Thiên 12 — Quyển 12 — Dưỡng tính

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính (nuôi dưỡng tính mệnh, giữ gìn thân tâm để khỏe mạnh, sống lâu)

 Những điều kiêng kỵ khi dưỡng tính, thiên thứ nhất

 Luận rằng: Trương Trạm (người đời Tấn, chú giải sách Liệt Tử, có soạn sách về dưỡng sinh) nói rằng sách vở, phương pháp về dưỡng tính được chép lại và lưu truyền ở đời rất nhiều. Kê Thúc Dạ (tức Kê Khang, danh sĩ đời Ngụy, tác giả bài "Dưỡng sinh luận") bàn kỹ hơn cả, nhưng lời và ý xa vời, không sát với những việc gần gũi. Điều tôi nói ở đây là ở chỗ lý lẽ và việc làm đi đôi với nhau, ghi chép đúng thực để lại cho đời sau. Không trái với niềm vui tự nhiên của con người, mà mọi cử động cúi ngửa hằng ngày đều làm theo được. Không phải bỏ những thứ tai mắt ưa thích, mà chỉ trong một cái liếc mắt cũng thực hành được. Làm sao cho ý gọn mà bao quát rộng, việc làm ít mà hiệu quả nhiều, đúng như lời xưa nói "dễ thì dễ hiểu, giản dị thì dễ theo".

 Cho nên điều cốt yếu gồm: một là tiết kiệm tinh thần, hai là quý trọng khí (sinh lực vận hành trong cơ thể), ba là nuôi dưỡng thân hình, bốn là đạo dẫn (phép vận động co duỗi thân thể kết hợp điều hòa hơi thở để khí huyết lưu thông), năm là lời nói, sáu là ăn uống, bảy là chuyện phòng the (chuyện ân ái vợ chồng), tám là sống trái với thói tục, chín là thuốc men, mười là kiêng kỵ. Ngoài những điều này ra thì tôi không biết.

 Liệt Tử (tức Liệt Ngự Khấu, nhà Đạo gia thời Chiến Quốc) nói: Sự đầy vơi, hao lên của một thân người đều thông với trời đất, ứng với muôn loài. Cho nên âm khí (phần khí mang tính lạnh, tĩnh, nặng, ẩm trong cơ thể) mạnh thì mơ thấy lội qua nước lớn mà sợ hãi. Dương khí (phần khí mang tính nóng, động, nhẹ, khô) mạnh thì mơ thấy đi qua lửa lớn mà bị thiêu đốt. Âm dương đều mạnh thì mơ thấy chuyện sống chết, chém giết. Quá no thì mơ thấy cho người khác, quá đói thì mơ thấy lấy của người khác.

 Vì thế, người mắc bệnh do khí nổi nhẹ, trống rỗng thì mơ thấy bay bổng. Người mắc bệnh do khí nặng chìm, đặc chắc thì mơ thấy chết đuối. Nằm ngủ đè lên dây lưng thì mơ thấy rắn. Chim bay ngậm tóc thì mơ thấy bay (?). Lòng nóng nảy thì mơ thấy lửa. Người sắp bệnh thì mơ thấy uống rượu, ca múa. Người sắp suy thì mơ thấy khóc. Vì thế, điều hòa từ lúc đầu, chữa trị đến lúc cuối, làm tinh thần lắng yên, dứt bỏ mọi suy tưởng vẩn vơ, như vậy là đạo dưỡng sinh đã đầy đủ.

 Bành Tổ (nhân vật truyền thuyết nổi tiếng sống đến khoảng tám trăm tuổi) nói: Mỗi lần xuất tinh xong, liền phải tập đạo dẫn để bù đắp chỗ hao hụt. Không làm thế thì huyết mạch, tủy não ngày một hao tổn. Ai phạm điều này sẽ sinh bệnh tật, đó là vì người thường không hiểu lẽ bù vào và tháo ra.

 Uống rượu đến nôn mửa; làm lụng ra mồ hôi rồi đứng chỗ gió, nằm chỗ ẩm; ăn no mà la hét; chạy nhanh, mang vác nặng; phi ngựa, giương cung cứng; nói cười không chừng mực; suy nghĩ quá sâu, đều làm giảm tuổi thọ. Vì thế người theo đạo cốt phải lo giữ cho thân tâm điều hòa. Miệng và mắt làm rối loạn lòng, nên thánh nhân khép chúng lại. Danh lợi làm hại thân, nên thánh nhân gạt bỏ đi.

 Cho nên Thiên Lão (bề tôi của Hoàng Đế trong truyền thuyết) nói: Bậc trượng phu ở chỗ đôn hậu, không ở chỗ bạc bẽo; nên bỏ lễ nghi khuôn sáo, bỏ cái khôn ngoan tự cho là thánh, giữ sự chất phác như kẻ ngu để tự nuôi mình. Đó chính là cội nguồn của đức.

 Bành Tổ nói: Bậc người trên ngủ riêng giường, bậc người vừa đắp riêng chăn. Uống trăm gói thuốc không bằng ngủ một mình. Sắc đẹp làm mắt mờ, âm thanh làm tai điếc, mùi vị làm miệng mất vị giác. Nếu biết tiết chế và giải tỏa cho vừa phải, biết nén lại hay mở ra tùy chỗ thông chỗ tắc, thì có thể thêm tuổi thọ.

 Điều kiêng trong một ngày là buổi tối đừng ăn no. Điều kiêng trong một tháng là buổi tối đừng say khướt. Điều kiêng trong một năm là buổi tối nên tránh xa chuyện phòng the. Điều kiêng suốt đời là buổi tối luôn giữ gìn khí. Đêm ăn no giảm thọ một ngày, đêm say rượu giảm thọ một tháng, một lần giao hợp giảm thọ một năm, hãy cẩn thận.

 Sáng sớm, trước tiên lấy hai tay xoa chéo hai tai, từ trên đầu kéo hai tai rồi vuốt kéo tóc, thì khí ở mặt lưu thông. Làm như vậy khiến đầu không bạc, tai không điếc. Lại xoa lòng bàn tay cho nóng rồi xoa mặt, từ trên xuống dưới mười bốn lượt, trừ được khí xấu (?), khiến mặt có sắc sáng. Lại khiến người chịu được gió lạnh; các bệnh thời khí (bệnh dịch theo mùa) nóng lạnh, nhức đầu, trăm bệnh đều khỏi.

 Chân nhân (người tu đạo đã đạt đạo) nói: Ai muốn cầu sống lâu, thọ cao, uống các loại thần dược, thì trước hết phải dứt chuyện phòng the, giữ trai giới nghiêm trang, tắm gội, xông hương, không được đến nhà có tang và nơi sinh đẻ, hãy hết sức cẩn thận. Người học đạo thời xưa sở dĩ ở trong núi, chính là vì lẽ này.

 Lão Tử nói: Người muốn cầu đạo, đừng phạm năm điều nghịch và sáu điều chẳng lành, phạm thì gặp hung. Đại tiểu tiện quay mặt về hướng tây là nghịch thứ nhất; quay về hướng bắc là nghịch thứ hai; quay về phía mặt trời là nghịch thứ ba; quay về phía mặt trăng là nghịch thứ tư; ngẩng nhìn mặt trời, mặt trăng, các vì sao là nghịch thứ năm. Nửa đêm để thân trần truồng là điều chẳng lành thứ nhất; sáng dậy nổi giận là thứ hai; quay vào bếp mà chửi mắng là thứ ba; lấy chân đẩy củi vào lửa là thứ tư; vợ chồng giao hợp ban ngày là thứ năm; lấy trộm đồ của thầy, của cha là thứ sáu.

 Sáng dậy thường nói chuyện tốt thì trời ban phúc. Đừng nói "biết làm sao bây giờ" và chuyện tai họa, như thế gọi là rước họa. Cẩn thận đừng nằm ngửa trên giường, rất hung. Nằm sấp trên đất, rất hung. Ăn no rồi nằm sấp trên đất, rất hung. Lấy thìa đũa gõ mâm bát, rất hung. Quá mệt mà giao hợp, hoặc ngủ ngoài trời, sẽ phát bệnh điên. Say rượu thì đừng ăn đồ nóng. Ăn xong xoa bụng trừ được trăm bệnh. Đồ ăn nóng hại xương, đồ ăn lạnh hại phổi. Nóng đừng đến mức bỏng môi, lạnh đừng đến mức buốt răng. Ăn xong đi bước thong thả thì sống lâu. Khi ăn đừng nói to. Ăn quá no thì huyết mạch bế tắc. Khi nằm nên trở mình nhiều lần. Mùa đông giữ ấm, mùa hè giữ mát, cẩn thận đừng để bị cảm.

 Say khướt thì tinh thần tán loạn, vui quá thì khí bay bổng, buồn quá thì khí không thông. Ngồi lâu hại gân, đứng lâu hại xương. Phàm muốn ngồi thì trước hãy cởi giày bên phải, nói to (?). Phóng tinh nhiều khiến hụt hơi, ngủ nhiều khiến mắt mờ, khạc nhổ nhiều khiến lòng bứt rứt, tham món ngon khiến tiêu chảy, kiết lỵ. Tắm gội không có chừng mực, không lành. Gội đầu và tắm cùng một ngày, hung. Vợ chồng tắm gội cùng một ngày, hung. Kể lại giấc mơ, hung.

 Phàm gặp nhật thực, nguyệt thực, làm lễ cứu thì tốt, công đức như cứu sống nghìn người; trừ được tai ương thì như cứu sống vạn người, ngang công với trời đất. Những lúc mặt trời, mặt trăng bị che khuất, gió lớn, mưa lớn, cầu vồng, động đất, sấm chớp, sét đánh, rét đậm, sương mù dày, lúc giao mùa trong bốn mùa, đều không được giao hợp nam nữ. Hãy cẩn thận.

