôi được đến lớn.
Trẻ mới sinh toàn thân mềm nhũn như không có xương thì không nuôi được đến lớn.
Trẻ mới sinh tóc thưa ít thì bướng bỉnh không nghe lời người.
Trẻ mới sinh rốn nhỏ thì không sống lâu.
Trẻ mới sinh mà sớm ngồi, sớm đi, sớm nói, sớm mọc răng, đều là tính xấu, không phải người tốt.
Trẻ mới sinh đầu nứt bốn phía (các khe xương sọ hở rộng) thì không nuôi được đến lớn.
Trẻ mới sinh tóc (?) mọc không đều quanh đầu thì không nuôi được đến lớn.
Tiếng khóc tản mác thì không nuôi được đến lớn.
Tiếng khóc trầm sâu thì không nuôi được đến lớn.
Mồ hôi không chảy thì không nuôi được đến lớn.
Nước tiểu đông đặc như mỡ thì không nuôi được đến lớn.
Thường lắc tay chân thì không nuôi được đến lớn.
Không có những dấu hiệu này thì đều nuôi được đến lớn.
Trẻ mới sinh trong rốn không có máu là tốt.
Đường nối dưới bìu chạy suốt ra sau mà màu đen thì sống lâu.
Bìu trắng tươi, dài to thì sống lâu.
Luận rằng: trẻ từ ba tuổi trở lên, mười tuổi trở xuống, xem tính khí cao thấp thì có thể biết sơ lược chết yểu hay sống lâu. Trẻ lúc nhỏ hiểu biết thông minh nhanh nhạy hơn người thì phần nhiều chết yểu, như hạng Hạng Thác (thần đồng thời Xuân Thu, tương truyền bảy tuổi đã làm thầy Khổng Tử, chết sớm), Nhan Hồi (học trò giỏi nhất của Khổng Tử, chết trẻ). Trẻ có cốt cách thành tựu, dáng điệu cử chỉ chậm rãi thong thả, phải tốn công người dạy dỗ uốn nắn thì sống lâu. Trẻ đoán trước ý người, xoay chuyển nhanh nhạy cũng chết yểu, như hạng Dương Tu, Khổng Dung (hai danh sĩ tài giỏi thời Đông Hán – Tam Quốc, đều bị giết khi còn tráng niên). Theo đó mà xét thì có thể biết sơ lược thọ yểu. Cũng như hoa mai nở sớm thì không thấy được cái rét cuối năm; hoa cúc ngọt nở muộn thì tươi đến hết năm. Thế mới biết thành tựu muộn là điềm sống lâu.
Phàm chứng giản ở trẻ nhỏ có ba loại: phong giản (co giật do gió độc), kinh giản (co giật do hoảng sợ), thực giản (co giật do ăn uống). Phong giản, kinh giản thì thường gặp; mười người chưa có một hai người là thực giản. Phàm trước rét sau nóng rồi phát co giật đều là thực giản. Kinh giản thì nên theo hình vẽ mà cứu; phong giản thì nên cho uống Đồn tâm thang (thang thuốc có tim lợn) cho đi ngoài; thực giản thì phải cho đi ngoài mới khỏi, dùng Tử hoàn là tốt.
Phàm trẻ nhỏ sở dĩ bị trúng gió là vì mặc ấm ra mồ hôi, gió nhân đó lọt vào. Phong giản thì lúc mới mắc, trước co ngón tay như đang đếm rồi mới phát cơn; đó là phong giản. Kinh giản khởi từ sợ hãi, trước khóc rồi mới phát cơn; đó là kinh giản. Kinh giản nhẹ thì gấp rút ôm giữ lấy, đừng làm trẻ sợ thêm, có khi tự dứt. Trẻ trước đó không chịu bú mớm, nôn ra, rồi chuyển sang nóng, sau đó phát co giật, đó là thực giản; cho đi ngoài sớm thì khỏi. Tứ vị tử hoàn trục tích ẩm (đẩy khối tích và nước ứ trong bụng) (?) là tốt nhất,
trừ bệnh nhanh mà không làm người suy yếu. Xích hoàn (viên thuốc màu đỏ) chữa khỏi nhanh, bệnh nặng thì nên dùng. Trẻ nhỏ mặc áo quá mỏng lạnh thì sữa và thức ăn trong bụng không tiêu, phân đều chua thối; đó là bước đầu sắp thành chứng tích (khối ứ đọng trong bụng). Bèn dùng Tử hoàn làm tiêu nhẹ. Cách uống: bắt đầu từ ít, giữ cho phân thường lỏng, đừng để đi ngoài ồ ạt. Phân lỏng rồi thì giảm dần; phân không còn chua thối thì ngừng thuốc.
Kinh giản chỉ nên cứu và xoa sinh cao (cao thuốc làm từ dược liệu tươi), không được cho đi ngoài. Kinh giản thì tâm khí không yên, cho đi ngoài làm bên trong hư yếu, càng nặng thêm. Kinh giản nặng thì đặc biệt khó chữa. Cho nên nuôi trẻ nhỏ phải luôn đề phòng làm trẻ sợ hãi, đừng để nghe tiếng động lớn. Khi bế ẵm phải nhẹ nhàng thong thả, đừng làm trẻ sợ. Lại khi trời sấm, phải bịt tai trẻ, chỉ làm những tiếng động nhỏ khác để át đi.
Phàm trẻ nhỏ giật mình nhẹ thì giúp huyết mạch lớn lên, chỉ không nên sợ hãi lớn. Sợ hãi lớn thì cứu vào kinh mạch (?) trị sợ hãi.
Trẻ nhỏ có nóng, không muốn bú mớm, nằm không yên, lại hay giật mình, đó là bước đầu của chứng giản; uống Tử hoàn thì khỏi; không khỏi thì uống thêm. Trẻ có bệnh sau tiết Lập hạ (tiết khí mở đầu mùa hè, khoảng đầu tháng năm dương lịch), khi chữa chớ cứu bừa, không nên cho nôn hay cho đi ngoài, chỉ lấy Trừ nhiệt thang (nước thuốc giải nóng) mà tắm, lấy Trừ nhiệt tán (bột giải nóng) mà rắc, lấy Trừ nhiệt xích cao (cao đỏ giải nóng) mà xoa; lại lấy cao bôi vào rốn, cho trẻ ở chỗ mát, đừng cấm nước uống, thường cho uống nước mới múc. Trẻ khi ngủ hay giật mình nhẹ thì mỗi tháng lại cho một lần Tử hoàn để xổ, giảm khí thịnh, khiến trẻ không mắc chứng giản.
Trẻ nhỏ khí thịnh mà có bệnh, chỉ cần cho đi ngoài, ắt không hại gì. Nếu không cho đi ngoài kịp thời thì sẽ thành bệnh, bệnh lâu ngày khó chữa.
Phàm cho đi ngoài, Tứ vị tử hoàn là tốt nhất, ít gây xổ mạnh mà không hại người, đủ để trừ bệnh. Nếu Tứ vị tử hoàn mà không xổ kịp thời thì dùng Xích hoàn cho xổ. Xích hoàn không xổ thì tăng gấp đôi. Nếu đã xổ mà nóng dư chưa hết thì theo phương làm Long đởm thang uống từng chút, đồng thời xoa Xích cao.
Phàm trẻ nhỏ mùa đông cho xổ không có gì đáng ngại, mùa hè cho xổ thì khó khỏi. Nhưng có bệnh thì không thể không xổ. Xổ xong trong bụng sẽ hơi trướng đầy, cho nên phải tiết chế bú mớm vài ngày, không được xổ bừa. Lại khi cho trẻ bú mớm, phải luôn giữ lượng nhiều ít có chừng mực; trẻ lớn dần thì tăng dần từng chút. Nếu trẻ ăn ít đi, đó là trong bụng đã hơi không điều hòa, bèn cho uống chút thuốc, ngừng mớm, chỉ cho bú. Nặng thì ngừng mớm chừng mười ngày, nhẹ thì năm sáu ngày, tự nhiên sẽ trở lại như thường.
Nếu trẻ không chịu ăn mớm mà chỉ muốn bú, đó là có tích, là bệnh quan trọng, phải cho xổ; không có trường hợp nào không khỏi. Không xổ thì sinh nóng lạnh, hoặc lại nôn mà phát chứng giản, hoặc lại sinh đi lỵ. Đó đều là bệnh nặng do không sớm cho xổ mà ra, khó chữa. Chỉ cần chữa ngay khi bệnh còn nhẹ thì trẻ không bị hao tổn mà bệnh khỏi nhanh.
Phàm trẻ nhỏ phân vàng mà thối là trong bụng có nhiệt ẩn náu, nên cho uống nhẹ Long đởm thang. Nếu phân trắng mà chua là kèm lạnh, không tiêu, nên uống Tử hoàn. Nhẹ thì cho chút ít thuốc để tiêu bên trong; nặng thì tăng chút, cho xổ nhẹ. Đều phải tiết chế bú mớm vài ngày để vị khí (khí của dạ dày, chức năng tiêu hóa) bình hòa. Nếu không tiết chế bú mớm thì bệnh dễ tái phát. Tái phát lại xổ thì hại vị khí, làm bụng trướng đầy. Xổ hai ba lần còn được, quá thế thì hại.
Phàm trẻ nhỏ có tích, mạch to thì ắt phát chứng giản; đó là thực giản, cho xổ thì khỏi. Phải xem mạch (gân máu) ở lòng bàn tay và ba ngón tay, đừng để mạch nổi lên mà không xổ kịp thời. Đến khi phát giản thì khó chữa. Nếu sớm cho xổ thì mạch ấy rốt cuộc không nổi lên; mạch còn ở lòng bàn tay thì còn chữa sớm được, nếu đã lan đến ngón tay thì bệnh tăng nặng.
Phàm trẻ nhỏ trong bụng có bệnh thì thân sinh nóng lạnh; nóng lạnh thì huyết mạch động; huyết mạch động thì tâm không yên; tâm không yên thì dễ sợ hãi; sợ hãi thì chứng giản phát nhanh.
Long đởm thang: chữa trẻ mới ra khỏi bụng mẹ mà huyết mạch thịnh thực, nóng lạnh, sốt kéo dài, tứ chi co giật; phát sốt, nôn trớ (?) nhiều; nếu đã ăn mớm được mà thức ăn đọng lại không tiêu; sốt cao và biến chưng không dứt; trúng phải khí của người lạ, khí ma quỷ cùng các chứng kinh giản — phương này đều chữa. Trẻ dưới mười tuổi đều uống được. Long đởm thang là phương đứng đầu cho trẻ nhỏ; đây là phương cho trẻ sơ sinh, nếu ngày tháng lớn dần thì lần lượt theo đó làm lệ. Nếu biết chắc là khách ngỗ (trẻ ốm vì bị người lạ, vật lạ làm cho kinh hãi, khí bị xung phạm) hoặc khí ma mị thì có thể thêm Nhân sâm, Đương quy, mỗi vị... (văn bản mất chữ) (?).
Long đởm, Câu đằng, Sài hồ (bỏ thân lá), Hoàng cầm, Cát cánh, Thược dược, Phục thần, Cam thảo (nướng; mỗi vị một phân), Bọ hung (hai con, nướng), Đại hoàng (một lạng).
Mười vị trên phủ trở (cắt giã thành miếng nhỏ), lấy hai thăng nước (thăng: đơn vị đo dung tích) sắc còn năm hợp (hợp: một phần mười thăng) làm một tễ. Dùng theo mức độ dưới đây. Thuốc có loại mạnh loại nhẹ, thuốc nhẹ thì nên đủ số hợp nước. Trẻ sinh từ một đến bảy ngày, chia một hợp làm ba lần uống. Trẻ sinh từ tám đến mười lăm ngày, chia một hợp rưỡi làm ba lần uống. Trẻ sinh từ mười sáu đến hai mươi ngày, chia hai hợp làm ba lần uống. Trẻ sinh từ hai mươi đến ba mươi ngày, chia ba hợp làm ba lần uống. Trẻ sinh từ ba mươi đến hết bốn mươi ngày, lấy năm... (văn bản mất chữ) (?)
Phương Trừ nhiệt Đan sâm xích cao (cao đỏ có Đan sâm, giải nóng), chữa trẻ nhỏ nóng ở tim bụng: Đan sâm, Lôi hoàn, Mang tiêu, Nhung diêm (muối mỏ vùng Tây Bắc), Đại hoàng (mỗi vị ba lạng).
Năm vị trên thái nhỏ, lấy nửa thăng khổ tửu (giấm) ngâm bốn vị một đêm cho thấm. Lấy một cân mỡ lợn đã thắng, sắc cùng, ba lần sôi lên ba lần nhắc xuống, lọc bỏ bã, cho Mang tiêu vào.
Cao thành thì xoa vùng dưới tim (vùng thượng vị). Mùa đông mùa hè đều dùng được. Một phương khác chỉ có Đan sâm và Lôi hoàn.
Phương Ngũ vật cam thảo sinh ma cao (cao năm vị có Cam thảo, dùng để xoa), chữa trẻ nhỏ mới sinh da thịt non yếu, hay bị phong tà (khí độc từ gió gây bệnh) xâm nhập, thân sốt cao, hoặc trúng gió nặng, tay chân co giật: Cam thảo (nướng), Phòng phong (mỗi vị một lạng; ... hai mươi thù (?)), Lôi hoàn (hai lạng rưỡi), Cát cánh (hai mươi thù — thù: đơn vị trọng lượng rất nhỏ, một phần hai mươi bốn lạng).
Năm vị trên thái nhỏ, lấy một cân mỡ lợn chưa dính nước, đun lửa nhỏ thành cao, bỏ bã; lấy một cục bằng viên đạn, hơ nóng tay rồi xoa cho trẻ trăm lượt.
Trẻ đang lạnh thì sẽ ấm lại, đang nóng thì sẽ mát lại. Trẻ nhỏ không bệnh, sáng sớm thường lấy cao xoa lên thóp và lòng bàn tay, lòng bàn chân, rất tránh được gió lạnh.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ — Nuôi trẻ nhỏ, thiên thứ nhất
Phàn thạch hoàn (viên thuốc phèn)
Phương chữa trẻ nhỏ thai hàn, ưỡn người khóc; kinh giản, bụng trướng đầy, không thích ăn, đại tiện ra phân xanh vàng (?); đồng thời chữa người lớn hư lạnh, lạnh bên trong, hoặc có khối thực tích mà không thể dùng phép cho nôn hay cho xổ: Mã xỉ phàn thạch (phèn loại hình răng ngựa, một cân, nung nửa ngày).
Một vị trên tán bột, lấy cao táo (?) trộn làm viên. Người lớn uống hai viên to bằng hạt ngô đồng, ngày ba lần. Trẻ nhỏ thì giảm, tùy ý tăng bớt. Lấy việc trong bụng ấm áp làm mức. Có khối thực tích cũng trừ được. Hiệu nghiệm như thần.
Phép kiêng kỵ để phòng khách ngỗ cho trẻ nhỏ: phàm trong quần áo, lụa, bông của trẻ không được để có tóc người; trong giày cũng vậy.
Phàm người mặc áo trắng thắt dây xanh, áo xanh thắt dây trắng đều làm trẻ bị khách ngỗ.
Những người đi xa về, mồ hôi ngựa chưa khô, người đi đường chưa tắm rửa, chưa thay áo mà gặp trẻ, đều làm trẻ bị khách ngỗ. Thấy ngựa, đồ vật trên lưng ngựa, hơi ngựa đều phải kiêng. Bệnh khách ngỗ ở trẻ nhỏ: nôn và đi ngoài ra nước xanh vàng, đau bụng, và ưỡn ngược nằm nghiêng giống cơn giản, chỉ khác là mắt không trợn ngược lên, ít ngủ, sắc mặt đổi đủ năm màu, mạch huyền cấp (mạch căng như dây đàn và nhanh gấp). Nếu để lỡ thời không chữa, lâu một chút thì khó chữa.
Cách chữa: lấy nước trộn với đậu xị (đậu nành ủ lên men), giã nhuyễn, viên to bằng quả trứng gà, lăn xoa lên thóp và lòng bàn tay, lòng bàn chân trẻ, mỗi chỗ năm lượt; lại xoa quanh tim, bụng, trên dưới rốn, lăn vòng mà xoa. Khoảng một bữa ăn thì bẻ viên ra xem, bên trong có lông nhỏ, đem vứt viên ấy ra giữa đường, bệnh sẽ khỏi.
Nếu nôn không dứt, cứu các huyệt Gian sử thuộc kinh Thủ tâm chủ (đường kinh mạch Tâm bào, chạy ở mặt trong cánh tay), Đại đô, Ẩn bạch, Tam âm giao, mỗi huyệt ba mồi ngải.
Lại có thể dùng viên bột theo cách như viên đậu xị, đồng thời nhổ nước bọt lên. Khi nhổ thì đọc lời chú như sau. Chú rằng: "Xoa ông nhà, xoa bà nhà, xoa con nhà; nếu là khách ngỗ, bắt đầu từ ta. Biển Thước (danh y thời Chiến Quốc) dẫu giỏi, chẳng bằng nhổ giỏi." Nhổ xong vứt viên ra giữa đường.
Lại một phương: lấy một con dao đặt ngang trên bếp, cởi áo trẻ, vạch ra phần tim bụng; xong cầm dao hướng về trẻ mà đọc chú và nhổ, mỗi lần lại đưa dao chỉ vào tim bụng. Chú rằng: "Phì phì, hoàng hoàng (?), mặt trời mọc phương đông, quay lưng bóng tối hướng về ánh sáng. Ông Cát bà Cát, chẳng biết công tử nhà ai, đến không nhìn, đi chẳng ngoảnh. Lỗi phạm người sống ở trên xà nhà; thần trời trong bụi, hai quỷ dưới cửa; nơi đi qua có vòng dao lớn, sừng tê; đối trước Táo quân (thần bếp) nhổ hai lần bảy (mười bốn lần)." (đoạn chú tối nghĩa) (?) Khách khỏi, trẻ hết sợ; nhổ "phì phì" như vậy hai lần bảy (?), mỗi lần nhổ "phì phì" lại đưa dao chỉ vào. Chú ba lượt mới xong. Dùng một viên đậu xị, làm như phép trên năm sáu lượt xong, lấy viên ấy bẻ ra xem, trong có lông, vứt viên ra giữa đường thì khỏi.
Phép chữa trẻ nhỏ đột nhiên bị khách ngỗ: lấy núm của gương đồng nung đỏ, nhúng vào chút rượu; trẻ lớn thì cho uống, trẻ nhỏ không uống được thì ngậm rồi mớm cho, sẽ khỏi.
Lại một phương: lấy ba thăng phân ngựa đốt đến hết khói, lấy ba thăng rượu nấu ba lần sôi, bỏ bã, tắm cho trẻ thì khỏi.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ — Nuôi trẻ nhỏ, thiên thứ nhất
Thiên kim thang (thang thuốc quý nghìn vàng)
Phương chữa trẻ nhỏ đột nhiên kinh sợ, khóc đến ngất lịm như chết, hoặc có người từ ngoài vào, bị tà khí đuổi theo làm trẻ sinh bệnh, các thầy thuốc chữa không được: Thục tất (một phân; một bản ghi là Thục tiêu), Mẫu lệ loại xoáy trái (vỏ hàu, một phân, sao).
Hai vị trên phủ trở, lấy một thăng nước tương chua (nước vo gạo để lên men chua) sắc còn năm hợp, mỗi lần uống một hợp, tốt.
Phương Song hoàn, chữa trẻ nhỏ mới sinh bị khách ngỗ, trúng ác (đột nhiên ngã vật, bất tỉnh, cho là do khí độc tà ác), phát giản, phát sốt, bú mớm không tiêu, trúng gió người uốn cong ngược ra sau, miệng thè lưỡi, cùng chứng chú ngỗ (bệnh do tà khí xung phạm, dai dẳng lây truyền), mặt xanh, mắt trợn ngược lên, bụng đầy, điên giản, gầy gò, bệnh chú (bệnh tà khí dai dẳng) và ba tuổi chưa biết đi: Xạ hương thượng hạng (hai lạng), Ngưu hoàng (hai lạng), Hoàng liên (hai lạng, loại ở Tuyên Châu), Đan sa (một lạng), Đặc sinh dự thạch (?) (một lạng, nung),
Phụ tử (một lạng, nướng, bỏ vỏ), Hùng hoàng (một lạng), Ba đậu (sáu mươi hạt, bỏ vỏ và lõi, sao), Quế tâm (một lạng), Ô tặc cốt (mai mực, một... — văn bản mất chữ) (?).
Mười một vị trên, mỗi vị giã rây riêng, nghiền riêng Ba đậu cho nhuyễn như cao, rồi cho các vị thuốc vào, trộn mật ong đã luyện, giã ba nghìn chày, đậy kín, đừng để hở hơi. Trẻ sinh mười ngày, hai mươi ngày đến một tháng, mỗi ngày uống hai viên bằng hạt kê. Bốn mươi ngày đến trăm ngày, uống hai viên bằng hạt gai. Trên một tuổi tùy ý tăng thêm. Có trẻ tuy nhỏ mà bệnh nặng thì làm viên to hơn, không nhất thiết theo cỡ viên này. Trẻ nhỏ bị khách ngỗ phần nhiều chịu được thuốc; uống thuốc phải ra mồ hôi, nếu không ra mồ hôi thì chưa khỏi. Một ngày một đêm uống bốn năm lần, lấy việc ra mồ hôi làm dấu khỏi.
Phàm xét trẻ bị trúng khí người: người đang cho con bú chưa cai sữa mà lại có thai cũng làm trẻ bị khách ngỗ. Trong miệng trẻ ngậm máu tức là... (?) (văn bản tối nghĩa). Nếu có những trường hợp này, nên uống ngay thuốc này thì trẻ được toàn mạng. Miệng đọng nước bọt, bụng nổi nóng thì nên cứu giữa rốn, không quá hai lần bảy tráng, đồng thời chăm uống thuốc này. Nếu người mẹ hay bị mất con, thì khi sinh xong, trẻ vừa rơi xuống đất tiếng khóc chưa dứt, liền lấy ngón tay gạt trên lưỡi, sẽ lấy ra được cục máu ngậm trong miệng như lá hẹ, rồi cho uống hai viên thuốc bằng hạt kê, làm như vậy bảy ngày thì thôi, không có trường hợp nào không khỏi. Nếu không có rết đầu đỏ thì rết chân đỏ cũng được, ba con, đều cắt lấy hai đốt phía trước, phần sau không dùng được.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ
Các phép chữa bệnh linh tinh cho trẻ nhỏ, thiên thứ hai
Năm mươi bảy phương thuốc, một bài luận.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ — Các phép chữa bệnh linh tinh cho trẻ nhỏ, thiên thứ hai
Trúc diệp thang (thang lá tre)
Phương chữa trẻ năm sáu tuổi sốt kéo dài, trong bụng căng đầy, hơi thở không thông, hoặc hơi phù; cũng chữa gầy gò cùng cực, ăn uống không xuống, bụng có khối cứng bế tắc, tay chân lạnh ngắt từ đầu ngón trở vào: Lá tre (thái, một thăng), Lúa mì (nửa thăng), Cam thảo (nướng), Hoàng cầm, Quát lâu căn, Trạch tả, Tri mẫu, Nhân sâm, Phục linh, Bạch truật, Đại hoàng (mỗi vị một lạng), Gừng tươi (một lạng rưỡi, thái), Mạch môn đông (hai lạng, bỏ lõi), Quế tâm (hai thù), Bán hạ (hai lạng, rửa).
Mười sáu vị trên phủ trở, lấy bảy thăng nước nấu lúa mì và lá tre còn bốn thăng, bỏ bã, cho các vị thuốc vào, sắc còn một thăng sáu hợp, chia bốn lần uống.
Phương chữa trẻ nhỏ sốt cao liên tục, thực tích đình trệ không tiêu, lúc nóng lúc rét, hơi giật mình: Đại hoàng, Hoàng cầm (mỗi vị một lạng), Quát lâu căn (ba phân), Cam thảo (nướng), Mẫu lệ (sao), Nhân sâm (mỗi vị nửa lạng), Quế tâm (hai lạng), Long cốt, Ngưng thủy thạch, Bạch thạch chi (mỗi vị nửa lạng), Hoạt thạch (hai lạng, đập vụn), Tiêu thạch (nửa lạng).
Mười hai vị trên phủ trở, thêm Tử thạch anh nửa lạng, lấy bốn thăng nước sắc còn một thăng rưỡi, mỗi lần uống ba hợp, trong một ngày uống hết.
Phương chữa trẻ nhỏ nóng lạnh, ho nghịch, trong ngực có sữa đọng (?), hoặc nôn, không muốn ăn: Can địa hoàng (bốn lạng), Mạch môn đông (nửa thăng, bỏ lõi), Ngũ vị tử (nửa thăng), Đại hoàng (một lạng), Tiêu thạch (một lạng), Mật ong (nửa thăng).
Sáu vị trên phủ trở, lấy ba thăng nước sắc còn một thăng, bỏ bã, cho Tiêu thạch và mật ong vào nấu lại cho sôi. Uống hai hợp, ngày ba lần. Trong ngực sẽ có chừng một thăng sữa cũ ứ đọng thoát ra. Trẻ lớn uống năm hợp.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ — Các phép chữa bệnh linh tinh cho trẻ nhỏ, thiên thứ hai
Xạ can thang
Phương chữa trẻ nhỏ ho nghịch, thở suyễn khò khè như tiếng ếch nhái: Xạ can (hai lạng), Ma hoàng (hai lạng, bỏ đốt), Tử uyển (một lạng), Cam thảo (một lạng, nướng), Quế tâm (năm tấc),
Bán hạ (năm củ, rửa bỏ nhớt), Gừng tươi (một lạng, thái), Đại táo (bốn quả, bóc tách).
Tám vị trên phủ trở, lấy bảy thăng nước sắc còn một thăng rưỡi, bỏ bã, cho nửa cân mật ong vào, nấu lại một lần sôi, uống ba hợp, ngày ba lần.
Lại một phương: Bán hạ (bốn lạng, rửa), Quế tâm (hai lạng), Gừng tươi (hai lạng, thái), Tử uyển (hai lạng), Tế tân (hai lạng), A giao (hai lạng), Cam thảo (hai lạng, nướng), Mật ong (một hợp), Khoản đông hoa (hai hợp).