 Phàm sau tiết Hạ chí (ngày có ban ngày dài nhất năm, khoảng 21 tháng 6 dương lịch), những ngày Bính, ngày Đinh; sau tiết Đông chí (ngày có ban ngày ngắn nhất năm, khoảng 22 tháng 12 dương lịch), những ngày Canh, ngày Tân (Bính, Đinh, Canh, Tân là tên các thiên can dùng để gọi ngày theo vòng mười ngày), đều không được giao hợp. Rất hung.

 Phàm ngày mười bảy của tháng đủ (tháng âm lịch ba mươi ngày) và ngày mười sáu của tháng thiếu (tháng âm lịch hai mươi chín ngày), đều là ngày hủy hoại, không được giao hợp, phạm vào thì hại huyết mạch. Các ngày mồng hai, mồng ba, mồng năm, mồng chín, hai mươi trong tháng là ngày sinh (ngày tốt lành), giao hợp khiến người không bệnh.

 Phàm khi mới gội đầu, khi đi xa về và còn mệt, khi ăn no, say rượu, quá vui, quá buồn, khi nam hay nữ mắc bệnh nhiệt (bệnh sốt nóng) chưa khỏi, khi phụ nữ đang có kinh nguyệt hoặc mới sinh, đều không được giao hợp. Bệnh nhiệt mới khỏi mà giao hợp thì chết.

 Lão Tử nói: Phàm người sinh ra hay đau ốm là con thụ thai vào ngày có gió. Sinh ra mà chết sớm là con thụ thai vào ngày hối (ngày cuối tháng âm lịch). Bị tổn thương ngay trong bào thai là con thụ thai vào ngày sóc (ngày mồng một âm lịch). Sinh ra mà mẹ con đều chết là con thụ thai vào ngày sấm sét. Đã biết đi, biết nhận thức rồi mới chết là con thụ thai vào hạ tuần (mười ngày cuối tháng). Chết vì binh đao, đổ máu là con thụ thai lúc kinh nguyệt vừa dứt, hoặc lúc nguyệt thực. Có thai mà thai không thành là con thụ thai vào ngày trăng thượng huyền, hạ huyền (trăng nửa vành, khoảng mồng tám và hăm ba âm lịch) và ngày trăng rằm. Mệnh không dài là con thụ thai lúc say khướt. Không ngây dại thì cũng điên cuồng là con thụ thai lúc quá mệt nhọc.

 Sinh ra mà không nên người là con thụ thai lúc trời vừa rạng sáng. Tính hay sợ hãi, hồi hộp là con thụ thai lúc mặt trời mọc. Ưa trộm cướp, tham lam là con thụ thai lúc gần trưa (khoảng 9 đến 11 giờ sáng). Tính ngây dại, hạnh kiểm xấu là con thụ thai lúc giữa trưa. Mệnh không được toàn vẹn là con thụ thai lúc xế trưa (?). Ưa dối trá, lật lọng là con thụ thai vào giờ bô (khoảng 3 đến 5 giờ chiều). Không mù thì điếc là con thụ thai lúc nhân định (khoảng 9 đến 11 giờ đêm, lúc mọi người đã yên giấc). Lúc khí trời đất bế tắc không thông mà thụ thai thì con chết.

 Giao hợp lúc nửa đêm sinh con thì thọ bậc cao, hiền minh. Giao hợp sau nửa đêm sinh con thì thọ bậc vừa, thông minh trí tuệ. Giao hợp lúc gà gáy (khoảng 1 đến 3 giờ sáng) sinh con thì thọ bậc thấp, khắc cha mẹ (theo quan niệm số mệnh, gây hại đến cha mẹ). Đó là lẽ thường của trời đất.

 Thiên Lão nói: Người ta không bẩm thụ ngũ thường (năm đức tính căn bản: nhân, nghĩa, lễ, trí, tín) và hình dáng như nhau, địa vị cao thấp, sang hèn không đồng đều, đều do lúc cha mẹ giao hợp mà bẩm thụ khí và tuổi thọ. Giao hợp hợp với tám sao, hợp âm dương, lại mỗi việc đều đúng thời, là bậc trên, tức giàu sang tột bậc. Hợp với tám sao, hợp âm dương nhưng không đúng thời, là bậc giữa. Được cung giữa (?), không hợp tám sao và âm dương nhưng đúng thời, là bậc dưới. Được cung dưới (?), không hợp các sao này, cũng không đúng thời, thì là người tầm thường.

 Giao hợp đúng tú (chòm sao) không chỉ sinh con giàu sang mà còn có lợi cho bản thân, rất tốt. Tám sao là: Thất, Sâm, Tỉnh, Quỷ, Liễu, Trương, Phòng, Tâm (tên các chòm trong hai mươi tám tú, tức hai mươi tám chòm sao nằm dọc đường đi của mặt trăng trên bầu trời). Có thuyết nói là các tú thông thường (?). Đó là nơi mặt trăng đang ở (tức chòm sao mà mặt trăng đi qua vào ngày đó); vào những ngày mặt trăng ở các sao này thì có thể giao hợp.

 Lão Tử nói: Đời người hạn lớn là trăm năm, ai biết tiết chế giữ gìn có thể sống đến nghìn tuổi. Giống như đèn dầu dùng bấc nhỏ so với bấc lớn (bấc nhỏ thì dầu cháy được lâu). Mọi người nói to thì ta nói nhỏ; mọi người bận bịu đủ thứ thì ta ít để tâm ghi nhớ; mọi người ngang ngược hung bạo thì ta không giận. Không để công việc làm vướng bận lòng mình, không chạy theo nghi lễ của thói đời. Điềm đạm, vô vi (không gượng ép làm gì, sống thuận theo tự nhiên), thì thần khí tự đầy đủ. Lấy đó làm thuốc trường sinh bất tử, thiên hạ không ai biết được ta.

 Đừng nói chỗ tối tăm không ai thấy, thần linh thấy hình dáng ta. Đừng nói lời nhỏ không ai nghe, quỷ thần nghe tiếng ta. Phạm điều cấm đủ nghìn lần thì đất thu lấy hình hài người (tức là chết). Người làm việc thiện công khai thì người đời tự báo đáp; làm việc thiện thầm kín thì quỷ thần báo đáp. Người làm việc ác công khai thì người đời trừng trị; làm việc ác thầm kín thì quỷ thần trừng trị. Cho nên trời không lừa người, tỏ cho thấy bằng cái bóng; đất không lừa người, tỏ cho thấy bằng tiếng vọng (hình thế nào thì bóng thế ấy, tiếng thế nào thì vọng thế ấy). Người sống trong khí của trời đất, mọi cử động, hơi thở đều ứng với trời; làm thiện hay làm ác, trời đều soi xét.

 Có người tu thiện, tích đức mà gặp tai họa, đó là tai ương còn sót lại từ đời trước. Có kẻ làm ác, phạm điều cấm mà gặp điều lành, đó là phúc còn sót lại từ đời trước. Cho nên người thiện đi đâu không chọn ngày, đến chỗ hung thì được cái lành trong cái hung, vào chỗ ác thì được cái thiện trong cái ác. Kẻ ác đi đâu cũng chọn ngày giờ, đến chỗ lành lại gặp cái hung trong cái lành, vào chỗ thiện lại gặp cái ác trong cái thiện. Đó đều là sự ứng nghiệm tự nhiên.

 Lão Tử nói: Phép tạ tội với trời đất, cha mẹ. Thường vào ngày Thìn, ngày Tị (tên ngày theo mười hai địa chi), lúc chập tối, trời quang mây tạnh, quét dọn các phương Giáp, Nhâm, Bính, Canh trong nhà (các hướng gọi theo thiên can: Giáp ở phía đông, Bính ở phía nam, Canh ở phía tây, Nhâm ở phía bắc), đốt hương, quay mặt về hướng bắc cúi đầu lạy ba lần, miệng đừng nói, chỉ nói trong lòng. Cả nhà đều được lợi. Lời khấn thầm rằng: "Con cháu là kẻ tên… nhiều lần làm trái khí tượng của Hoàng Thiên (Trời cao) và ý nguyện ban đầu của Thượng Đế; những tội lỗi trước sau mà cả nhà trai gái, lớn nhỏ đã phạm, xin được xóa bỏ điều hung ác. Từ nay về sau, nhà người hướng thiện tên… lớn nhỏ đều được thân thể và tinh thần yên ổn, sinh khí trở về."

 Thường làm theo cách này thì rất tốt lành, trừ được tai họa.

 Lão Tử nói: Sáng sớm ngày mồng một tháng Giêng, cũng có thể ra giữa sân, quay về phương Dần (hướng đông bắc lệch về đông) lạy hai lạy, khấn rằng: "Hồng Hoa, Hồng Hoa, nhờ ơn Đại Đạo, cửa huyền diệu Thái Thanh (một tầng trời cao của Đạo giáo), xin trả lại cho kẻ tên… số tuổi của năm ngoái." Nam nữ đều tự khấn ba lần. Thường làm theo cách này có thể kéo dài tuổi thọ.