Chín vị trên phủ trở, lấy một đấu nước (đấu: mười thăng) nấu Bán hạ còn sáu thăng, bỏ bã, cho các vị thuốc vào, sắc lại còn một thăng năm hợp. Trẻ năm tuổi uống một thăng, trẻ hai tuổi uống sáu hợp, tùy lớn nhỏ mà tăng giảm.
Chữa trẻ nhỏ ho nghịch, hụt hơi, trong ngực thở hổn hển, khạc ra nước mũi nước bọt, ho ra mủ hôi thối; cũng chữa người lớn.
Nướng tre đạm trúc lấy nhựa chảy ra (trúc lịch), nấu hai mươi lần sôi. Trẻ nhỏ mỗi lần uống một hợp, ngày năm lần; người lớn mỗi lần uống một... (?), cũng ngày năm lần. Không cản trở việc ăn uống, thở, bú mớm.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ — Các phép chữa bệnh linh tinh cho trẻ nhỏ, thiên thứ hai
Hạnh nhân hoàn
Phương chữa trẻ nhỏ và người lớn ho nghịch, khí nghịch lên: Hạnh nhân (ba thăng, bỏ đầu nhọn, vỏ và hạt hai nhân, sao cho vàng).
Một vị trên giã nhuyễn như cao. Một thăng mật ong chia làm ba phần: cho một phần vào hạnh nhân, giã cho dẻo cứng; lại cho thêm một phần giã như cao; lại cho phần cuối giã nhuyễn thì thôi. Ăn xong thì ngậm, nuốt nước nhiều ít tùy ý tự liệu.
Phương chữa trẻ nhỏ mọc mụn như bị bỏng lửa, khắp người có mụn to như hạt gai, hạt đậu nhỏ, đầu có mủ, lúc đau lúc ngứa, nóng: Cam thảo (dùng sống), Thược dược, Bạch liễm, Hoàng cầm (mỗi vị ba phân), Hoàng liên, Hoàng bá (mỗi vị nửa lạng).
Sáu vị trên giã rây, trộn mật ong trắng bôi lên, ngày hai lần. Cũng có thể nấu nước để tắm. (Sách "Thiên kim" có thêm Khổ sâm.)
Phương chữa trẻ nhỏ mụn như bỏng lửa: nấu nhừ đậu nành, lấy nước đặc để ấm mà tắm; cũng làm cho không để sẹo.
Lại một phương: bôi mật ong, ngày mười lần.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ — Các phép chữa bệnh linh tinh cho trẻ nhỏ, thiên thứ hai
Khổ sâm thang
Phương chữa trẻ nhỏ mọc mụn nóng ở đầu mặt: Khổ sâm (tám lạng), Đại hoàng (ba lạng), Xà sàng tử (một thăng), Thược dược (ba lạng), Hoàng cầm (hai lạng), Hoàng bá (năm lạng), Hoàng liên (ba lạng), Bạt khế (một cân).
Tám vị trên thái nhỏ, lấy ba đấu nước nấu còn một đấu rưỡi, để rửa, ngày ba lần, rất tốt. (Sách "Thiên kim" dùng chữa mụn mọc khắp người trên dưới.)
Lại một phương: Đại hoàng, Hoàng cầm, Hoàng bá, Trạch lan, Phàn thạch (phèn), Thạch nam (mỗi vị một lạng), Nhung diêm (hai lạng), Xà sàng tử (ba hợp).
Tám vị trên thái nhỏ, lấy bảy thăng nước nấu còn ba thăng, nhúng bông vào nước thuốc mà rửa lau, ngày ba lần.
Lại một phương: sao đậu xị cho vàng, tán bột, rắc lên mụn. Không quá ba lần thì khỏi.
Phương chữa trẻ nhỏ hai trăm ngày tuổi mọc mụn ở đầu mặt, thân sốt cao: Hoàng cầm (ba phân), Thăng ma (một lạng), Sài hồ (một lạng, bỏ thân lá), Thạch cao (một lạng, đập vụn), Cam thảo (hai phân rưỡi, nướng),
Đại hoàng (ba lạng), Đương quy (nửa lạng).
Bảy vị trên phủ trở, lấy bốn thăng nước sắc còn hai thăng, chia bốn lần uống, ngày ba lần đêm một lần. Nấu nhiều thêm để rửa mụn thì tốt.
Phương chữa trẻ nhỏ khắp thân mình, đầu mặt đều mọc mụn: lấy vỏ trắng cây du hơ cho khô, rây bột, trộn giấm bôi lên, phủ bông lên trên; giun sán (?) bò ra thì tự khỏi.
Phương chữa trẻ nhỏ sưng phù tay chân, thân mình: lấy nước tiểu hâm ấm mà ngâm, tốt.
Lại một phương, chữa luôn cả ẩn chẩn (mẩn ngứa nổi mề đay): Ba đậu (năm mươi hạt, bỏ lõi và vỏ).
Một vị trên, lấy ba thăng nước nấu còn một thăng, nhúng bông vào nước thuốc lau lên chỗ bệnh, lau đến đâu giảm đến đó. Hiệu nghiệm như thần.
Phương chữa trẻ nhỏ mụn do gió, ẩn chẩn: Sóc điều (một lạng), Phòng phong (một lạng), Rễ dương đào (một lạng), Thạch nam (một lạng), Nhân vu (một lạng), Sung úy (một lạng), Phàn thạch (... văn bản mất chữ) (?). Tám vị trên thái nhỏ, lấy một đấu nước tương chua nấu còn năm thăng, bỏ bã, cho phèn vào, đun hơi sôi, để ấm mà tắm. (Sách "Thiên kim" có thêm Tần tiêu, Khổ sâm, Xà sàng, Chỉ thực, Thăng ma, thành mười ba vị.)
Phương Thác thang (nước thuốc để đắp chườm), chữa hàng chục loại đan (bệnh da đỏ rực như son, lan rộng, tức chứng viêm quầng) ở trẻ nhỏ: Đại hoàng (một lạng), Cam thảo (một lạng, nướng), Đương quy (một lạng), Khung cùng (một lạng), Bạch chỉ (một lạng), Độc hoạt (một lạng),
Hoàng cầm (một lạng), Thược dược (một lạng), Thăng ma (một lạng), Trầm hương (một lạng), Thanh mộc hương (một lạng), Mang tiêu (ba lạng), Vỏ mộc lan (một... — văn bản mất chữ) (?). Mười ba vị trên thái nhỏ, lấy một đấu hai thăng nước nấu còn bốn thăng, bỏ bã, cho Mang tiêu vào cho tan; nhúng bông vào nước thuốc (?), để nóng lạnh vừa phải mà đắp chườm, khô thì thay, đến khi khỏi thì thôi.
Phương chữa trẻ nhỏ phát đan: giã cây Thận hỏa thảo (cây cảnh thiên) tươi, vắt lấy nước lau lên chỗ đan, ngày mười lần, đêm ba bốn lần.
Phương chữa trẻ nhỏ đan sưng: Rễ cây táo, Thăng ma, Bạch liễm, Hoàng bá, Hoàng liên, Đại hoàng, Chi tử, Cam thảo (dùng sống; mỗi vị hai lạng), Nước sinh địa hoàng (một thăng).
Chín vị trên thái nhỏ, lấy một đấu bốn thăng nước nấu còn bảy thăng, bỏ bã, cho nước địa hoàng vào đun ba lần sôi. Lấy lụa cũ gấp hai lớp nhúng vào nước thuốc, đắp lên chỗ đan; hơi nguội thì thay, luôn giữ cho ấm.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ — Các phép chữa bệnh linh tinh cho trẻ nhỏ, thiên thứ hai
Trạch lan thang
Phương chữa đan chẩn lan vào bụng làm chết trẻ: Trạch lan, Khung cùng, Phụ tử (nướng, bỏ vỏ), Mãng thảo, Cảo bản, Tế tân, Nhân vu (mỗi vị nửa lạng).
Bảy vị trên phủ trở, lấy ba thăng nước sắc còn một thăng rưỡi, chia bốn lần uống. Uống thang này rồi sau đó mới làm các thang khác để rửa.
Phương chữa trẻ nhỏ nửa người đỏ rực, dần dần lan rộng ra: Ngưu tất, Cam thảo (dùng sống).
Hai vị trên băm nhỏ, mỗi vị được năm thăng, lấy hai đấu nước nấu ba đến năm lần sôi, bỏ bã, trộn với đất vàng dưới bếp mà bôi.
Phương chữa trẻ nhỏ tóc không mọc: lấy phần giữa lá cây thu giã vắt lấy nước bôi lên, tóc sẽ mọc.
Phương chữa trẻ nhỏ chốc đầu rụng tóc, rất ngứa: Dã cát (một lạng, tán bột), Mỡ lợn, Mỡ dê (mỗi thứ một lạng).
Ba vị trên đun chung gần cạn cho đông lại, bôi lên, không quá ba lần; bôi nhiều lần thì khỏi.
Phương chữa trẻ nhỏ chốc đầu: lấy phân gà trống trộn với nước trong của tương để lâu năm; rửa mụn xong thì bôi hai ba lượt là khỏi.
Phương chữa trẻ nhỏ chốc đầu trắng: lấy bột Nguyên hoa và mỡ lợn tháng chạp trộn nhão như bùn; trước lấy nước tro rửa lau, rồi bôi lên, ngày hai lần.
Phương chữa trẻ nhỏ mụn ở đầu: Hồ phấn (phấn chì, một lạng), Hoàng liên (hai lạng).
Hai vị trên giã thành bột; rửa mụn bóc vảy, lau khô rồi rắc lên thì khỏi. Tái phát thì rắc lại như trước. Cũng chữa mụn ở bộ phận sinh dục.
Lại một phương: Hồ phấn (hai lạng), Thủy ngân (một lạng), Nhựa thông trắng (hai lạng), Mỡ lợn (bốn lạng).
Bốn vị trên đun chung (nhựa thông và mỡ), bỏ bã, cho thủy ngân và hồ phấn vào, khuấy cho đều, bôi lên. Người lớn cũng dùng như vậy.
Phương chữa trẻ nhỏ đầu không có tóc: đốt cá diếc tán bột, trộn nước tương bôi lên thì tóc mọc.
Phương chữa trẻ nhỏ thóp mở không khép: Phòng phong (một lạng rưỡi), Bạch cập (nửa lạng), Bá tử nhân (nửa lạng).
Ba vị trên giã thành bột, hòa với sữa, bôi lên thóp, ngày một lần. Mười ngày thấy hiệu quả, hai mươi ngày thì thóp khép.
Phương chữa trẻ nhỏ lở rốn: đốt dây buộc nồi chõ lấy tro rắc lên thì khỏi.
Phương chữa trẻ nhỏ ngạt mũi, chảy nước mũi: Hạnh nhân (nửa lạng, bỏ vỏ và đầu nhọn), Hạt tiêu (một phân), Phụ tử (một phân rưỡi, nướng, bỏ vỏ), Tế tân (một phân rưỡi).
Bốn vị trên thái nhỏ, lấy năm hợp giấm ngâm một đêm; sáng hôm sau cho năm lạng mỡ lợn vào đun đến khi Phụ tử vàng thì cao thành, bỏ bã; bôi vào bông rồi nhét vào mũi, ngày hai lần; lại xoa lên thóp.
Phương chữa trẻ nhỏ lở miệng không bú được: Đại thanh (ba phân), Hoàng liên (hai phân).
Hai vị trên phủ trở, lấy hai thăng nước sắc còn một thăng hai hợp, mỗi lần uống một hợp, ngày hai lần, đêm một lần.
Lại một phương: lấy phèn to bằng quả trứng gà, cho vào giấm mài, bôi dưới lòng bàn chân trẻ ba lần bảy (hai mươi mốt) lượt, khỏi ngay.
Phương chữa trẻ nhỏ trùng thiệt (dưới lưỡi sưng nổi lên như mọc thêm một cái lưỡi nhỏ): lấy thịt của ba nhà làm nghề mổ thịt, mỗi miếng to chừng ngón tay, thái ra xoa lưỡi, trẻ bú được ngay và khóc thành tiếng.
Lại một phương: đốt con nhậy (bọ bạc ăn giấy) thành tro, rắc lên lưỡi.
Lại một phương: trùng thiệt, lưỡi cứng không thụt vào được, chảy nước dãi: lấy bột sừng hươu chừng bằng hạt đậu nành, đặt lên lưỡi, ngày ba lần thì khỏi.
Lại một phương: lấy da rắn đốt thành tro tán bột, trộn với giấm mạnh, lấy lông gà chấm mà quệt lên lưỡi, ngày ba lần.
Phương chữa trẻ nhỏ trùng thiệt, lưỡi lở loét, chảy dãi: lấy Bồ hoàng (phấn hoa cây cỏ nến) rắc lên lưỡi, không quá ba lần thì khỏi.
Lại một phương: lấy tổ ong ngoài ruộng đốt, trộn với rượu nguyên chất, bôi dưới cổ họng, khỏi ngay.
Phương chữa trẻ nhỏ đau họng không thở được, hoặc khí độc làm nghẹn họng và độc công lên cổ họng: Gừng tươi (hai lạng, thái), Vỏ quýt (một lạng), Thăng ma (hai lạng), Xạ can (hai lạng).
Bốn vị trên phủ trở, lấy sáu thăng nước sắc còn hai hợp (?), chia ba lần uống. Cũng chữa người lớn.
Phương chữa trẻ nhỏ hầu tý (họng sưng đau, nghẹn tắc), họng sưng: lấy hai lần bảy (mười bốn) cái mật cá trộn với đất vàng dưới đáy bếp, bôi lên cổ họng, khỏi ngay.