 Luận rằng: Đạo thành thần tiên khó đạt tới, thuật dưỡng tính thì dễ theo. Cho nên người khéo giữ gìn sự sống thường phải cẩn trọng với những điều kiêng kỵ, siêng năng phục thực (dùng các vị thuốc, thức ăn bổ dưỡng lâu dài để nuôi thân), thì trong vòng trăm năm không phải sợ chết yểu. Vì thế ghi chép đầy đủ các phương pháp phục nhị (uống dùng thuốc dưỡng sinh) để lại cho đời sau.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính

 Dưỡng tính phục nhị (uống dùng thuốc để dưỡng tính), thiên thứ hai

 Gồm ba mươi bảy phương

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai

 Phục linh tô (phục linh: loại nấm mọc bám ở rễ cây thông, là vị thuốc bổ; tô: chất béo đặc như bơ nổi lên trên mặt)

 Phương chữa trừ muôn bệnh, uống lâu kéo dài tuổi thọ.

 Phục linh lấy ở sườn núi phía nam thì vị ngọt ngon; phục linh ở sườn núi phía bắc thì vị đắng dở. Chọn được rồi thì đừng bỏ vỏ; khi bỏ vỏ thì dùng dao thái mỏng (?), phơi khô, đem hấp cho hơi bốc đều, rồi lấy nước sôi dội. Nước chảy ra có màu đỏ, vị đắng. Cứ dội mãi, đợi đến khi nước có vị ngọt thì thôi. Phơi khô, giã, rây, được ba đấu phục linh (đấu: đơn vị đo dung tích thời xưa, một đấu bằng mười thăng). Lấy một thạch rượu ngon tính theo đấu lớn (thạch: đơn vị dung tích bằng mười đấu; đấu lớn: đấu theo hệ đo lớn, gấp ba đấu nhỏ) và một đấu mật ong trộn với phục linh, chưa để hòa quyện hẳn, cho vào vò chứa được một thạch năm đấu, khuấy kỹ trăm lượt, bịt thật kín, đừng để hở hơi.

 Mùa đông năm mươi ngày, mùa hè hai mươi mốt ngày thì tô nổi lên trên mặt rượu. Hớt lấy tô, vị ngọt ngon như cam lộ (sương ngọt) trời ban, có thể nặn thành bánh to bằng bàn tay, để trong nhà trống hong khô nơi râm mát, màu đỏ như quả táo. Đói thì ăn một bánh, cả ngày không đói. Đây là thuốc của tiên nhân dùng để vượt qua năm đói kém. Rượu còn lại thì đậy kín, dùng để chiêu thuốc. Tên là phục linh tô.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai

 Hạnh nhân tô (hạnh nhân: nhân hạt quả mơ)

 Phương chữa muôn bệnh, trừ các chứng phong (bệnh do tà khí gió xâm nhập gây ra), hư lao (cơ thể suy kiệt do lao lực) và chứng lạnh.

 Lấy hạnh nhân của cây mơ nhà trồng, vị ngọt thơm. Đặc biệt kiêng dùng hạnh nhân của cây mơ núi mọc hoang. Hạnh nhân mơ núi cẩn thận đừng dùng, rất độc, hại người.

 Hạnh nhân mơ nhà (một thạch, bỏ đầu nhọn, bỏ vỏ lụa, bỏ những hạt có hai nhân, chọn hạt nguyên vẹn; hạt nào hơi sứt hỏng thì một hạt cũng không được dùng. Rang lửa nhỏ, giã thành bột mịn, lấy hai thạch rượu ngon nghiền với hạnh nhân, lấy một thạch năm đấu nước cốt.)

 Một vị trên, lấy một đấu mật ong trộn với nước cốt hạnh nhân, nấu thật đặc cho giống như sữa, cho vào hai cái vò (?) khuấy đều, trát bùn bịt kín, đừng để hở hơi, làm cùng một cách như phục linh tô ở trên. Ba mươi ngày mở ra xem thì trên mặt rượu đã nổi tô. Hớt lấy tô cho vào đồ sứ bịt kín. Lấy phần rượu dưới lớp tô đậy kín riêng. Phần thuốc (cặn) thì vo thành viên to bằng quả lê, đặt trong nhà trống, làm giá gác để lên, đều có dạng như kẹo mạch nha, rất ngon. Ăn vào khiến người có thể tuyệt cốc (nhịn hẳn cơm gạo ngũ cốc, một phép tu luyện của Đạo gia).

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai

 Địa hoàng tửu tô (địa hoàng: rễ củ cây sinh địa, vị thuốc bổ máu; tửu tô: lớp tô nổi trên rượu)

 Phương khiến tóc bạc đen trở lại, răng rụng mọc lại, tủy não đầy đặn, trở lại tuổi trẻ, đẩy lùi tuổi già, chạy kịp ngựa phi; uống lâu thì có con.

 Địa hoàng to mập (mười thạch, thái ra, giã lấy ba thạch nước cốt); ma tử (hạt cây gai dầu) (một thạch, giã thành bột, lấy nước địa hoàng nghiền lấy hai thạch bảy đấu nước cốt); hạnh nhân (một thạch, bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn, bỏ hạt hai nhân, giã thành bột, lấy nước hạt gai nghiền lấy hai thạch năm đấu nước cốt); bột men rượu (ba đấu).

 Bốn vị trên, lấy các thứ nước địa hoàng ngâm men bảy ngày, đợi sủi bọt thì lấy ba thạch gạo chia làm ba phần, mỗi lần cho vào một phần. Lấy năm đấu nước thuốc trộn vào ủ rượu theo cách ủ rượu thường trong nhà. Ba ngày cho gạo một lần, chín ngày cho ba lần. Rượu chín rồi thì bịt kín hai mươi mốt ngày. Tô nổi trên mặt rượu, màu như vàng. Lấy đồ hớt ra, được chín thăng tô tính theo thăng lớn (thăng: đơn vị dung tích, bằng một phần mười đấu). Sau đó lọc (?) lấy rượu đậy kín. Bã rượu thì cho người uống thuốc ăn, khiến người béo tốt, tươi vui, trăm bệnh đều khỏi.

 Ăn hết bã rồi mới uống rượu thuốc và tô. Mỗi lần uống một thăng rượu với một thìa tô, hòa vào rượu ấm mà uống. Chỉ được ăn cơm trắng và củ cải tròn. Kiêng đồ sống lạnh, đồ chua, đồ trơn nhớt, thịt lợn, thịt gà, cá, tỏi. Bã địa hoàng đem phơi khô, lại lấy ba thăng rượu trộn với bã địa hoàng giã nhuyễn, phơi khô, làm bánh mà ăn.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai

 Phương làm thảo tô

 Hạnh nhân (một đấu, bỏ vỏ, đầu nhọn, hạt hai nhân, dùng một đấu nước nghiền rồi vắt lấy nước cốt); địa hoàng to mập (mười cân, giã nát, vắt lấy một đấu nước cốt) (cân: đơn vị đo khối lượng thời xưa).

 Hạt gai một đấu (tán bột, dùng một đấu nước nghiền rồi vắt lấy nước cốt).

 Ba vị trên, nước cốt tổng cộng ba đấu, cho vào một cân men, ba đấu gạo, ủ như rượu thường. Khi vị rượu vừa đúng độ chín thì lấy ra, đựng vào vò, tô liền đông lại ở trên. Mỗi lần dùng rượu nóng hòa vào, cho tô tan hết (uống thì càng tốt).

 Phương của chân nhân uống "hạnh tử đan", ẩn cư học đạo, tuyệt cốc, dùng thay lương thực (?): Gạo tẻ thượng hạng (ba đấu, đãi sạch sạn, nấu thành cơm, phơi khô, rây qua lụa lấy bột); hạnh nhân (ba đấu, bỏ đầu nhọn, bỏ hạt hai nhân, phơi khô, giã, dùng năm thăng nước nghiền, vắt lấy nước cốt, đến khi hết vị thì thôi).

 Hai vị trên, trước hết nấu nước hạnh nhân cho đặc như hồ bột loãng, cho vào đồ đồng, bỏ bột gạo tẻ vào cho thành như cháo loãng, nấu lửa (nhỏ) (?). Từ sáng cho đến lâu (?) khuấy không ngừng tay, đợi khi hơi nước bên trong hết thì lấy ra, hong khô nơi râm, gói giấy cất đi. Khi muốn dùng thì lấy hai thăng nước ấm, cho một cục thuốc to bằng quả trứng gà vào, để chừng khoảng thời gian thổi chín một nồi cơm. Rồi ăn tùy ý, ăn cho đủ no.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai

 Phương uống viên thiên môn đông (thiên môn đông: rễ củ của cây thiên môn, vị thuốc bổ âm, nhuận phổi)

 Phàm thiên môn đông, loại có mầm mọc thành dây leo, có gai móc, mới đúng. Hái được thì nấu với nước tương chua (nước gạo để lên men chua), lúc còn ướt thì bỏ lõi và vỏ, phơi khô, giã, rây, lấy nước và mật ong mỗi thứ một nửa trộn vào, rồi lại phơi khô. Lại giã thành bột, trộn nước và mật mỗi thứ một nửa. Lại phơi khô, mỗi lần lấy một viên ngậm. Có nước bọt thì nuốt. Thường xuyên ngậm đừng để đứt, đi đường cũng ngậm. Lâu dần tự nhiên có thể tuyệt cốc. Kiêng mọi thức ăn, chỉ được ăn lúa mạch.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai

 Phương uống hoàng tinh (rễ củ cây hoàng tinh, vị thuốc bổ khí, bổ tỳ vị)

 Phàm hái hoàng tinh, phải bỏ mầm và đốt ở dưới (?), bỏ vỏ, lấy một đốt (để uống); cứ cách hai ngày thêm một đốt; mười ngày uống bốn đốt, hai mươi ngày uống tám đốt, uống lúc bụng đói. Uống xong không được súc miệng. Trên trăm ngày thì giảm bớt ăn, hai trăm ngày thì bệnh trừ, hai năm thì tứ chi điều hòa. Kiêng rượu, thịt, ngũ tân (năm thứ rau cay nồng như hành, tỏi, hẹ, kiệu…), tô, dầu mỡ; được ăn gạo tẻ, cháo loãng, đồ ăn nhạt; ngoài những thứ đó ra, không được cho bất cứ thứ gì vào miệng. Ở trong núi nơi không người, khi uống theo đúng phép thì nằm mà ăn, đừng ngồi mà ăn. Ngồi uống thì thuốc dồn lên đầu, khiến đau đầu. Uống xong qua chừng thời gian một bữa ăn rồi mới dậy, thì không có gì phải sợ.