Tước thỉ hoàn (viên phân chim sẻ): phương chữa trẻ nhỏ đột nhiên trúng gió, cấm khẩu (miệng cứng, răng nghiến chặt không mở được), không nuốt được thứ gì: lấy phân chim sẻ to bằng hạt gai, vo thành viên, uống với nước thì khỏi, rất tốt. Phần trắng của phân gà cũng tốt.
Phương chữa trẻ nhỏ mấy tuổi mà chưa biết đi: lúc nhà có tang chưa đóng cửa mộ, lén lấy cơm cúng của nhà ấy mớm cho trẻ, không quá ba tháng thì biết đi; đừng để người khác biết.
Phương chữa trẻ nhỏ ăn đất: lấy một cân thịt.
Một vị trên, lấy dây buộc thịt kéo lê trên đất đi vài dặm, đừng rửa, nướng trên lửa cho trẻ ăn, trẻ sẽ không ăn đất nữa.
Phương chữa trẻ nhỏ đái dầm: Cù mạch, Long đởm, Thạch vi, Tạo giáp (nướng, bỏ vỏ và hạt), Quế tâm (mỗi vị nửa lạng), Nhân sâm (một lạng), Kê tràng thảo (một lạng),
Xa tiền tử (năm phân).
Tám vị trên tán bột, trộn mật ong đã luyện, uống trước bữa ăn năm viên to bằng hạt đậu nhỏ, ngày ba lần, tăng dần đến sáu bảy viên.
Phương chữa trẻ nhỏ gầy gò có giun đũa: Lư (?) (rễ cây lau, hoặc Lê lô; năm lạng), Nước vo gạo kê (hai thăng).
Hai vị trên thái nhỏ, cho vào nước vo gạo, thêm ba thăng năm hợp nước, sắc còn hai thăng. Trẻ năm tuổi uống năm hợp, ngày ba lần; trẻ lớn hơn uống một thăng.
Phương chữa trẻ nhỏ mắc tam trùng (ba loại ký sinh trùng đường ruột: giun đũa, giun kim và sán): Lôi hoàn, Khung cùng. Hai vị trên lượng bằng nhau, làm bột, mỗi lần uống một tiền chủy (lượng bột thuốc đầy trên một đồng tiền), ngày ba lần.
Phương chữa trẻ nhỏ lở bộ phận sinh dục chảy mủ nước: nấu nước cây Lang nha rửa thì khỏi.
Phương chữa trẻ nhỏ khí đồi (?) (sa bìu, bìu sưng to do khí): Rễ thổ qua (một lạng), Thược dược (một lạng), Đương quy (một lạng).
Ba vị trên phủ trở, lấy hai thăng nước sắc còn một thăng, uống năm hợp, ngày hai lần.
Phương chữa trẻ nhỏ hồ sán (thoát vị bẹn, khối sa xuống bìu lúc ra lúc vào như con cáo ra vào hang), do tổn thương mà sinh sa bìu (?): Quế tâm (ba phân), Địa phu tử (hai lạng rưỡi), Bạch truật (năm phân).
Ba vị trên tán bột, trộn mật ong đã luyện làm viên, uống với rượu trắng, mỗi lần bảy viên to bằng hạt đậu nhỏ, ngày ba lần. Cũng chữa người lớn.
Lại một phương: Thược dược (ba phân), Phục linh (ba phân), Đại hoàng (nửa lạng), Phòng quỳ (nửa lạng), Bán hạ (một phân, rửa), Quế tâm (một phân).
Thục tiêu (hạt tiêu Tứ Xuyên, hoa tiêu) 1 phân (đơn vị cân thời Đường, bằng một phần tư lạng), sao cho ra dầu; can khương (gừng khô) 1 phân.
Tám vị trên, tán thành bột, trộn với mật ong đã luyện (mật đun cho bớt nước, đặc lại) làm viên to bằng hạt đậu nành, mỗi lần uống 1 viên. Ngày uống 5 lần, có thể tăng dần đến 3 viên. (Sách *Thiên kim*, tức *Bị cấp thiên kim yếu phương* của Tôn Tư Mạo, không có can khương.)
Phương chữa trẻ nhỏ nổi hạch sưng, sốt cao, thuộc thực chứng (bệnh do tà khí mạnh, còn sức người chưa suy): cam toại (rễ một loại cây có độc, dùng để tháo nước) 3 phân; xạ hương (chất thơm lấy từ túi thơm của hươu xạ) 3 thù (đơn vị cân, bằng 1/24 lạng); đại hoàng (rễ cây đại hoàng, vị thuốc tẩy), tiền hồ (rễ cây tiền hồ, trừ đờm, hạ nhiệt) mỗi thứ 1 lạng; hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, thanh nhiệt) nửa lạng; cam thảo (rễ cam thảo) nửa lạng, nướng; thanh mộc hương (rễ cây thanh mộc hương) 3 phân; thạch cao (khoáng vật thạch cao, thanh nhiệt) 3 phân, đập vụn.
Tám vị trên, phủ trở (chặt hoặc giã thành mảnh thô), dùng 7 thăng (đơn vị đo dung tích, khoảng 0,2 lít thời Đường) nước, sắc còn 1 thăng 9 hợp (hợp là 1/10 thăng). Mỗi lần uống 3 hợp, ban ngày 4 lần, ban đêm 2 lần.
Phương chữa trẻ nhỏ nuốt nhầm kim: cho nuốt một viên từ thạch (đá nam châm) to bằng hạt táo, kim ra ngay.
Luận rằng: Cha mẹ của Văn Vương (Chu Văn Vương, vị vua hiền đời Chu) có phép thai giáo (dạy con từ khi còn trong bụng mẹ, người mẹ giữ gìn lời nói, việc làm, điều nghe, điều thấy). Đó là đạo của bậc thánh nhân, người thường chưa theo kịp. Vì vậy, người thường nuôi con thì dưới 10 tuổi cho đi học vỡ lòng theo lễ (?), nhưng không được ép học hành vất vả, vì như thế ắt khiến trẻ mất hồn, kinh sợ; cũng không được đánh đòn phạt nặng, vì cũng làm trẻ mắc chứng điên giản (động kinh, co giật). Việc này rất đáng đau xót.
Nhưng cũng không được buông thả quá mức, khiến chí trẻ phóng túng. Không được tâng bốc trẻ thông minh, càng không được chê bai, mắng nhiếc trẻ. Từ 11 tuổi trở lên mới dần dần dạy dỗ nghiêm khắc hơn.
Đây là phép lớn trong việc nuôi con. Không theo phép này thì làm hại trẻ. Cha mẹ… (văn bản bị thiếu) (?)
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ
Bệnh mắt, thiên thứ ba
Gồm 133 phương thuốc, 2 bài về phép cứu (?) (đốt ngải trên huyệt), 1 bài luận.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ — Bệnh mắt, thiên thứ ba
Chân trân tán (thuốc bột trân châu)
Phương chữa mắt có màng che lấp con ngươi (mục ế: lớp màng mờ che trên mắt), không nhìn thấy vật: chu sa (khoáng vật thủy ngân sunfua màu đỏ) loại sáng bóng hảo hạng nửa lạng; bối tử (vỏ ốc tiền nhỏ) 5 cái, nung trên lửa than, tán bột; bạch ngư (con nhậy bạc, loại côn trùng nhỏ ăn giấy sách) 7 con, nướng; can khương bột nửa phân.
Bốn vị trên nghiền mịn như phấn, rây qua lụa chín 3 lần thành bột, cho người bệnh nằm ngửa. Sai người dùng móng ngón tay út khều một ít đắp vào trong mắt thì khỏi. Cũng chữa màng trắng trên mắt (bạch phu ế).
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ — Bệnh mắt, thiên thứ ba
Thất bảo tán (thuốc bột bảy thứ quý)
Phương chữa màng mắt nhiều năm không khỏi: hổ phách (nhựa cây hóa thạch) 1 phân; trân châu trắng 1 phân; san hô 1 phân; tử bối (vỏ ốc màu tím) 1 phân; mã kha (vỏ một loại sò biển lớn) 1 phân; chu sa 2 phân; nhuy nhân (nhân hạt cây nhuy, thuốc chữa mắt) nửa lạng; quyết minh tử (hạt cây thảo quyết minh, làm sáng mắt) 1 phân; thạch đảm (đảm phàn, tức phèn xanh, đồng sunfat) 1 phân.
Chín vị trên rây thật mịn, đắp vào trong mắt lượng bằng hạt đậu nhỏ, ngày 3 lần, rất tốt.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ — Bệnh mắt, thiên thứ ba
Phàn thạch tán (thuốc bột phèn chua)
Phương chữa màng mắt và mộng thịt (nô nhục: thịt thừa mọc từ khóe mắt lấn vào lòng đen; chữ trong nguyên văn bị khuyết) (?): lấy phèn chua loại trắng hảo hạng, tán bột, đặt một lượng bằng hạt kê lên màng mắt và mộng thịt, sẽ làm chảy nước mắt, dùng bông lau đi. Cho nước độc chảy ra hết, ngày làm 1 lần. Bệnh theo nước độc ra hết, ngày ngày mỏng dần đi, rồi khỏi. Phèn tốt hảo hạng không gì hơn giáng phàn (loại phèn màu đỏ sẫm), màu sáng trong; phải cẩn thận làm đúng phép chữa mắt (?).
Phương làm tan màng mắt: bối tử 10 cái, nung tán bột.
Một vị trên giã rây, lấy lượng bằng hạt đậu tằm đặt lên màng mắt, ngày 2 lần, cho người bệnh nằm ngửa thẳng, nhờ người khác đắp thuốc, để khoảng bằng thời gian nấu chín một thạch gạo thì lau đi.
Nếu có mộng thịt (tức nhục: cục thịt thừa) thì thêm trân châu lượng bằng bối tử, nghiền mịn như phấn.
Phương nước rửa mắt quyết minh, chữa mắt mờ mờ không nhìn thấy gì: quyết minh tử 25 hạt (sách *Thiên kim* ghi 1 hợp); nhuy nhân, tần bì (vỏ cây tần, thanh nhiệt sáng mắt), hoàng liên (rễ cây hoàng liên, vị rất đắng, thanh nhiệt; loại ở Tuyên Châu là tốt) mỗi thứ nửa lạng (*Thiên kim* ghi 18 thù); đom đóm 7 con.
Năm vị trên dùng 8 hợp nước, sắc lửa nhỏ còn 3 hợp, để nguội, dùng bông thấm nhỏ rửa mắt, ngày 3 lần.
Phương chữa ngũ tạng (năm tạng: tâm, can, tỳ, phế, thận) có khách nhiệt (nhiệt tà từ ngoài xâm vào) bốc lên xông mắt (có bản chép là chữ "hành"), bên ngoài lại bị phong hàn (gió lạnh), khiến mắt bệnh không sáng: địa phu tử (hạt cây chổi xể) nửa lạng (*Thiên kim* ghi 2 hợp); bá tử nhân (nhân hạt trắc bá) 1 hợp rưỡi; đại hoàng 2 lạng; quyết minh tử 5 hợp; lam tử (hạt cây chàm), qua tử nhân (nhân hạt dưa), nhuy nhân, sung úy tử (hạt cây ích mẫu), thanh tương tử (hạt cây mào gà đuôi chồn, làm sáng mắt), tật lê tử (quả cây tật lê gai) mỗi thứ 2 hợp; thỏ ty tử (hạt dây tơ hồng) 1 hợp (*Thiên kim* ghi 2 hợp); hoàng liên 1 lạng rưỡi, loại Tuyên Châu; tế tân (rễ cây tế tân, vị cay ấm, tán hàn) 1 hợp (*Thiên kim* ghi 1 lạng 6 thù); quế tâm (phần vỏ quế bên trong đã cạo bỏ vỏ ngoài) 7 phân; đom đóm 1 hợp (*Thiên kim* ghi 6 thù). Mười lăm vị trên giã rây, trộn mật ong luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng, mỗi lần uống 15 viên, uống sau bữa ăn, ngày 3 lần.
Phương chữa gan và vùng hoành cách (cơ hoành, vùng giữa ngực và bụng) có nhiệt lớn, mắt tối không sáng: thăng ma (rễ cây thăng ma, giải độc, thanh nhiệt), đại thanh (lá cây đại thanh, thanh nhiệt giải độc), hoàng bá (vỏ cây hoàng bá, thanh nhiệt) mỗi thứ 3 lạng; xạ can (rễ cây rẻ quạt); huyền sâm tươi (rễ cây huyền sâm) 4 lạng; vỏ trắng rễ tường vi (cây hoa hồng dại) mỗi thứ 4 lạng; mật ong 1 thăng.
Bảy vị trên phủ trở, dùng 7 thăng nước sắc còn 1 thăng rưỡi, bỏ bã, cho mật vào đun sôi 2 lượt, ngậm nuốt từ từ từng chút.
Phương chữa mắt hễ chập tối là không thấy gì (quáng gà): gan lợn 1 bộ.
Thái nhỏ, dùng 1 đấu (10 thăng) nước nấu chín, đổ vào đồ đựng miệng nhỏ, nhân lúc nóng đưa mắt kề lên trên, mở to mắt đừng nhắm. Nguội thì hâm nóng lại, làm đến khi khỏi.
Phương chữa sau khi khỏi bệnh nhiệt, trong vòng 100 ngày ăn ngũ tân (năm thứ cay nồng: hành, tỏi, hẹ, kiệu, gừng…) làm mắt tối: lấy cá diếc nấu canh (?) để xông mắt, như phép trên, tốt.
Thỏ can tán (thuốc bột gan thỏ) chữa mù mắt: gan thỏ nướng, thạch đảm, bối xỉ (vỏ ốc tiền), mang tiêu (muối natri sunfat, vị thuốc tẩy), nhuy nhân, hoàng liên, phèn chua nung, lá thông, đom đóm, cúc hoa, địa phu tử, quyết minh tử, mỗi thứ 1 phân.
Mười hai vị trên làm thành bột, uống sau bữa ăn mỗi lần nửa tiền chủy (lượng bột xúc đầy nửa mặt một đồng tiền). Chưa thấy hiệu quả thì tăng dần lượng uống. Không được bỏ thuốc. Nếu ngừng 3 ngày thì coi như chưa uống. Sau khi khỏi vẫn có thể uống thường xuyên.
Phương chữa phong đàm (đờm kèm phong tà), ngực đầy tức, mắt đỏ mờ: quyết minh tử; lá tre (*Thiên kim* ghi 2 lạng); hạnh nhân (nhân hạt mơ; bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn, bỏ hạt có hai nhân, sao); phòng phong (rễ cây phòng phong, trừ phong); hoàng cầm; chỉ thực (quả cam chua non; nướng; *Thiên kim* ghi 2 lạng); trạch tả (thân củ cây trạch tả, lợi tiểu) mỗi thứ 3 lạng; thược dược (rễ cây thược dược); sài hồ (rễ cây sài hồ, bỏ mầm); chi tử nhân (nhân quả dành dành) mỗi thứ 4 lạng (một phương không có vị này; *Thiên kim* ghi 2 lạng).
Tế tân, mang tiêu mỗi thứ 2 lạng.
Mười hai vị trên phủ trở, dùng 9 thăng nước sắc còn 2 thăng rưỡi, bỏ bã, chia 3 lần uống. (*Thiên kim* có thêm đại hoàng 4 lạng, thăng ma 3 lạng, không có mang tiêu, phòng phong, tế tân, gọi là Tả can thang — thang tả nhiệt ở gan.)
Phương chữa mắt mờ: mạn kinh tử (quả cây mạn kinh, làm sáng mắt) 1 đấu.
Một vị trên vo sạch, dùng 4 đấu nước nấu từ sáng đến trưa, chắt bỏ nước, thay nước khác nấu tiếp. Đến tối lại chắt bỏ nước, thay nước, nấu tiếp. Đến sáng hôm sau phơi khô, đựng trong túi vải; mỗi lần giã 3 thăng, uống với nước cháo 3 phương thốn chủy (lượng bột xúc đầy một chiếc thìa vuông mỗi cạnh 1 tấc). Ngày uống 3 lần; uống với rượu ngon hay thứ khác tùy ý.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ — Bệnh mắt, thiên thứ ba
Bổ can thang (thang bổ gan)
Phương chữa can khí bất túc (khí của gan bị thiếu, yếu): cam thảo nướng, hoàng cầm, nhân sâm, quế tâm, mỗi thứ 2 lạng.
Bốn vị trên phủ trở, dùng 6 thăng nước sắc còn 2 thăng, bỏ bã, chia 3 lần uống.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ — Bệnh mắt, thiên thứ ba
Tả can thang (thang tả nhiệt ở gan)
Phương chữa trong tạng có đàm thực nhiệt (đờm ứ đọng kèm nhiệt mạnh) xông lên, mắt mờ tối: rễ khổ trúc (tre đắng) 8 lạng; bán hạ (củ cây bán hạ, trừ đờm; rửa sạch) 4 lạng; can khương, phục linh (nấm mọc ở rễ thông, lợi thủy, an thần), chỉ thực, bạch truật (củ cây bạch truật, kiện tỳ) mỗi thứ 3 lạng; hạnh nhân (bỏ vỏ, đầu nhọn, hạt hai nhân), can địa hoàng (củ sinh địa phơi khô) mỗi thứ 1 lạng; tế tân, cam thảo nướng mỗi thứ 2 lạng.
Mười vị trên phủ trở, dùng 1 đấu 2 thăng nước sắc còn 2 thăng 7 hợp, bỏ bã, chia 3 lần uống.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ — Bệnh mắt, thiên thứ ba
Tả can thang
Phương chữa mắt mờ mờ không thấy gì, có lúc đau đỏ, trong bụng có đàm ẩm (nước đờm ứ đọng) làm mắt tối: đại hoàng, bạch truật mỗi thứ 2 lạng; cam thảo nướng, thược dược, đương quy (rễ cây đương quy, bổ huyết), phục linh, quế tâm, nhân sâm, hoàng cầm, tế tân mỗi thứ 1 lạng rưỡi; gừng tươi 3 lạng, thái; bán hạ 4 lạng, rửa.
Mười hai vị trên phủ trở, dùng 1 đấu nước sắc còn 3 thăng, chia 4 lần uống.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ — Bệnh mắt, thiên thứ ba
Bổ can thang
Phương chữa can khí bất túc, hai bên sườn co rút đau, lúc nóng lúc lạnh, mắt không sáng; và phụ nữ đau vùng tim ngực, nhũ ung (vú sưng mưng mủ), ống chân nóng, tiêu khát (khát nhiều, uống nhiều, tiểu nhiều, gầy sút), móng tay khô, mặt và miệng xanh: cam thảo 3 lạng, nướng; bá tử nhân 2 lạng; phòng phong 3 lạng; đại táo (táo tàu) 20 quả, bẻ; ô đầu (củ mẹ cây ô đầu, có độc, tán hàn giảm đau) 2 lạng, bào (vùi trong tro nóng cho chín, giảm độc).
Tế tân 2 lạng; phục linh 1 lạng; nhuy nhân 1 lạng; quế tâm 1 lạng.
Chín vị trên phủ trở, dùng 8 thăng nước sắc còn 3 thăng, chia làm 3 lần uống.
Phương dùng vu tinh tử (hạt cây củ cải tròn) chữa bệnh mắt cho sáng, bồi bổ da thịt: vu tinh tử 3 thăng.
Một vị trên vo sạch, đổ nước ngập cao, nấu sôi 20 lượt, vớt ra, cho vào chậu nước vo đến khi nước trong, vớt lấy cho sang nồi khác nấu, cạn nước thì thêm vào, thỉnh thoảng nếm thử, khi vị ngon thì lọc ra phơi khô, giã rây, hòa với rượu hay nước tùy ý, uống 3 phương thốn chủy; mỗi ngày chỉ uống tổng cộng 7 hợp; ăn no rồi tùy ý uống với rượu.
Phương chữa thanh manh (mù mà nhìn bề ngoài mắt vẫn như thường) (?): lấy giòi đuôi dài, rửa sạch, phơi khô, tán bột, cho vào mắt thì khỏi.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ — Bệnh mắt, thiên thứ ba
Quyết minh hoàn (thuốc viên quyết minh)
Phương chữa mắt bị phong, hư lao (cơ thể hư nhược, suy kiệt), nhiệt làm mắt tối, hoa mắt từ bên trong nổi lên (?): thạch quyết minh (vỏ bào ngư, nung), thạch đảm, quang minh sa (chu sa loại sáng), mang tiêu (chưng), không thanh (khoáng vật đồng màu xanh, rỗng ruột, làm sáng mắt), hoàng liên (không ngâm), thanh tương tử, quyết minh tử (ngâm giấm 3 ngày rồi phơi khô), nhuy nhân, phòng phong, mật cá chép, tế tân. Mười hai vị trên lượng bằng nhau, giã, rây qua lụa dày, nghiền bằng cối đá cho thật mịn, trộn với mật cá chép làm viên to bằng hạt ngô đồng, phơi khô rồi nghiền vụn, đựng trong đồ đồng, đừng để hở hơi. Mỗi lần lấy lượng bằng hạt kê vàng cho vào khóe mắt (chữ trong nguyên văn bị khuyết) (?). Ngày 1 lần, đêm 1 lần, tăng dần, đến khi thấy hiệu quả thì thôi.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ — Bệnh mắt, thiên thứ ba
Bổ can hoàn (thuốc viên bổ gan)
Phương làm sáng mắt: địa phu tử 2 hợp; lam tử 2 hợp; tật lê tử 2 hợp; tế tân 5 hợp; quế tâm 5 phân; xa tiền tử (hạt cây mã đề) 2 hợp.
… tử (tên vị thuốc bị khuyết) (?) 2 hợp; thanh tương tử 2 hợp; đại hoàng 2 lạng; quyết minh tử 5 hợp.
Mười bốn vị trên giã rây, trộn mật ong luyện làm viên, uống với nước, mỗi lần 15 viên to bằng hạt ngô đồng, có thể tăng đến 20 viên. Kiêng đồ nóng, đồ làm bằng bột mì, đồ sống lạnh, giấm, đồ trơn nhớt, dầu mỡ, tỏi, thịt lợn, gà, cá, kiều mạch, kê vàng. Đây là phương thần hiệu chữa mắt mờ.
Phương chữa mắt đỏ đau: hùng hoàng (khoáng vật asen sunfua màu vàng cam, có độc) 1 thù; tế tân 1 thù; can khương 1 thù; hoàng liên 4 thù.
Bốn vị trên rây mịn, bọc trong bông, lấy nước bọt thấm ướt đầu que chấm thuốc, đưa vào khóe mắt trong (đại tí, khóe mắt phía mũi; chữ trong nguyên văn bị khuyết) (?); phải nhắm mắt lại, trong mắt sẽ chảy nước mắt, giây lát tự ngừng. Đừng đưa tay lại gần, đừng rửa bằng nước lạnh.
Lại một phương: hùng hoàng 1 phân; can khương 1 phân; hoàng liên 1 phân; phèn chua 1 phân, nung nửa ngày.
Bốn vị trên trộn lại dùng như phương trước, có thể thêm tế tân 1 phân.
Phương chữa mắt đỏ, miệng khô, môi nứt: thạch cao 1 cân (16 lạng), đập vụn; nước ép sinh địa hoàng (củ địa hoàng tươi) 1 cân; mật ong đỏ 1 thăng; lá đạm trúc (cây tre lá nhạt) thái nhỏ 5 thăng.
Bốn vị trên: dùng 1 đấu 2 thăng nước nấu lá tre còn 7 thăng, bỏ bã, để lắng trong, cho thạch cao vào nấu còn 1 thăng rưỡi, bỏ bã, cho nước sinh địa vào đun sôi 2 lượt, cho mật vào lấy được 3 thăng, uống từng chút một.
Phương chữa mắt đỏ: lấy 49 hạt hạnh nhân, tán bột, bọc trong túi lụa, đặt dưới đáy nồi cơm mà hấp, nhân lúc nóng vắt lấy dầu; lấy đồng thanh (gỉ đồng màu xanh) và hồ phấn (phấn chì trắng) mỗi thứ bằng hạt đậu nành, can khương và muối mỗi thứ bằng nửa hạt đậu nành, nghiền kỹ với dầu hạnh nhân; dùng lông gà chấm thuốc quệt vào khóe mắt, ngày 2 lần. Không quá 3 lần thì khỏi.
Phương chữa mắt đỏ: dầu hạnh nhân 1 hợp; diêm lục (khoáng vật muối đồng màu xanh lục) lượng bằng hạt táo; ấn thành diêm (muối ép thành khối như con dấu) 3 viên.
Ba vị trên: cách lấy dầu hạnh nhân là trước giã hạnh nhân nhuyễn như mỡ, đựng túi vải, hấp nóng rồi vắt lấy; cho dầu vào đồ đựng kín, cho các thuốc vào, để yên trong đó, đậy kín 14 ngày. Tối khi đi ngủ nhỏ vào bốn khóe mắt, không quá 7 lần, khỏi thì thôi.
Phương chữa mắt đỏ bất kể mới hay lâu: … sa (tên bị hỏng, có lẽ là nao sa, tức muối amoni clorua) (?) 3 lạng.
Một vị trên ngâm với nước tương chua trong đồ đựng, phơi nắng, 3 ngày thì thuốc bám vào thành đồ đựng; lấy chỗ khô ở bốn mép, lượng bằng hạt kê. Tối đặt vào hai đầu khóe mắt, không quá 3–4 lần thì khỏi hẳn. Dùng chung với thạch diêm (muối mỏ) và thạch đảm thì càng tốt.
Phương chữa mắt đỏ, có quầng, có màng trắng: lấy một cây đuốc bằng gai dài 1 thước, chẻ mỏng, lấy mỡ lợn bọc kín quanh, đốt đuốc, dùng đồ đồng hứng lấy mỡ chảy xuống, cho vào 30 hạt nhuy nhân, nghiền chút hồ phấn, trộn đều cho nhuyễn, tối đặt vào hai khóe mắt.
Lại một phương: dùng nước cây câu kỷ rửa mắt ngày 5 lần, tốt; nấu lên rồi dùng cũng được.
Phương chữa mắt đỏ: thạch đảm, nhuy nhân, diêm lục, tế tân mỗi thứ 1 lạng; mỡ lừa tươi 1 hợp.
Năm vị trên tán bột, hòa với sữa người, tối nhỏ vào hai khóe mắt.