 Phàm uống ô ma (vừng đen), kiêng táo, hạt dẻ, hồ đào; được ăn mì nhạt, còn lại đều kiêng. Đi đường, cầm gậy (?), làm lụng, đi xa; ngồi ngay ngắn ba trăm ngày thì mọi bệnh đều trừ. Trong bảy ngày đầu nên nhiều lần nhìn thấy đồ dơ bẩn (?), sau đó thì không. (Sợ làm hại người.)

 Phương uống hạt vu tinh (cây cải củ tròn) chữa trăm bệnh: hạt vu tinh (một đấu bốn thăng); giới bạch (củ kiệu trắng) (mười lạng) (lạng: đơn vị khối lượng, bằng một phần mười sáu cân).

 Hai vị trên, nấu hạt vu tinh, phơi khô, giã, rây; thái củ kiệu trộn vào hấp nửa ngày, lấy xuống giã một nghìn một trăm ba mươi chày, nặn thành bánh nặng tám lạng. Muốn tuyệt cốc thì trước ăn cơm rồi mới uống; ba ngày sau ăn ba bánh, lấy đó làm lệ thường. Hết thì làm tiếp mà ăn, đừng để đứt quãng.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai

 Hoa Đà vân mẫu hoàn (Hoa Đà: danh y cuối đời Đông Hán; vân mẫu: khoáng chất mica dùng làm thuốc; hoàn: thuốc viên)

 Phương viên "Vu tam nhân" (?): bột vân mẫu; thạch chung nhũ (thạch nhũ trong hang đá vôi) (đã luyện); bạch thạch anh (thạch anh trắng); nhục thung dung (một loài cây ký sinh, bổ thận); thạch cao (khoáng chất thạch cao); thiên môn đông (bỏ lõi); nhân sâm; tục đoạn (rễ cây tục đoạn, giúp liền gân xương); xương bồ (thân rễ cây thủy xương bồ); khuẩn quế (một loại vỏ quế); trạch tả (củ cây trạch tả mọc dưới nước); tần giao (rễ cây tần giao, trị phong thấp); tử chi (nấm linh chi tím); ngũ gia bì (vỏ rễ cây ngũ gia); lộc nhung (sừng non của hươu); địa phu tử (hạt cây chổi); thự dự (củ mài, tức hoài sơn); thạch hộc (một loài lan mọc trên đá); đỗ trọng (vỏ cây đỗ trọng) (nướng); tang thượng ký sinh (cây tầm gửi trên cây dâu); rễ tế tân (một loại cây cỏ có vị cay); ba kích thiên (rễ cây ba kích); xích thạch chi (đất sét đỏ); hoa địa hoàng; câu kỷ (cây kỷ tử); tang phiêu tiêu (tổ trứng bọ ngựa trên cây dâu); … tử (?); phục linh; thiên hùng (rễ củ cây ô đầu) (nướng, bỏ vỏ); sơn thù du (quả cây sơn thù); bạch truật (củ cây truật trắng); tử (?).

 Năm mươi ba vị trên đều dùng thứ thật, mới, tốt, lượng các vị bằng nhau, nhiều ít tùy người, giã rồi rây thật mịn, luyện mật ong trắng trộn làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống trước bữa ăn mười viên, có thể tăng đến hai mươi viên, ngày ba lần. Thuốc này không phải kiêng gì, nên siêng năng uống liên tục, không được bỏ quãng. Đủ trăm ngày thì khỏi bệnh; uống lâu thì kéo dài tuổi thọ, thân thể nhẹ nhàng mạnh mẽ, tai thính mắt sáng, làm lưu thông vinh vệ (vinh khí là khí nuôi dưỡng chạy trong mạch máu; vệ khí là khí bảo vệ chạy ngoài mạch, chống tà khí), bổ dưỡng ngũ tạng (năm tạng: tim, gan, tỳ, phổi, thận), điều hòa lục phủ (sáu phủ: mật, dạ dày, ruột non, ruột già, bàng quang, tam tiêu), sắc mặt đầy đặn, khỏe mạnh, không biết đến già yếu.

 Rễ thiến thảo (cây thiến có rễ màu đỏ) phải rửa sạch đất, hong khô nơi râm; địa hoàng, hoa kinh (?) đến mùa thì hái nhiều mà phơi khô. Khi muốn dùng thì nối tiếp lấy chừng hai thạch mới tốt. Tôi từng uống một hai tễ (một tễ là một liều thuốc trọn vẹn), được sức rất nhiều, chỉ vì nhà nghèo không kham nổi nên thôi. Lại có lúc không đủ thuốc, thiếu đến mười lăm vị mà vẫn uống được. Thuốc này có sức mạnh lớn, nên luôn phải tìm kiếm sẵn từ trước, để uống cho đủ, không bị thiếu. Lại thơm ngon, dễ uống, không như các thuốc khác.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai

 Chu Bạch Thủy Hầu tán (tán: thuốc dạng bột)

 Chữa chứng tâm hư lao tổn (tim suy yếu, hao tổn do lao lực), khiến thân nhẹ, mắt sáng. Uống tám mươi ngày thì chứng nóng lạnh ở khắp các khớp xương trừ hết; quá trăm ngày thì không còn khổ sở gì, khí lực ngày càng tăng. Người già nên uống thường xuyên, rất hiệu nghiệm. Phương: viễn chí (rễ cây viễn chí, giúp an thần) (năm phân, bỏ lõi) (phân: đơn vị khối lượng nhỏ, bằng một phần tư lạng); bạch truật (bảy phân); quế tâm (phần lõi vỏ quế đã cạo bỏ lớp ngoài) (một lạng); nhân sâm (ba phân); can khương (gừng khô) (một lạng); tục đoạn (năm phân); đỗ trọng (năm phân); [xà] sàng nhân (hạt cây xà sàng) (ba phân); phụ tử (rễ con của cây ô đầu, tính rất nóng) (ba phân, nướng, bỏ vỏ); phòng phong (rễ cây phòng phong) (năm phân); can địa hoàng (địa hoàng phơi khô) (năm phân); thạch hộc (ba phân); nhục thung dung (ba phân); quát lâu căn (rễ cây dưa trời) (ba phân); mẫu lệ (vỏ hàu) (ba phân, rang); thạch vi (một loại dương xỉ mọc trên đá) (ba phân, bỏ vỏ); chung nhũ (một lạng, đã luyện); xích thạch chi (một lạng); cát cánh (rễ cây cát cánh) (một lạng); tế tân (một lạng).

 Ngưu tất (rễ cây cỏ xước) (ba phân).

 Hai mươi bốn vị trên, giã rây thành bột. Uống với rượu một tiền ngũ chủy (lượng bột xúc đầy trên đồng tiền Ngũ Thù mà không rơi), uống xong thì uống thêm một thăng rượu, ngày hai lần. Nếu chưa thấy hiệu quả thì tăng thêm một tiền chủy. Ba mươi ngày thì thân nhẹ, mắt sáng.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai

 Phương Tế thần hoàn

 Phục thần (phần phục linh ôm quanh rễ thông), phục linh, quế tâm, can khương (mỗi thứ bốn lạng); xương bồ, viễn chí (bỏ lõi), tế tân, bạch truật, nhân sâm (mỗi thứ ba lạng); cam thảo. Mười một vị trên, đều giã rây, luyện mật ong trộn rồi giã thêm một vạn chày. Mỗi lần ngậm một viên to bằng viên đạn ná, có nước bọt thì nuốt; tan hết thì ngậm viên khác. Nếu ăn đồ sống lạnh, thức ăn để qua đêm mà không tiêu thì tăng thêm một viên. Các chứng tích tụ (khối u cục đọng trong bụng), khí kết, nôn ngược, tim bụng đau quặn, miệng khô, bụng trướng, ợ chua, nôn mửa, đều ngậm thuốc này. Người tuyệt cốc uống để học đạo tiên; đạo sĩ ngậm thì thêm sức cho tâm, hiệu nghiệm như thần.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai

 Phương tùng chi (nhựa cây thông) của Bành Tổ

 Tùng chi (năm cân, nấu bằng nước tro ba mươi lượt, nước tương chua ba mươi lượt, nước trong ba mươi lượt); phục linh (năm cân, nấu bằng nước tro mười lượt, nước tương chua mười lượt, nước trong mười lượt); thiên môn đông tươi (năm cân, bỏ lõi và vỏ, phơi khô, giã thành bột); tô sữa bò thật (ba cân, luyện ba mươi lượt); mật ong trắng (ba cân, nấu cho hết bọt); sáp ong (ba cân, luyện ba mươi lượt).