Phương chữa bụi vào mắt làm mắt không sáng: đập gân dê hoặc gân hươu cho tơi, xé ra như cách xé sợi gân, cho vào miệng nhai kỹ. Banh mắt ra, đặt gân lên trên mi phía trên con ngươi, lấy tay đặt lên mí mắt nhẹ nhàng xoa (chữ trong nguyên văn bị khuyết) (?).
Nếu có bụi thì làm 14 lượt rồi kéo gân ra (?). Thấy bụi dính theo gân ra thì thôi. Chưa ra thì làm lại. Phép này thường làm vào lúc sáng sớm khi mặt trời chưa mọc, làm đến khi khỏi. Làm xong, nhỏ mật ong tốt vào bốn đầu khóe mắt; dùng mật cá chép cũng tốt. Nếu làm nhiều lần mà mắt đau thì cách một ngày làm một lần.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ
Bệnh mũi, thiên thứ tư
Gồm 1 bài luận, 8 phương.
Phương cao thơm chữa mũi không thông: đương quy; huân thảo (cỏ thơm, một phương dùng mộc hương); thông thảo (lõi thân cây thông thảo, lợi thông); tế tân; nhuy nhân, mỗi thứ 3 phân; xuyên khung (thân rễ cây xuyên khung, hành khí hoạt huyết), bạch chỉ (rễ cây bạch chỉ, thông mũi) mỗi thứ nửa lạng; tủy dê 4 lạng.
Tám vị trên thái nhỏ, nấu chung trên lửa nhỏ, ba lần bắc lên ba lần bắc xuống, đến khi bạch chỉ ngả vàng là cao thành, bỏ bã; lấy lượng bằng hạt đậu nhỏ đặt vào trong mũi, ngày 3 lần. Nếu nóng nhiều, trong mũi đỏ lở loét thì dùng hoàng cầm, chi tử thay cho đương quy, tế tân.
Phương cao thơm chữa trong mũi nghẹt tắc: bạch chỉ, xuyên khung mỗi thứ nửa lạng; thông thảo 1 phân; đương quy, tế tân, huân thảo mỗi thứ 3 phân (*Thiên kim* ghi là mãng thảo, một loại cây có độc).
Tân di nhân (nụ hoa mộc lan, thông mũi) 5 phân.
Bảy vị trên thái nhỏ, ngâm giấm 1 đêm, dùng 1 thăng mỡ lợn chưa dính nước, nấu ba lần bắc lên ba lần bắc xuống, đến khi bạch chỉ ngả vàng là cao thành, bỏ bã. Bọc bông một lượng bằng hạt táo, đặt vào trong mũi, ngày 3 lần. (Một phương thêm quế tâm 18 thù.)
Phương chữa mũi nghẹt, nói giọng mũi (chữ trong nguyên văn bị khuyết) (?): thông thảo 1 phân; tế tân 1 phân; phụ tử (củ con của cây ô đầu, có độc, ôn dương tán hàn) 1 phân, bào, bỏ vỏ.
Ba vị trên rây, trộn mật ong, bọc bông, đặt vào trong mũi, tốt.
Thông thảo tán, chữa tức nhục (cục thịt thừa, polyp) trong mũi: thông thảo nửa lạng; phèn chua 1 lạng, nung; trân châu 1 thù.
Ba vị trên rây, cuộn bông to bằng hạt táo, lấy thuốc lượng bằng hạt đậu nhỏ bôi lên đầu cuộn bông, đặt vào mũi, ngày 3 lần. (Một phương có thêm quế tâm, tế tân mỗi thứ 1 lạng.)
Phương chữa cừu tị (chảy nước mũi trong, nghẹt mũi lâu ngày), trong mũi có tức nhục, không thở được: phèn chua nung, lê lô (rễ cây lê lô, có độc, gây hắt hơi, gây nôn) mỗi thứ nửa lạng; cuống quả dưa 14 cái; phụ tử nửa lạng, bào.
Bốn vị trên giã rây riêng từng thứ rồi trộn lại, dùng ống tre nhỏ lấy thuốc lượng bằng hạt đậu nhỏ thổi vào lỗ mũi. Lấy bông nhét mũi. Ngày 2 lần, làm đến khi khỏi. (Một phương thêm đình lịch tử, tức hạt cây đình lịch, nửa lạng.)
Phương chữa tức nhục trong mũi làm tắc mũi, không thở được: lấy tế tân, ngậm vào miệng cho ướt, gập đầu nhét vào mũi, nhét nhiều ở xung quanh, mỗi ngày thay 10 lần, làm quá 20 ngày. Sau đó lấy đình lịch tử 1 lạng, tùng la (rêu dây mọc trên cây thông) nửa lạng, hai vị giã rây, bọc bông mỏng thành cục to bằng hạt táo, nhét vào mũi, ngày thay 5–6 lần, làm quá 20 ngày. Sau đó lấy 2 lạng phèn trắng đất Ngô loại hảo hạng, cho vào chén sành, bọc lại, úp hai chén khít nhau, đặt trong hầm lò mà nung, chờ sành nóng thì lấy ra giã rây, trộn với diện chi (dầu thoa mặt) làm cục to bằng hạt táo, nhét vào mũi. Ngày thay 5–6 lần, dùng hết thì trộn mẻ mới, không được trộn một lần quá nhiều. Hơn 20 ngày thì khỏi; trong 100 ngày kiêng đi lại, làm lụng vất vả, ăn đồ nóng, tỏi và đồ làm bằng bột mì.
Phương chữa mũi nghẹt (chữ trong nguyên văn bị khuyết) (?) có tức nhục, không ngửi được mùi thơm thối: cuống dưa, tế tân mỗi thứ nửa lạng.
Hai vị trên làm thành bột, bọc bông một lượng bằng hạt đậu, nhét vào mũi, giây lát thì thông.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ — Bệnh mũi, thiên thứ tư
Dương phế tán (thuốc bột phổi dê)
Phương chữa tức nhục trong mũi làm gồ cả sống mũi: phổi dê 1 bộ, phơi khô; bạch truật 4 lạng; nhục thung dung (thân cây thung dung, bổ thận) 2 lạng; thông thảo 2 lạng; can khương 2 lạng; xuyên khung 2 lạng.
Sáu vị trên làm thành bột. Sau bữa ăn uống với nước cháo mỗi lần 5 phần (nửa) phương thốn chủy (?), ngày 2 lần, tăng dần đến 1 phương thốn chủy.
Luận rằng: Người đời thường hay bị thịt thừa lấp trong mũi, ăn ngủ đều không thoải mái, không thở được qua mũi (?); phương thuốc dân gian rất nhiều nhưng dùng đều không có kết quả. Chỉ thấy sách *Bản thảo* (sách ghi chép về các vị thuốc) nói: hùng hoàng chữa tức nhục trong mũi — lời này không sai. Nhưng người thời nay không biết cách dùng hùng hoàng; thầy thuốc dùng sống nên khiến người bệnh khốn đốn đến chết. Từng có một người mắc bệnh mũi không thở được. Tôi dùng hùng hoàng đã luyện, mỗi ngày nhét vào một lượng bằng quả táo lớn; qua 10 ngày thịt lấp tự rơi ra, ngay lúc đó thở được, không tái phát nữa. Cách luyện hùng hoàng có ghi đầy đủ trong các phương luyện tiên đan, nên tìm đọc; phương này rất thần nghiệm.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ
Bệnh miệng, thiên thứ năm
Gồm 2 bài luận, 17 phương.
Phàm bị lở miệng thì kiêng ăn đồ mặn, đồ béo ngậy, đồ bột mì nóng, táo khô…; nên chỉ ăn cháo ngọt, đừng ăn rau muối, 3 ngày là khỏi.
Phàm trong miệng hay trên mặt mọc thịt thừa to dần, dùng dao rạch vỡ, bỏ mủ đi thì khỏi.
Tường vi thang (thang rễ tường vi), chữa lở miệng nhiều năm không khỏi: rễ tường vi 1 thăng.
Một vị trên dùng 7 thăng nước sắc còn 3 thăng, bỏ bã, ngậm. Ngậm lâu thấy mỏi thì nhổ ra, rồi lại ngậm tiếp; nuốt vào một ít cũng tốt; tối trước khi ngủ cũng ngậm. Ba ngày chưa khỏi thì lại tiếp tục ngậm, đến khi khỏi thì thôi. Phương này nghiệm, giữ kín không truyền.
Tường vi hoàn, chữa trong miệng lở, trong người có nhiệt nổi rôm sảy, mụn nhọt: rễ tường vi 1 lạng; hoàng cầm 1 lạng; rễ thử lý (cây táo mèo/ cây hắc mai) 1 lạng; đương quy 1 lạng; cát căn (củ sắn dây) 1 lạng; bạch liễm (rễ cây bạch liễm, tiêu nhọt) 1 lạng.
Rễ qua lâu (rễ cây qua lâu, tức thiên hoa phấn, sinh tân chỉ khát) 2 lạng; thạch long nhuế (cây thạch long nhuế) 1 lạng; hoàng bá 1 lạng; hoàng kỳ (rễ cây hoàng kỳ, bổ khí; chữ trong nguyên văn bị khuyết) (?) 1 lạng; thược dược 1 lạng; tục đoạn (rễ cây tục đoạn) 1 lạng; hoàng liên 1 (lạng) (?). Mười ba vị trên tán bột, trộn mật ong luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng, mỗi lần uống 10 viên, ngày 3 lần. (*Thiên kim* không có hoàng liên.)
Phương cao chữa bệnh nhiệt làm miệng lở loét, trong họng mọc mụn, nước và cháo đều không nuốt vào được: đương quy 1 lạng; xạ can 1 lạng; thăng ma 1 lạng; phụ tử nửa lạng, bào, bỏ vỏ; mật ong trắng 4 lạng.
Năm vị trên thái nhỏ. Dùng 4 lạng mỡ lợn nấu trước thành cao, bắc xuống đặt trên đất, đừng để quá nóng, cho các vị thuốc vào, nấu lửa nhỏ đến khi phụ tử ngả vàng. Thuốc thành thì vắt bỏ bã, cho mật vào, lại đặt lên lửa cho hòa quyện, đổ vào đồ đựng cho đông lại, lấy lượng bằng hạt mơ ngậm. Ngày 4–5 lần, cứ thế nuốt dần. Khỏi.
Phương cao chữa trong miệng lở, họng tắc không thông, miệng khô: mỡ lợn 1 cân; mật ong trắng 1 cân; hoàng liên 1 lạng, thái.
Ba vị trên nấu chung, bỏ bã, cho hòa quyện, ngậm mỗi lần lượng bằng nửa… (chữ "thích" trong nguyên văn không rõ nghĩa) (?), ngày 4–5 lần, đêm 2 lần.
Phương chữa mép miệng mọc mụn lở trắng, gọi là "yến khẩu" (lở mép như mép chim én): lấy cái chõ vừa đồ cơm xong, dùng hai mép miệng ngậm vào vành chõ, nhân lúc nóng áp hai mép vào 14 lần thì khỏi.
Phương chữa lở độc ở bên miệng: tro tóc rối, tro bông cũ, bột hoàng liên, bột can khương, lượng bằng nhau.
Bốn vị trên trộn thành bột, rắc lên chỗ lở, không quá 3 lần.
Phương chữa hôi miệng: nấu đặc tế tân, ngậm nước, để lâu rồi nhổ đi, 3 ngày là khỏi.
Lại một phương: lấy 3 thăng tỉnh hoa thủy (nước giếng múc lần đầu lúc sáng sớm) súc miệng rồi nhổ vào nhà xí.
Lại một phương: vỏ quýt 5 phân; vỏ cây mộc lan 1 lạng; quế tâm 3 phân; đại táo 40 quả, hấp chín, bỏ vỏ.
Bốn vị trên tán bột, lấy thịt táo làm viên to bằng hạt ngô đồng, mỗi lần uống 20 viên, ngày 2 lần, tăng dần đến 30 viên. (Một phương có xuyên khung 18 thù.)
Lại một phương: quế tâm, cam thảo nướng, lượng bằng nhau.
Hai vị trên tán mịn, mỗi lần lấy một nhúm ba đầu ngón tay, uống với rượu, uống 20 ngày thì miệng thơm.
Lại một phương: thục tiêu (sao cho ra dầu), quế tâm, mỗi thứ 1 lạng.
Hai vị trên uống như phương trước.
Phương chữa khô miệng: lấy mỡ lợn hoặc mỡ dê lượng bằng quả trứng gà, xé nhỏ, ngâm trong nửa thăng giấm một đêm, vắt lấy nước mà ngậm.
Lại một phương: thạch cao 5 hợp, đập vụn; mật ong 2 thăng.
Hai vị trên: dùng 3 thăng nước nấu thạch cao còn 2 thăng, cho mật vào nấu còn 1 thăng, bỏ bã, ngậm mỗi lần lượng bằng hạt táo, nuốt hết nước thì ngậm tiếp.
Lại một phương: ngậm một miếng lê là khỏi; ban đêm khi ngủ thì lập tức yên.
Lại một phương: mỡ dê lượng bằng quả trứng gà; rượu nửa thăng; đại táo 7 quả.
Ba vị trên ngâm chung 7 ngày, lấy táo ra ăn thì khỏi.
Lại một phương: kiêng ban đêm ăn đồ chua và đồ bột mì nóng.
Phương chữa miệng đột nhiên cấm khẩu (hàm cứng, không há ra được): giã phụ tử thành bột, cho vào ống, cạy miệng ra thổi vào trong miệng, tốt.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ
Bệnh môi, thiên thứ sáu
Gồm 4 phương.
Phương chữa khẩn thần (môi co rút, sưng lở, khó há miệng): đốt tóc rối, tổ ong và lông lục súc (sáu loài gia súc: ngựa, trâu bò, dê, lợn, chó, gà) thành bột, rắc lên chỗ lở. Trộn với mỡ lợn mà bôi cũng tốt.
Lại một phương: cuộn chặt mảnh vải xanh cũ, đốt cho cháy rồi áp lên lưỡi rìu, lấy chất nước nóng đọng trên lưỡi rìu bôi vào. Cũng chữa trầm thần (môi sưng nặng trễ xuống) (?).
Phương chữa môi đen sưng, đau ngứa không chịu nổi: lấy đồng tiền lớn loại "tứ văn" (?), mài trên đá mài với mỡ lợn tháng chạp, lấy nước mài ấy bôi vào. Không quá vài lần thì khỏi.
Lại một phương: dùng cung tre bật vào môi cho ra máu độc, khỏi ngay.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ
Bệnh răng, thiên thứ bảy
Gồm 27 phương.
Phương nước ngậm súc, chữa đau răng: độc hoạt (rễ cây độc hoạt, trừ phong thấp, giảm đau) 3 lạng; hoàng cầm 3 lạng; xuyên khung 3 lạng; đương quy 3 lạng; tế tân, tất bát (quả cây lá lốt dài, vị cay) mỗi thứ 1 lạng; đinh hương 1 lạng.
Bảy vị trên phủ trở, dùng 5 thăng nước sắc còn 2 thăng rưỡi, ngậm súc. Ngậm khoảng thời gian một bữa ăn thì nhổ, rồi lại ngậm tiếp. (Một phương có cam thảo 2 lạng.)
Lại một phương: ngậm nước tiểu ngựa trắng, đau bên nào ngậm bên ấy, không quá 3 ngụm là khỏi.
Phương chữa đau răng sâu bị nứt (?): gai cây táo chua đã mục 200 cái.
Một vị trên dùng 2 thăng nước sắc còn 1 thăng, ngậm súc. Ngày 4–5 lần, khỏi thì thôi.
Lại một phương: lấy giun đất chết (chữ trong nguyên văn bị khuyết) (?) tán bột, đắp vào chỗ đau, hết đau ngay.
Phương chữa đau răng: ban đêm quay mặt về phía sao Bắc Đẩu, lấy tay ấn xuống đất, cứu (đốt ngải) trên mặt đất ở chỗ đầu ngón tay, khấn rằng: "Do sâu mọt gây ra, chặt cây tìm gió (?), do sâu gây ra, cứu thì liền hết; đau nhức, đau nhức, Bắc Đẩu thu đi." Liền khỏi.
Lại một phương: sau giờ nhân định (khoảng 21–23 giờ, lúc mọi người đã đi ngủ), quay về phía Bắc Đẩu khấn rằng: "Bắc Đẩu bảy sao, Tam Thai (chòm ba cặp sao, được coi như các quan trên trời) thượng thư, kẻ tên là… mắc bệnh ở lợi răng; nếu là do gió thì hãy đóng chặt cửa ngõ, nếu là do sâu thì hãy thu hết sâu ở lợi; mau mau như luật lệnh (câu kết bùa chú, nghĩa là hãy thi hành ngay như lệnh pháp)." Lạy hai lạy, làm trong 3 đêm.
Phương chữa đau răng: thương nhĩ tử (quả cây ké đầu ngựa) 5 thăng.
Một vị trên dùng 1 đấu nước sắc còn 5 thăng, ngậm khi còn nóng. Đau thì nhổ ra, nhổ rồi lại ngậm, không quá 2 thang là khỏi. Không có quả thì dùng thân, lá cũng được.
Lại một phương: mãng thảo 5 lạng.
Một vị trên thái nhỏ, dùng 1 đấu nước nấu còn 5 thăng, ngậm súc. Dùng hết trong một ngày.
Lại một phương: cho bột lê lô vào lỗ sâu răng, đừng nuốt nước, rất thần hiệu.
Lại một phương: lấy cọc gỗ đào cắm trên cửa, đốt lấy nhựa chảy ra (chữ trong nguyên văn bị khuyết) (?), nhỏ một ít vào lỗ răng, lấy sáp bịt lại.
Phương châm chữa đau răng: đau bên nào thì châm ở bên ấy, chỗ giữa ngón cái và ngón trỏ, châm sâu 1 thốn (tấc); khi đắc khí (người bệnh thấy căng, tức, tê ở chỗ châm) thì dừng (?), dùng phép bổ trong khoảng 39 hơi thở.
Phương cứu chữa đau răng: lấy cành dâu mọc vươn về hướng đông nam, dài hơn 1 thước, to bằng cán thìa, cắt bằng hai đầu, đưa vào miệng áp lên chỗ răng đau, dùng lửa xin của ba nhà khác họ mà đốt cứu. Khấn rằng: "Con của Xích Đế (vị thần cai quản phương nam) phương nam, dạy ta chữa răng sâu; lửa ba họ đốt cành dâu, cành đứt thì sâu mọt chết; mau mau như luật lệnh." Rất hiệu nghiệm.
Phương chữa sâu ăn răng gây đau: nín thở viết chữ nhỏ rằng: "Sâu đầu đỏ phương nam bay đến, vào trong răng nứt của (họ tên người bệnh); nay đã có lỗ của con mọt (hạt trùng: con mọt đục gỗ), hãy yên ổn mà ở lâu dài; mau mau như luật lệnh." Nhét mảnh giấy nhỏ ấy vào lỗ mọt ở phía bắc cột nhà, lấy 1 chén nước, đi Vũ bộ (lối bước chân theo hình sao Bắc Đẩu trong phép thuật Đạo giáo) đúng như phép cấm chú, lại tụng bài trên, đổ nước vào lỗ, lấy đất vàng sạch trát kín, đừng để lọt hơi, thì khỏi hẳn.
Phương chữa sâu ăn chân răng, thịt lợi đen: đốt gai táo chua mục lấy nhựa (chữ trong nguyên văn bị khuyết) (?), bôi 10 lần, rắc bột hùng hoàng là khỏi. Nếu răng đen thì lấy tro gỗ thông chà, lấy bột hùng hoàng mịn bôi lợi trong 100 ngày; mỗi ngày bôi 2 lần, bôi 7 ngày (?); kiêng dầu mỡ, thịt lợn, thần hiệu.
Phương chữa sâu răng: lấy một cây đòn gánh, cho người bệnh ngồi ngay ngắn, đặt đòn gánh nằm ngang trên đầu gối, duỗi hai tay dọc theo đòn gánh cho hết cỡ, dừng tay, duỗi thẳng ngón giữa, cứu trên đòn gánh ở chỗ đầu ngón giữa 3 tráng (mỗi lần đốt cháy hết một mồi ngải gọi là một tráng); hai đầu cùng châm lửa một lúc. Người bệnh miệng đọc chú rằng: "Con sâu ăn răng, tên gọi là Cốt; chớ ăn răng, chớ ăn xương." Người cứu cũng niệm theo.
Phương chữa chân răng sưng: lá thông 1 nắm; muối 1 hợp; rượu ngon 3 thăng.
Ba vị trên nấu còn 1 thăng, ngậm.
Phương chữa chân răng lung lay, đau: sinh địa hoàng 3 lạng; độc hoạt 3 lạng.
Hai vị trên thái nhỏ, ngâm rượu một đêm, ngậm.
Lại một phương: thường lấy bột muối trắng đắp lên lợi, ngày 3 lần, đêm 2 lần.
Lại một phương: gõ hai hàm răng vào nhau 300 cái, ngày 1 lần, đêm 2 lần, thì suốt đời không phát bệnh, đến già cũng không đau răng.
Phương chữa chân răng lung lay sắp rụng: lấy một khúc sinh địa hoàng to dài 1 thốn, bọc bông đặt lên răng, nhai nuốt nước, hết nước thì bỏ đi; ngày 3 lần là khỏi; ngậm chừng 10 ngày thì không tái phát nữa. Phương chữa chân răng rỗng, sưng đau, khốn khổ không yên: độc hoạt 4 lạng; rượu 3 thăng.
Hai vị trên ngâm trong đồ đựng, hơ trên lò lửa cho ấm, hơi sôi lăn tăn, còn một nửa thì bỏ bã, ngậm lúc nóng, không quá 4–5 lần.
Lại một phương: lấy củ địa hoàng to bằng ngón tay, dài 1 thốn, nướng trên lửa cho thật nóng, đặt lên gỗ đập dập, bọc bông đặt lên răng mà nhai. Nuốt hết nước thì thay, thay 3 lần. Khỏi thì thôi.
Lại một phương: đốt cành thông, cành bách, cành hòe cho nóng, áp vào chỗ răng bệnh cho sâu chết; giây lát sâu sẽ bò theo cành ra.
Phương chữa lợi răng đau: hạnh nhân 100 hạt (bỏ vỏ, đầu nhọn, hạt hai nhân); bột muối 1 phương thốn chủy.
Hai vị trên dùng 1 thăng nước nấu đến khi nổi bọt, ngậm. Hết vị thì nhổ, ngậm lại. Không quá 2–3 lần là khỏi.
Phương chữa nha xa (khớp hàm) co cứng, miệng mắt kéo lệch về một bên, lưỡi không cử động được: mẫu lệ (vỏ hàu, sao), phục long can (đất nung ở lòng bếp lâu năm), phụ tử (bào, bỏ vỏ), phèn chua (nung).
Bốn vị trên lượng bằng nhau, tán bột, trộn rượu trắng thành dạng bùn, đắp lên chỗ bệnh, khô thì bôi tiếp, đến khi khỏi thì thôi.
Phương chữa sâu răng: cắt huyền đề (cựa sừng ở chân) ngựa trắng cho vừa lỗ mà nhét vào, không quá 3 lần.
Phương chữa răng chảy máu không cầm: cạo 2 lạng trúc nhự (lớp tinh tre tươi), ngâm giấm; cho người bệnh cởi áo ngồi, rồi bảo một người khác ngậm (nước thuốc) phun (chữ trong nguyên văn bị khuyết) (?) lên lưng người bệnh 3 lượt; đồng thời lấy trúc nhự nấu đặc lấy nước, đừng cho muối, để vừa ấm, ngậm súc, làm suốt ngày.
Phương chữa ngáp làm trật khớp hàm, miệng há ra không khép lại được: một người giữ đầu người bệnh, đặt hai ngón tay kéo cằm, đẩy dần cho khớp vào lại; trong miệng phải đặt một ống tre to cỡ ngón tay, nếu không sẽ bị cắn đứt ngón tay.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ
Các phương chữa bệnh lưỡi, thiên thứ tám
Phương chữa lưỡi đột nhiên sưng như bong bóng thổi, tràn đầy ra khỏi miệng, hơi thở không thông, chậm chữa trong chốc lát là chết: gấp lấy ngón tay cào rách cho vỡ, bỏ nước ra thì khỏi. Cũng có thể dùng phi châm (dao mổ hai lưỡi) rạch vỡ ở phía trước lưỡi. (*Thiên kim* nói: rạch ở hai bên.)
Lại một phương: dùng 1 thăng giấm nấu 10 củ bán hạ còn 8 hợp, ngậm súc từng chút rồi nhổ ra. Bán hạ làm ngứa rát cổ họng, phải nấu chín, rửa sạch hết nhớt mới dùng, đừng nuốt nước. Thêm 1 lạng gừng tươi thì tốt.
Phương chữa trên lưỡi đen, có mấy lỗ, máu phun ra như suối, đây là bệnh của tạng tâm (tim): nhung diêm (muối mỏ vùng Tây Bắc) 5 lạng; hoàng cầm 5 lạng; hoàng bá 5 lạng; đại hoàng 5 lạng; nhân sâm 2 lạng; quế tâm 2 lạng; cam thảo 1 lạng, nướng.
Bảy vị trên tán bột, trộn mật ong luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống với nước mỗi lần 10 viên, ngày 3 lần; đồng thời nung sắt áp vào chỗ chảy máu.
Phương chữa lưỡi đột nhiên sưng lên như bong bóng thổi, đầy miệng lấp họng, hơi thở sắp tắt, chậm chữa trong chốc lát là chết: dùng mũi dao rạch vào mạch máu lớn thứ nhất ở hai bên lưỡi cho ra máu. Đừng đâm trúng mạch ở chính giữa dưới lưỡi, vì máu chảy không cầm sẽ chết. Ra máu vài thăng rồi thì nung sắt cho đỏ, là lên vết rạch vài lượt để cầm máu.
Lại một phương: ngậm nước cam thảo thì tốt.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ
Bệnh họng, thiên thứ chín
Gồm 14 phương.
Phương chữa họng đột nhiên sưng không nuốt được thức ăn: lấy một nắm hẹ, giã rồi sao nóng đắp lên cổ, nguội thì thay, tốt.
Lại một phương: ngậm kinh lịch (nước rỉ ra khi hơ nóng cành cây kinh) rồi nuốt dần từng chút.
Lại một phương: ngậm giấm loại thật tốt; lở miệng, lở lưỡi dùng cũng tốt.