 Sáu vị trên, giã rây, đặt đồ đồng lên trên nồi nước sôi (nấu cách thủy), trước cho tô vào, kế đến sáp, rồi đến mật. Đợi tan hết rồi mới cho các vị thuốc vào, khuấy nhanh không ngừng tay, cốt sao cho thật đều. Xong thì cho vào đồ sứ bịt kín, đừng để hở hơi. Trước đó một ngày không ăn; khi sắp uống phải ăn món ngon cho thật no.

 Sau đó nhịn ăn, liền uống hai lạng. Hai mươi ngày sau uống bốn lạng, lại hai mươi ngày nữa uống tám lạng; vo viên nhỏ, lấy mức nuốt trôi qua cổ họng làm chừng. Đợt thứ hai bắt đầu từ bốn lạng, hai mươi ngày sau uống tám lạng, lại hai mươi ngày nữa uống hai lạng. Đợt thứ ba bắt đầu từ tám lạng, hai mươi ngày sau uống hai lạng, lại hai mươi ngày nữa uống bốn lạng; cộng cả hai trăm tám mươi ngày thì thuốc thành công. Từ đó về sau uống ba viên; nếu muốn bồi bổ mà không uống thuốc thì cũng có thể thường dùng tô, mật điều chỉnh với một thăng rượu ngon là tốt (?).

 Lại nữa, khi hợp thuốc phải chọn ngày vượng tướng theo bốn mùa (ngày mà khí ngũ hành của ngày đang thịnh hoặc được mùa sinh trợ), đặc biệt kiêng các ngày hình, sát, yểm và các ngày tứ kích, hưu, phế (những ngày xấu theo lịch pháp, khí suy yếu hoặc xung khắc), phạm vào rất hung.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai

 Phương thủ trung (giữ khí ở bên trong để có thể nhịn ăn)

 Sáp trắng (một cân, đem luyện, cứ hai thăng rượu là một lượt, nấu bỏ chất bẩn, tổng cộng nấu năm lượt); đan sa (chu sa, khoáng chất màu đỏ) (bốn lạng, nghiền mịn); mật ong (một cân, luyện thật sạch).

 Ba vị trên, trộn làm viên to bằng quả táo nhỏ. Ngày đầu uống ba viên, ngày thứ ba uống chín viên. Cứ như thế đến ngày thứ chín thì thôi.

 Phương của người núi Mao Sơn uống "chất đa la" (tên một vị thuốc phiên âm từ tiếng nước ngoài) (?). (Có ở huyện Đạo Giang thuộc châu Ích và trong núi châu Mậu, vùng Tứ Xuyên ngày nay.)

 Thuốc này có ba loại: một là loại hoa tím, dùng rễ (hái vào tháng tám); hai là loại hoa vàng, rễ cũng vàng (hái vào tháng tư); ba là loại hoa trắng (hái vào tháng chín).

 Công dụng của ba loại trên như nhau, không khác. Theo đúng phép mà hái, rễ khô rồi thì giã rây. Hâm ấm một hợp rượu (hợp: đơn vị dung tích, bằng một phần mười thăng), hòa một phương thốn chủy thuốc (lượng bột xúc đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc), uống lúc bụng đói. Đợi thuốc tiêu rồi mới ăn. Ngày uống một lần, không được uống quá. Kiêng ngủ ban ngày. Ba mươi chủy là một tễ, uống trong một tháng.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai

 Phương thứ hai

 Mật ong (nửa hợp); tô (nửa hợp).

 Hai vị trên, hâm ấm, hòa một phương thốn chủy thuốc bột mà uống. Có một cách khác là mật nhiều tô ít. Có một phương lấy lượng ba đầu ngón tay nhón làm chuẩn. Chữa các bệnh phong. Kiêng thịt lợn, đậu xị (đậu đen lên men) v.v., ăn vào thì thuốc mất tác dụng.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai

 Phương thứ ba

 Lấy năm lạng thuốc bột, cho vào ba thăng dầu vừng sống, hâm ấm bằng lửa nhỏ, đừng để nóng. Sáng sớm hớt lấy một hợp dầu ở trên, hâm ấm, uống lúc bụng đói. Ngày uống một lần; dầu hết thì lấy bã mà uống. Chữa thiên phong (trúng phong lệch một bên người), bán thân bất toại (liệt nửa người) cùng trăm bệnh khác, kéo dài tuổi thọ, không già.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai

 Phương thứ tư

 Một hợp nước ấm hòa lượng thuốc ba ngón tay nhón, uống lúc bụng đói, ngày một lần. Chữa thân thể gầy yếu, cùng mụn nhọt độc, hắc lào, ghẻ lở và các bệnh phong.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai

 Phương thứ năm

 Một thăng sữa bò hâm ấm, hòa một phương thốn chủy thuốc mà uống, ngày một lần. Chữa phụ nữ không sinh đẻ được, không có con; tóc bạc đen trở lại.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai

 Phương thứ sáu

 Năm hợp nước sữa chua đặc hâm ấm, hòa một phương thốn chủy thuốc mà uống, ngày một lần. Chữa chứng đàm ẩm (dịch đờm, nước đọng lại) ở phía trên hoành cách mô, chứng thủy khí (phù nước) và các bệnh phong.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai

 Phương thứ bảy

 Lấy một hợp nước tiểu bò, hâm ấm, hòa một phương thốn chủy thuốc mà uống; sai bốn người nắn bóp tay chân, cho hơi thở lưu thông. Chữa năm loại điên (các chứng động kinh, điên giản). Nếu bệnh nặng thì uống từ ít, tăng dần đến một chủy. Nếu đợi đến khi thân thể hiện màu vàng (?), sẽ biến thành như thiếu niên, mặt tươi như hoa đào hoa mận, kéo dài tuổi thọ.

 Các phương kể trên, khi uống thuốc đều phải uống vào lúc sáng sớm, bụng đói. Ở trong phòng kín yên tĩnh, không được để bị gió, không được nói nhiều, đùa cười, làm lụng v.v. Thức ăn dùng đào, mận, gạo tẻ, kê mới giã; kiêng mọi thứ cá thịt, đậu xị, đồ để lâu ôi thiu; được ăn sữa, sữa chua, dầu. Công hiệu của thuốc kể không hết. Uống lâu thì thành thần tiên, ông già tám mươi trông như thiếu niên. Nếu phạm phải điều kiêng mà thuốc phát tác, thân thể trướng đầy, tứ chi cứng đờ, toàn thân đỏ ửng, thì cởi bỏ áo quần, hướng vào lửa mà hơ… (?)

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai

 Phương uống địa hoàng

 Sinh địa hoàng (địa hoàng tươi) (năm mươi cân).

 Một vị trên, giã nát, dùng ba thăng nước vắt lấy nước cốt, để lắng bỏ bã, nấu lửa nhỏ cho cạn còn một nửa. Liền cho vào năm thăng mật ong trắng loại tốt, một thăng thịt táo nghiền, khuấy cho hòa quyện thì thôi. Mỗi lần uống một cục to bằng quả trứng gà, ngày ba lần. Khiến người béo tốt, sắc mặt đẹp.

 Lại một phương: Một vị trên, thái nhỏ, ngâm vào hai đấu rượu nguyên chất qua ba đêm, lấy ra phơi khô. Lại ngâm vào rượu, cho đến khi hết rượu. Lại lấy cam thảo, ba kích thiên, hậu phác (vỏ cây hậu phác), can tất (nhựa cây sơn đã khô), phúc bồn tử (quả mâm xôi), mỗi thứ một cân, đều giã rây rồi trộn vào. Sau bữa ăn uống với rượu một phương thốn chủy, ngày ba lần, tăng dần đến hai chủy. Khiến người già trẻ lại, khỏe mạnh, không bệnh, sống lâu. (Sách "Thiên kim" không có cam thảo.)

 Phép làm thục can địa hoàng (địa hoàng chế chín rồi làm khô): Hái riêng địa hoàng, bỏ rễ con, lá và nhánh nhỏ (?), giã lấy nước cốt để ngâm những củ to mập, đặt vào chõ hấp, lấy đất hoặc gạo, thứ nào cũng được, phủ lên trên mà hấp. Hấp một thời thần (khoảng hai giờ) thì lấy ra, phơi khô. Lại cho vào nước cốt rồi hấp tiếp. Một thời thần lấy ra phơi, đến khi hết nước cốt thì thôi, rồi làm cho khô. Cũng có thể thái thẳng địa hoàng mà hấp nửa ngày, nhiều lần (?). Phép trồng địa hoàng (kèm cách chế biến).

 Trước hết chọn giống địa hoàng tốt, mập, màu đỏ, xốp mềm; chọn đất tốt mà cày sâu. Có thể cày sẵn đất đóng băng từ tháng chạp thì càng tốt. Chọn rễ địa hoàng to mập cắt thành khúc, dài từ ba bốn phân đến một hai tấc. Một hộc giống (hộc: đơn vị dung tích, bằng một thạch) có thể trồng một mẫu; trồng vào tháng hai, tháng ba. Làm luống cách nhau một thước. Mọc lên rồi thì tùy lúc mà xới đất, vun gốc và làm cỏ nhiều lần. Đến tháng chín, tháng mười, thấy lá hơi tàn thì đào lấy; một mẫu được chừng hai mươi hộc. Chọn lấy rễ to, rửa sạch bằng nước. Rễ nhỏ và những đầu đuôi cắt ra cũng rửa sạch. Phơi nắng cho thật khô, hơi héo (?), rồi lấy dao cắt cỏ tranh trắng dài hơn một tấc lót dưới đáy chõ mà hấp, đậy kín phía trên; cũng có thể đựng đất vào túi mà lèn lên trên.