Phương chữa hầu tý (họng sưng đau, tắc nghẽn) không nuốt được nước bọt: bán hạ một vị, bổ nhỏ như quân cờ, lấy 14 miếng; một quả trứng gà, đập thủng đầu một lỗ to bằng hạt dẻ, đổ bỏ lòng đỏ lòng trắng, cho bán hạ vào, rót giấm vào cho đầy, đun trên lửa thật nhỏ. Còn một nửa thì để hơi nguội rồi uống. Liền khỏi.
Phương chữa hầu tý: lấy 1 củ phụ tử, bỏ vỏ, bôi mật ong rồi nướng trên lửa cho khô, lại bôi mật nướng tiếp, giây lát đem ngậm, nuốt nước thì khỏi.
Lại một phương: ngậm một lát thăng ma đất Thục (Tứ Xuyên), khỏi ngay.
Phương chữa hầu tý: lấy dây quấn ngón tay cái, châm cho ra máu lượng hơn một hạt đậu nành thì khỏi; châm ngón út cũng tốt.
Phương chữa mã hầu tý (hầu tý thể nặng, cổ họng sưng to, nguy cấp): đốt rễ cây mã lan lấy tro 1 phương thốn chủy, đốt cành dâu lấy nước rỉ ra, hòa lại mà uống. Phương chữa họng đau không thở được, hoặc khí độc làm nghẹn, độc xông lên họng: quế tâm nửa lạng; hạnh nhân 1 lạng, bỏ đầu nhọn và vỏ, sao.
Hai vị trên làm thành bột, bọc bông thành cục to bằng quả táo, ngậm nuốt nước.
Lại một phương: châm vào nếp vân ở móng ngón út cho ra máu là khỏi. Châm cả hai bên trái phải cho ra máu, thần diệu, khỏi ngay.
Phương chữa thi yết (chứng họng ngứa đau như có trùng cắn, xưa cho là do trùng gây ra) làm mất tiếng: rượu 1 thăng; can khương 10 lạng, tán bột; tô (váng sữa, bơ sữa) 1 thăng.
Ba vị trên: mỗi lần lấy rượu 2 hợp, tô 1 thìa, bột gừng 1 chủy, hòa đều mà uống, ngày 3 lần. Uống sau bữa ăn. Cũng chữa bệnh phổi.
Phương chữa thi yết, trong họng ngứa đau, khạc không ra, nuốt không xuống, như bị trúng cổ độc (chất độc nuôi từ sâu bọ, rắn rết để hại người): ngậm gừng tươi 50 ngày thì khỏi.
Phương chữa trong họng sưng, có thịt thõng xuống không ăn được: trước hết đặt một ống tre vào miệng, nung sắt nóng, luồn qua ống tre mà áp vào chỗ thịt sưng. Không quá vài lần là khỏi.
Phương chữa huyền ung (lưỡi gà) thõng xuống, đột nhiên sưng to dài ra: can khương, bán hạ lượng bằng nhau, tán bột, chấm một ít vào cuống lưỡi. Bán hạ phải rửa sạch, dùng đúng phép.
Lại một phương: lấy đầu đũa chấm bột muối, há miệng áp vào lưỡi gà, ngày 5 lần thì tự co lại.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ
Bệnh nghẹn (ế: nuốt thức ăn bị nghẹn tắc), thiên thứ mười
Gồm 2 phương.
Tô, mật ong, nước gừng tươi, gộp lại 1 thăng, đun lửa nhỏ sôi 2 lượt, mỗi lần dùng lượng bằng hai quả táo, cho vào rượu uống ấm.
Lại một phương: lấy khăn tay bọc cám bám ở đầu chày giã gạo mà lau răng.
Quyển thứ mười một · Trẻ nhỏ
Bệnh tai, thiên thứ mười một
Gồm 24 phương.
Phương chữa điếc tai: sinh địa hoàng (khúc thật to, dài 1 thốn rưỡi); hạnh nhân 7 hạt, đốt cho đen; ấn thành diêm 2 viên; ba đậu (hạt cây ba đậu, rất độc, tẩy mạnh) 7 hạt, bỏ vỏ, sao đến màu tím; tóc một nắm to bằng quả trứng gà, hơ nướng.
Năm vị trên giã thành bột, lấy tóc bọc mỏng, nhét vào tai một ngày một đêm. Nếu đỡ chút ít thì bỏ ra, chỉ lấy tóc nhét tai. Khi trong tai chảy ra nước vàng và mủ thì dần dần có hiệu quả; không được nhét thuốc nữa. Nếu chưa đỡ, qua một đêm lại nhét thêm một ngày một đêm, rồi bỏ thuốc ra, theo đúng như phép trước.
Phương bổ thận chữa năm loại điếc — lao lung (điếc do lao lực), khí lung (điếc do khí nghịch), phong lung (điếc do phong tà), hư lung (điếc do cơ thể hư yếu), độc lung (điếc do độc tà) — những chứng điếc lâu ngày như thế, trong tai có tiếng kêu: sơn thù du (quả cây sơn thù, bổ can thận) 2 lạng; can khương, ba kích thiên (rễ cây ba kích, bổ thận dương), thược dược, trạch tả, quế tâm, thỏ ty tử, hoàng kỳ (chữ trong nguyên văn bị khuyết) (?), can địa hoàng, viễn chí (rễ cây viễn chí, an thần; bỏ lõi), xà sàng tử (hạt cây xà sàng), phục linh, thạch hộc (thân cây lan thạch hộc, dưỡng âm), đương quy, tế tân, nhục thung dung, mẫu đơn bì (vỏ rễ cây mẫu đơn), nhân sâm, cam thảo (nướng), phụ tử (bào, bỏ vỏ) — mỗi thứ 2 lạng; phòng phong 1 lạng rưỡi; xương bồ (thân rễ cây thạch xương bồ, khai khiếu) 1 lạng; thận dê 2 quả.
Hai mươi ba vị trên giã rây, trộn mật ong luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng, mỗi lần uống 15 viên, ngày 3 lần, tăng dần đến 30, 40 viên.
Lại một phương: thầu dầu 5 phân; hạnh nhân 1 lạng, bỏ đầu nhọn và vỏ; đào nhân (nhân hạt đào) 4 phân, bỏ đầu nhọn và vỏ; nhân ba đậu 1 phân, bỏ lõi và vỏ, sao.
… (các vị bị khuyết) (?) … phân; tùng chi (nhựa thông) 2 lạng rưỡi.
Sáp ong. Mười hai vị trên: trước giã các vị khoáng thạch cho mịn, giã riêng các vị khác, thêm nhựa thông và sáp, giã chung vài nghìn chày, đến khi vê viên được thì thôi; lấy lượng bằng hạt táo bọc bông nhét vào tai, mỗi ngày 4–5 lần lấy ra vê lại, không quá 3–4 lần (?). Mỗi ngày thay thuốc 1 lần.
Lại có phương thang: từ thạch 4 lạng; mẫu kinh tử (hạt cây kinh; có nơi ghi là mẫu lệ) 2 lạng; thạch xương bồ 3 lạng; sơn thù du 2 lạng; xuyên khung 2 lạng; phục thần (phần phục linh ôm quanh rễ thông, an thần) 2 lạng; bạch chỉ 2 lạng; chỉ thực 2 lạng, nướng; địa cốt bì (vỏ rễ cây câu kỷ) 3 lạng; thiên môn đông (củ cây thiên môn, dưỡng âm; bỏ lõi) 3 lạng; cam thảo 3 lạng, nướng; vỏ quýt 2 lạng; gừng tươi 2 lạng, thái; trúc lịch (nước rỉ ra khi hơ nóng ống tre tươi) 2 thăng.
Mười bốn vị trên phủ trở, dùng 8 thăng nước sắc còn một nửa, cho trúc lịch vào sắc còn 2 thăng rưỡi, chia làm 3 lần uống; cứ 5 ngày uống một thang.
Uống 3 thang rồi thì dùng thuốc bột.
Lại có phương thuốc bột: thạch xương bồ 2 lạng; sơn thù du 2 lạng; từ thạch 4 lạng; rễ thổ qua (rễ cây dưa đất) 2 lạng; bạch liễm 2 lạng; mẫu đơn bì 2 lạng; ngưu tất (rễ cây ngưu tất) 2 lạng.
Bảy vị trên giã rây làm bột, bọc bông nhét vào tai, mỗi ngày thay 1 lần. Đồng thời uống một thang Đại tam ngũ thất tán.
Lại một phương: lưu huỳnh, thư hoàng (khoáng vật asen sunfua màu vàng chanh; có nơi ghi là hùng hoàng).
Hai vị trên lượng bằng nhau, tán bột, bọc bông nhét vào tai, vài ngày thì nghe được.
Lại một phương: lấy nước tiểu bé trai đổ vào tai 3–4 lần thì khỏi.
Xích cao (cao màu đỏ), chữa điếc tai, đau răng: đan sâm (rễ cây đan sâm, hoạt huyết) 5 lạng; thục tiêu 2 thăng; đại hoàng 1 lạng; bạch truật 1 lạng; phụ tử to 10 củ, bào, bỏ vỏ; tế tân 1 lạng; can khương 2 lạng; ba đậu 10 hạt, bỏ vỏ; quế tâm 4 thốn; xuyên khung 1 lạng.
Mười vị trên thái nhỏ, ngâm với giấm nguyên chất một đêm, cho vào 3 cân mỡ lợn đã rán, đặt lên lửa nấu ba lần bắc lên ba lần bắc xuống, thuốc thành thì bỏ bã; vừa có thể uống, vừa có thể xoa. Điếc tai thì bọc cao trong bông nhét vào tai; răng lạnh đau thì đặt vào kẽ răng; các chứng đau khác đều xoa. Nếu trong bụng có bệnh thì hòa với rượu uống lượng bằng quả táo.
Phương chữa điếc hai mươi năm (chữ "yết" ở đầu câu có lẽ chép nhầm) (?): mỡ gà đã rán 5 lạng; quế tâm, dã cát (cây lá ngón, rất độc) mỗi thứ nửa lạng.
Ba vị trên thái nhỏ, cho vào mỡ trong đồ đồng, đun lửa nhỏ sôi 3 lượt, bỏ bã, cất kín đừng để hở hơi. Lấy ống sậy đựng một lượng bằng hạt táo, hơ lửa cho hơi nóng, nghiêng tai lên mà rót vào. Làm như vậy 10 ngày, ráy tai tự ra, to bằng ngón tay, dài 1 thốn. Điếc lâu năm cũng không quá 30 ngày. Lấy tóc bọc cao nhét sâu vào tai, đừng… (văn bản bị thiếu) (?). Lại một phương: lấy đồ đựng thạch diêm đặt dưới đáy nồi cơm, hấp cho tan ra, rót vào tai, có hiệu nghiệm.
Phương chữa đình nhĩ (tai chảy mủ; chữ trong nguyên văn bị khuyết) (?): phèn chua 3 lạng, nung; long cốt (xương hóa thạch của động vật cổ) 1 lạng; hoàng liên 1 lạng; mai mực (ô tặc cốt) 1 lạng.
Bốn vị trên rây, lấy lượng bằng hạt táo, bọc bông nhét vào tai, ngày thay 3 lần. (Một phương dùng xích thạch chi, tức đất sét đỏ, không có long cốt.)
Phương chữa để nhĩ (tai chảy mủ lâu ngày, mủ đọng sâu trong tai): phèn chua (nung), thạch diêm (tán bột).
Hai vị trên: trước lấy dây giấy xoắn thấm (chữ trong nguyên văn bị khuyết) (?) vào tai, lau hết nước cho khô, lấy bột muối rắc vào tai cho thông, sau đó rắc bột phèn; rắc xong nằm một lúc, đừng dậy; ngày làm 2 lần.
Phương chữa đau tai: phụ tử (bào, bỏ vỏ), xương bồ. Hai vị trên lượng bằng nhau, bọc lại nhét vào tai.
Phương chữa sâu bọ chui vào tai: tán một nhúm thục tiêu, cho vào nửa thăng giấm, rót vào tai, rồi đi 20 bước. Sâu ra thì khỏi.
Phương chữa các loại côn trùng chui vào tai: giã lấy nước hẹ, rót vào tai, sâu ra ngay.
Lại một phương: rót nước nhớt của hành vào tai, giây lát sâu ra thì khỏi.
Lại một phương: lấy lá cây bọc muối, nướng nóng, áp lên tai, nguội thì thay, sâu sẽ ra.
Lại một phương: nhỏ nước gừng vào tai. Lại có cách rót sữa bò vào, tốt. Lại có cách lấy lá đào nhét tai.
Phương chữa con du diên (loài sâu nhiều chân giống con rết nhỏ) chui vào tai: rót sữa bò vào, con du diên tự bò ra. Nếu nó đã vào trong bụng thì lúc đói uống 1 thăng lạc chua (sữa chua). Chưa ra thì uống thêm. Đồng thời nhào bột mì nướng thành bánh, nhân lúc nóng ngồi lên trên, giây lát nó sẽ ra.
Lại một phương: lấy dầu rót vào tai.
Lại một phương: rót sữa lừa vào tai, con du diên liền biến thành nước chảy vào bụng. Uống sữa lừa thì khỏi.
Lại một phương: lấy nước lá đào rót vào tai.
Lại một phương: gõ bát đồng ở bên tai.
Lại một phương: rang vừng, đựng trong túi vải, dùng làm gối kê đầu.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video