 Hấp từ sáng đến tối; trong ngày hấp không hết thì hôm sau lại chọn lấy mà hấp tiếp. Trước đó đã giã những củ vụn nhỏ, lấy nước cốt nấu trong đồ đồng cho đặc như mạch nha loãng, đem địa hoàng nhúng vào nước cho thấm khắp, lấy ra phơi khô. Lại nhúng, đến khi hết nước thì thôi. Đại để trăm cân địa hoàng tươi thì được ba mươi cân. Nên dùng củ đào vào khoảng đầu tháng tám, tháng chín; rễ đừng để già quá, già thì hấp cũng không mềm, toàn là xơ. Lúc đầu khi cho địa hoàng vào chõ, trước hết dùng đồ đồng hứng ở dưới, lấy rượu ngon tưới đều khắp lên địa hoàng, nước chảy xuống đồ hứng ở dưới, lấy nước ấy trộn chung với nước cốt mà nấu là tốt nhất.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai

 Phương làm thân nhẹ nhàng của Vương Kiều (tiên nhân trong truyền thuyết, tức Vương Tử Kiều)

 Phục linh (một cân); quế tâm (một cân).

 Hai vị trên, giã rây, luyện mật ong làm viên. Uống với rượu, viên to cỡ lòng đỏ trứng gà, mỗi lần ba viên, ngày một lần.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai

 Phương không già, sống lâu

 Lôi hoàn (một loại nấm ký sinh ở rễ tre), phòng phong, bá tử nhân (nhân hạt cây trắc bá). Ba vị trên, lượng bằng nhau, giã rây thành bột. Uống với rượu một phương thốn chủy, ngày ba lần. Người trên sáu mươi tuổi cũng có thể uống hai chủy. Uống lâu thì kéo dài tuổi thọ, thêm tinh, bổ não. Người chưa đến sáu mươi mà khí lực còn quá thịnh thì đừng uống.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai

 Phép ăn hoàng tinh

 Lấy hoàng tinh, dùng dao tre gọt bỏ vỏ, tự mình nằm ngửa mà ăn sống, ăn cho đến khi thật no thì thôi, như vậy sẽ không đau đầu. Nếu ngồi mà ăn thì ắt đau đầu không chịu nổi.
 Ăn ít muối và mọi thứ đồ muối mặn thì tốt.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính (nuôi dưỡng thân tâm, giữ gìn sức khỏe để sống lâu) — Dưỡng tính phục nhị (uống thuốc và ăn đồ bổ để dưỡng sinh), thiên thứ hai.

 Phương ăn truật (vị thuốc là củ rễ cây truật)

 Lấy củ truật tươi, gọt bỏ vỏ, nướng trên lửa than thật mạnh cho nóng, lúc bụng đói ăn cho no. Ăn vào hoàn toàn không có mùi thuốc, có thể dùng thay cơm. Không cần nhờ đến lương thực tìm trong núi (?), chỉ uống nước mà có thể thành thần tiên. Hãy giữ kín, đừng truyền ra.

 Phép uống trường thạch Tề Châu, chữa người gầy yếu không ăn được, chữa trăm bệnh: Mã nha thạch (còn gọi là nhũ thạch, lại gọi là ngưu não thạch; sách Bản thảo — sách ghi chép các vị thuốc — gọi là trường thạch; đều là một loại khoáng thạch dùng làm thuốc).

 Vị thuốc trên: chọn những viên màu vàng trắng, sáng trong, không có vết (?). Giã nhỏ, lọc qua lụa dày; đừng rây kỹ quá, sợ quá thô (?). Lấy một thạch (thạch: đơn vị đo dung tích lớn, bằng mười đấu, một đấu bằng mười thăng) bột đá (?) cho vào một thạch nước, đựng trong đồ bằng đồng, khuấy thật mạnh cho nước đục lên. Khi để lắng, gạn lấy phần nước bên trên có màu như nước cơm chua để trong, đổ vào một đồ đựng lớn, để lắng đến khi nước có màu như nước lã. Bỏ nước đi, cho phần cặn vào túi lụa trắng, để qua một đêm, cho nước rỉ ra hết, giống như cách làm phấn son. Lấy ra phơi nắng cho khô. Lại đựng vào túi lụa trắng, mỗi túi to chừng bàn tay, dày hay mỏng đều được. Vùi dưới ba đấu gạo mà đồ hai lượt. Phơi khô, lấy tay [?] nó, rồi cho nhiều người cùng nghiền thì thành thuốc. Lấy ra, mỗi lần uống với rượu một thìa lớn, ngày uống ba lần, liền thấy bệnh khỏi. Nếu thấy thuốc phát phản ứng khó chịu, lấy nước gạo cùng với cặn đá cỡ bằng quả trứng gà, nấu sôi ba lần, bỏ bã, uống một lần cho hết. Mùa hè ai không uống được thuốc bột thì uống dạng nước sắc cũng tốt. Loại đá này có ở huyện Lệ Thành, Tề Châu. Thuốc chữa bệnh về khí, đàm ẩm (chất dịch đọng lại trong người gây bệnh), không ăn được; trăm bệnh làm gầy yếu đều khỏi.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai.

 Phép uống hạnh nhân (nhân hạt mơ)

 Chữa chứng tổn thương ở tim mà nôn ra máu, nhân đó sinh hư nhiệt (sốt nóng do cơ thể suy yếu), mắc tâm phong (chứng phong tà phạm vào tim, làm tinh thần rối loạn), hay quên, không nhớ được gì, không ăn được, ăn vào thì nôn, thân thể và tâm thần run rẩy, da vàng vọt, gầy yếu; uống thuốc bổ vào bụng đều nôn ra hết. Không uống được thuốc nào khác, cứ nôn mãi cho đến chết, vì thế mới có được phương này. Uống một tễ (tễ: một liều thuốc trọn vẹn theo phương) là khỏi, uống tễ thứ hai thì sắc mặt trở lại như xưa.

 Hạnh nhân (một thăng — thăng: đơn vị đo dung tích, khoảng 0,2 lít thời Đường; bỏ đầu nhọn, bỏ vỏ và bỏ những hạt có hai nhân, rang cho vàng, tán bột); phục linh (một loại nấm mọc ở rễ thông; một cân, tán bột); nhân sâm (năm lạng, tán bột).

 Năm vị trên cho vào đồ bằng đồng, nấu lửa nhỏ: trước cho mật, rồi đến hạnh nhân, rồi đến tô (bơ sữa nấu từ sữa bò, sữa dê), rồi đến phục linh, rồi đến nhân sâm, khuấy cho thật đều, rồi cho vào đồ sứ. Lúc bụng đói uống một hợp (hợp: một phần mười thăng). Tăng dần lên, lấy mức đi ngoài thông lợi làm chừng, ngày uống hai lần. Kiêng cá, thịt.

 Phương chữa người vì đọc tụng kinh, suy nghĩ nghĩa lý, ngồi thiền, hoặc vì bị sự vật bên ngoài làm kinh sợ mà chạy cuồng, mất trí.

 Tô (hai lạng); củ kiệu trắng (một nắm, thái nhỏ).

 Hai vị trên: giã kiệu một nghìn chày, hâm tô cho ấm rồi trộn khuấy với kiệu, uống với một chén rượu. Uống đủ hai mươi mốt ngày thì tốt. Được ăn câu kỷ, canh rau, củ kiệu trắng; cũng có thể nấu thành canh. Uống xong thì nằm ngửa, đến giờ ăn mới được ăn. Kiêng đồ làm từ bột mì. Người dùng mà được hiệu nghiệm không phải chỉ một.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai.

 Trấn tâm hoàn (viên thuốc làm yên tim)

 Phương chữa tổn thương ở tim không nói được, dưới vùng tim căng như treo, đau khổ sở, cử động không yên, trong miệng thường có mùi tanh, khách nhiệt (nhiệt tà từ bên ngoài xâm vào) ở trong tim, cùng trăm bệnh.

 Phòng phong (năm phân — phân: đơn vị cân, bằng một phần tư lạng); nhân sâm (năm phân); long xỉ (răng hóa thạch của động vật cổ; năm phân); xuyên khung (một lạng); thiết tinh (tinh bột sắt, bụi sắt khi rèn; một lạng); đương quy (một lạng); can địa hoàng (rễ cây sinh địa phơi khô; năm phân); hoàng kỳ (một lạng); mạch môn đông (năm phân, bỏ lõi); bá tử nhân (nhân hạt trắc bá; một lạng); quế tâm (phần lõi vỏ quế; một lạng); viễn chí (năm phân, bỏ lõi); bạch tiễn bì (vỏ rễ cây bạch tiễn; ba phân); bạch truật (năm phân); hùng hoàng (một khoáng chất màu vàng; một lạng, nghiền); xương bồ (một lạng); phục linh (một lạng);

 Cát cánh (một lạng); can khương (gừng khô; năm phân); quang minh sa (chu sa loại sáng bóng; một lạng, nghiền); chung nhũ (thạch nhũ trong hang đá; nửa lạng, nghiền).

 Hai mươi mốt vị trên, giã, rây, trộn với mật đã luyện, viên to bằng hạt ngô đồng, uống với nước cơm năm viên, dần tăng lên mười lăm viên, ngày uống hai lần, rồi tăng dần đến ba mươi viên.

 Kiêng các thứ tanh hôi. Thường nên ăn ít thì tốt. Nên ăn tô và sữa. Nghỉ ngơi dưỡng sức gấp đôi số ngày (?); trước đó phải uống thang (thuốc sắc). Phương thang như sau: huyền sâm (ba lạng); can địa hoàng (ba lạng); hoàng kỳ (ba lạng); địa cốt bì (vỏ rễ câu kỷ; ba lạng); nhục thung dung (ba lạng); đan sâm (năm lạng); ngưu tất (ba lạng); ngũ vị tử (ba lạng); mạch môn đông (ba lạng, bỏ lõi); hạnh nhân (?) (hai lạng, bỏ vỏ và đầu nhọn); tế tân (ba lạng); từ thạch (đá nam châm; năm lạng); gừng sống (ba lạng, thái); phục linh (ba lạng); quất bì (vỏ quýt; hai lạng); cửu tử (hạt hẹ; nửa thăng); sài hồ (hai lạng, bỏ phần mầm thân).

 Mười bảy vị trên, giã thô. Dùng ba đấu nước nấu còn ba thăng, chia làm ba lần uống; ba ngày sau mới lại uống thuốc viên. Thường uống sau bữa ăn. Uống xong thì nằm ngửa một lúc, rồi nằm nghiêng bên trái bên phải, và trở mình nhiều lần. Phải kê vật dưới lưng cho cao, nhưng cũng không được nằm quá lâu, liệu cho vừa phải. Không được làm thân, tâm, khí lực mệt nhọc. Trong thời gian uống thuốc mà ăn đồ khô thì hãy ngừng thuốc một ngày (?). Ăn xong dùng hai ba ngụm nước cơm chua uống để đè xuống. Khi uống thuốc nếu thấy trên người hiện ra dáng vẻ khác thường thì chớ lấy làm lạ. Uống thuốc viên được hai ngày thì phong động, hơi thuốc bốc lên đầu, hai mắt đỏ đau; nếu để lâu không khỏi thì theo chứng mà chữa. Cách chữa: lấy một nắm vỏ trắng của rễ cây táo đâm thẳng xuống đất sâu hai thước, dùng một thăng nước nấu còn nửa thăng, uống một lần là khỏi.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai.

 Ngũ sâm hoàn (viên thuốc năm vị sâm)

 Phương chữa tim hư nhiệt, không ăn uống được, ăn vào thì nôn ngược ra, không muốn nghe người khác nói: nhân sâm (một lạng); khổ sâm (một lạng rưỡi); sa sâm (một lạng); đan sâm (ba phân); huyền sâm (nửa lạng).

 Năm vị trên, giã, rây, trộn mật đã luyện làm viên. Ăn xong uống với nước cơm mười viên to bằng hạt ngô đồng, ngày hai lần, tăng dần đến hai mươi viên.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai.

 Phương chữa tổn thương ở tim mà nôn ra máu

 Xuyên khung hai lạng; hành trắng hai lạng; gừng sống (hai lạng, thái); dầu (năm hợp); hạt tiêu (hai hợp, rang cho ra dầu); quế tâm (một lạng);

 Đậu thị (đậu đen lên men; ba hợp); gạo tẻ trắng (bốn hợp).

 Tám vị trên, giã thô. Hai vị xuyên khung và quế tâm nấu với bốn thăng nước còn hai thăng, cho gạo và dầu vào, lại nấu còn một thăng, bỏ bã, uống một lần hết. Kiêng đồ làm từ bột mì.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai.

 Chính thiền phương (phương thuốc giúp ngồi thiền cho đúng)

 Mộc nhĩ mọc trên cây dâu hái mùa xuân, quả dâu hái mùa hạ, lá dâu hái mùa thu. Ba vị trên lấy lượng bằng nhau, giã, rây. Dùng một đấu nước nấu một thăng đậu đỏ cho thật nhừ, cho một thăng bột dâu vào nấu hơi sôi, thêm muối và đậu thị rồi uống, ngày ba lần, ăn no cũng không hại. Sau ba ngày thì bớt dần đậu đỏ. Thân thể nhẹ nhàng, mắt sáng, không buồn ngủ. Mười ngày thấy trí tuệ vận chuyển, thông đến sơ thiền (trong Phật giáo, thiền định chia làm bốn tầng từ thấp lên cao; đây là tầng thứ nhất); uống hai mươi ngày đến nhị thiền định (tầng thiền thứ hai); một trăm ngày được tam thiền định (tầng thứ ba); tích lũy một năm được tứ thiền định (tầng thứ tư). Muôn hình tướng đều thấy rõ, phá được Dục giới (cõi của chúng sinh còn bị ham muốn trói buộc), quán xét các cảnh giới rõ như nhìn vật trong lòng bàn tay, được thấy Phật tính (bản tính sẵn có trong mỗi chúng sinh, nhờ đó có thể thành Phật).

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng tính phục nhị, thiên thứ hai.

 Phương uống xương bồ (một loại cỏ thơm mọc ở nước, dùng thân rễ làm thuốc)

 Ngày mồng tám tháng hai, hái loại béo chắc, màu trắng, khoảng cách giữa các đốt đủ lọt ngón tay; hái nhiều, phơi trong râm cho khô, bỏ rễ tơ, chọn ngày lành mà giã, rây, (một trăm ngày (?)), một lạng là một tễ. Lấy bốn phần thuốc, một phần rưỡi mật, trộn với tô cho thành như cháo đặc mềm, trộn thật đều, cho vào đồ sứ, bịt kín miệng, chôn trong đống thóc một trăm ngày. Muốn uống thuốc này, trước hết phải uống thuốc tẩy. Nôn và đi ngoài xong, chọn ngày vượng tướng (ngày tốt, khi hành của ngày đang thịnh theo mùa), sáng sớm lúc bụng đói uống một lạng, ngậm rồi nuốt dần; người có sức thì tiêu hóa được. Tăng dần đến hai ba lạng. Uống thuốc đến khoảng giờ Thìn giờ Tỵ (khoảng 7 đến 11 giờ sáng) thuốc đã tiêu hết thì có thể ăn cháo sữa nấu với gạo tẻ. Ngoài ra không được ăn uống gì khác; nếu khát chỉ được uống chút nước đun sôi. Mỗi ngày chỉ uống một lần thuốc và ăn một bữa. Nếu chỉ để chữa bệnh thì bệnh khỏi là thôi; nếu muốn kéo dài tuổi thọ, cầu thông minh, thêm trí tuệ thì nên siêng năng uống lâu dài. Bào chế và uống thuốc phải ở trong phòng yên tĩnh, đừng hay ra vào và đừng ngủ ngày; suốt đời phải kiêng thịt dê và rau quỳ nấu chín. Thuốc lại chữa các khối tích trong bụng (?), ho, khí nghịch xông lên, bệnh trĩ và rò hậu môn, rất hay. Lại làm cho da thịt đầy đặn, người già da dẻ tươi nhuận, tóc bạc đen trở lại, mặt không nhăn, thân thể nhẹ nhàng, mắt sáng, đi nhanh như gió. Làm đầy tủy xương, thêm tinh khí. Uống một tễ thì thọ trăm tuổi.

 Phương này do Tam tạng pháp sư (vị sư thông thạo cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Bạt-ma-mễ-đế ở chùa Ấp-đà (?), thành Vương Xá, nước Ma-kiệt-đà thuộc Thiên Trúc (Ấn Độ), năm Đại Nghiệp thứ tám (năm 612, đời Tùy) theo sứ chủ nước Đột Quyết sang; đến ngày hai mươi ba tháng bảy năm Vũ Đức thứ sáu (năm 623, đời Đường), Củ sư — vị đại đức hộ pháp sư ở Lạc Châu, trụ trì chùa Tịnh Độ — chấp bút dịch ra.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính

 Dưỡng lão đại lệ (những phép tắc chính trong việc nuôi dưỡng người già), thiên thứ ba

 Ba bài luận

 Bàn rằng: Con người sống trên đời gặp nhiều gian nan. Lại thêm lúc tuổi trẻ ham chơi bời rong ruổi, lòng dạ buông thả, không hướng tới đạo; thong thả mà đến bạc đầu, lúc ấy mới tỉnh ra là đã sống uổng, rốt cuộc chẳng được ích gì. Đến tuổi nhĩ thuận (tuổi sáu mươi; theo lời Khổng Tử "sáu mươi thì tai nghe điều gì cũng thuận") mới mong uống thuốc ăn đồ bổ, nhưng muốn dưỡng tính thì không biết dựa vào đâu. Ai muốn tìm phép uống thuốc ăn đồ bổ thì hãy tìm trong hai thiên này, có thể gần được với đạo, đủ để kéo dài tuổi thọ. Có câu nói: "Người già có bệnh thì không chữa." Lời ấy sai. Xét kỹ ý của thánh nhân, vốn là đặt ra phương thuốc cho người già. Vì sao vậy? Tuổi trẻ thì dương khí (khí ấm nóng, khí hoạt động trong cơ thể) mạnh mẽ, ăn gì cũng thấy ngon, không cần nhờ thuốc men cũng đều béo khỏe. Đến lúc tuổi cao, khí lực dần yếu, không có thuốc thì không cứu được. Ví như nhà mới với nhà cũ, chắc chắn có thể hiểu được.

 Bàn rằng: Người từ năm mươi tuổi trở lên, dương khí ngày một suy, sự hao tổn đến theo từng ngày, sức lực tinh thần dần lui, nhớ trước quên sau, đi đứng sinh hoạt uể oải, tính toán liệu việc đều không vừa ý. Mắt nhìn tai nghe không vững vàng, lùi nhiều tiến ít, ngày tháng chẳng như xưa (?), muôn việc tàn lụi, trong lòng buồn chán không nơi nương tựa, hay quên, hay giận, tính tình thay đổi, ăn uống không thấy ngon, ngủ nghỉ không yên. Con cháu không hiểu được lòng cụ, chỉ nói rằng: "Cụ già rồi tính khí khó chịu, không thể thưa chuyện được." Vì thế, đạo làm con hiếu thảo là phải luôn cẩn thận chăm nom, mỗi khi cụ dậy thì mau chóng đáp ứng điều cụ cần, không được để cụ phật ý không vui. Cho nên nói: "Làm con thì không trồng loại cây sắp rụng lá" (để cha mẹ khỏi thấy lá rụng mà buồn). Sách Hoài Nam Tử nói: "Lá cây rụng thì người già buồn." Trồng cây cỏ còn có điều phải kiêng tránh, huống chi trong từng lúc cúi ngẩng đi đứng hằng ngày, sao có thể khinh suất được?

 Bàn rằng: Người từ năm mươi tuổi trở đi đều đại tiện không thông, hoặc thường khổ vì đi lỏng; có hai bệnh ấy thì phải luôn dự phòng. Nếu táo bón thì nên năng ăn rau quỳ và những thứ có tính mát, trơn. Nếu đi lỏng thì nên cho ăn các loại rau ấm nóng như gừng, hẹ. Cho nên người già trong cả bốn mùa đều nên ăn đồ ấm, không được xem nhẹ. Tính người già ắt cậy mình đã già, không có gì ràng buộc, phần nhiều kiêu căng tự tung tự tác, không theo khuôn phép. Bỗng có điều gì yêu thích thì phải chiều theo cho vừa lòng. Đã hiểu phép này thì nên thường dự phòng cẩn thận. Cho nên điều cốt yếu trong việc dưỡng lão là: tai không nghe bừa, miệng không nói bừa, lòng không nghĩ bừa; những điều ấy đều có ích cho người già.

 Lại nên giữ gìn tình ý; mỗi khi tụng niệm thì đừng để tai nghe thấy tiếng mình (chỉ niệm thầm), đó là chỗ cốt yếu tinh diệu. Lại nữa, đạo của người già là luôn nghĩ điều thiện, đừng nghĩ điều ác; luôn nghĩ đến sự sống, đừng nghĩ đến việc giết; luôn nghĩ đến chữ tín, đừng nghĩ đến lừa dối. Đạo dưỡng lão là: không chơi cờ bạc, không gắng gượng dùng sức, không nhấc vật nặng, không đi vội, không mừng giận quá, không nhìn quá sức, không nghe quá sức, không dụng tâm quá nhiều, không lo nghĩ quá nhiều, không than thở, không la hét, không ngâm vịnh (?), không ca hát huýt sáo, không khóc lóc, không buồn rầu, không đau thương, không đi mừng đám vui hay viếng đám tang, không tiếp đón khách khứa, không dự tiệc tùng, không uống rượu cho hả hứng. Làm được như thế thì có thể không bệnh, sống lâu, điều ấy chắc chắn không còn nghi ngờ. Lại thường tránh gió lớn, mưa lớn, rét lớn, nóng lớn, sương móc nặng, sương giá, mưa đá, tuyết, gió lốc, khí độc; không bị những thứ ấy xâm phạm thì là điều rất tốt lành. Phàm phòng ở thì phải thật kín đáo, đừng để gió lùa vào.

 Người khéo dưỡng lão thì sách không đúng thì không đọc, âm thanh không đúng thì không nghe, việc không phải của mình thì không làm, thức ăn không hợp thì không ăn. Thức ăn không hợp tức là thịt lợn, lợn con, gà, cá, tỏi, gỏi sống, thịt sống, rau sống, rượu trắng, giấm quá chua, đồ quá mặn; nên thường tập ăn nhạt. Đến như gạo kê vàng, đậu đỏ, những thứ đó không hợp cho người già ăn, nên phải kiêng. Thường nên ăn những thứ nhẹ, thanh, ngọt, nhạt; bột lúa mì, lúa mạch, gạo tẻ… là tốt. Lại kiêng cố sức cắn nhai thịt khô cứng, kẻo lại làm gãy răng. Người ta phàm thường giữ không đói, không no, không lạnh, không nóng là tốt. Trong lúc đi, đứng, ngồi, nằm, nói năng, cười đùa, ngủ, ăn, dù trong khoảnh khắc vội vàng mà vẫn giữ được không làm bừa, không sơ suất, thì có thể kéo dài tuổi thọ.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính

 Dưỡng lão thực liệu (dùng thức ăn để nuôi dưỡng và chữa bệnh cho người già), thiên thứ tư

 Mười bảy phương, năm bài luận

 Bàn rằng: Vệ Phiếm (thầy thuốc đời Hán) dẫn lời Biển Thước (danh y thời Chiến Quốc) rằng: "Gốc của việc giữ yên thân thể ắt ở thức ăn; điều đầu tiên trong việc cứu bệnh chỉ ở thuốc. Không biết thức ăn nào thích hợp thì không đủ để giữ trọn sự sống; không hiểu tính thuốc thì không thể trừ được bệnh." Cho nên thức ăn có thể đẩy tà khí (yếu tố gây bệnh) mà làm yên tạng phủ (các cơ quan nội tạng), thuốc có thể làm tinh thần yên tĩnh, nuôi dưỡng bản tính để giúp cho bốn khí (?). Vì thế, làm con không thể không biết hai điều ấy. Cho nên khi vua hay cha có bệnh, trước hết hãy dùng thức ăn để chữa; chữa bằng thức ăn không khỏi thì sau mới dùng thuốc. Cho nên người con hiếu phải hiểu sâu tính chất của cả thức ăn lẫn thuốc; các phương ấy có trong sách Thiên Kim Phương (ở quyển thứ hai mươi sáu).

 Bàn rằng: Đạo của người con trong việc nuôi cha mẹ già, dù có trăm món ngon quý từ dưới nước đến trên cạn, mỗi bữa ăn cũng phải kiêng ăn tạp; ăn tạp thì năm vị quấy rối lẫn nhau, ăn mãi không thôi sẽ sinh bệnh cho người. Vì vậy dù ăn món tươi ngon (?) cũng cốt cho đơn giản, ít ỏi; ăn uống nên tiết kiệm. Nếu tham ngon mà ăn quá nhiều thì vì ruột và dạ dày người già mỏng, ăn nhiều sẽ không tiêu, bụng trướng phình, thở ngắn, ắt sinh chứng hoắc loạn (bệnh cấp tính vừa nôn vừa tiêu chảy dữ dội). Từ tiết Hạ chí đến trước tiết Thu phân, đừng cho ăn canh béo, [?], tô, rượu, sữa chua…, thì sẽ không có tai hại gì. Người già sở dĩ hay bệnh đều vì lúc trẻ, vào mùa xuân mùa hè hóng mát quá nhiều, ăn uống quá lạnh; cho nên gỏi cá, rau sống, thịt sống, các thứ tanh lạnh phần nhiều làm hại người, nên thường bỏ hẳn. Chỉ có sữa, sữa chua, tô, mật là nên thường hâm ấm mà ăn, điều này rất có lợi cho người già. Tuy vậy, nếu đột nhiên ăn nhiều cũng làm người ta trướng bụng, đi lỏng; nên ăn từ từ.

 Bàn rằng: Người già không chỉ cần biết phép tắc uống thuốc, ăn uống và nghỉ ngơi, mà rất cần biết điều hòa thân thể, xoa bóp, vận động các khớp tay chân, tập đạo dẫn (phép co duỗi vận động thân thể kết hợp hít thở) và hành khí (phép điều hòa hơi thở để vận chuyển khí trong người). Phép hành khí thì lễ bái, mỗi ngày chớ ngừng (?). Không được nằm ngồi yên một chỗ khiến khí huyết ứ trệ. Cho nên nói "nước chảy thì không thối, then cửa thường xoay thì không bị mọt" (vật vận động luôn thì không hư hỏng), ý nghĩa là ở đó. Ai hiểu được điều này thì có thể sống một hai trăm năm. Cho nên nói: "Yên ổn chưa hẳn là yên ổn, giữ được yên ổn là nhờ biết lo đến lúc mất; vui chưa hẳn là vui, giữ được vui là nhờ biết lo đến tai họa." Vì vậy người già không được giết sinh vật lấy thịt để tự bồi dưỡng.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng lão thực liệu, thiên thứ tư.

 Kỳ Bà thang (Kỳ Bà: danh y Ấn Độ thời Đức Phật)

 Phương chữa chứng hư lạnh nặng, phong, gầy yếu, sắc mặt không tươi (một tên khác là Tô mật thang).

 Tô (một cân, đã luyện); gừng sống (một hợp, thái); củ kiệu trắng (ba nắm, nướng cho vàng); rượu (hai cân); mật trắng (một cân, đã luyện);

 Dầu (một thăng); hạt tiêu (một hợp, rang cho ra dầu (?)); hạt vừng (một thăng); lá cam (một nắm, nướng cho vàng); đậu thị (một thăng); đường (một thăng).

 Mười một vị trên: trước lấy rượu ngâm đậu thị một đêm, bỏ bã; cho đường, mật, dầu, tô vào đồ bằng đồng, nấu cho sôi đều; tiếp cho kiệu và gừng vào nấu chín; tiếp cho hạt tiêu, lá cam, vừng vào nấu sôi, rồi cho hai thăng nước đậu thị vào. Lại nấu sôi một dạo, lấy ra cho vào đồ sứ, bịt kín. Lúc bụng đói nuốt một hợp; khoảng thời gian người đi được mười dặm thì uống thêm một lần nữa. Người lạnh nhiều thì thêm hạt tiêu.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng lão thực liệu, thiên thứ tư.

 Phương uống vừng đen

 Vừng đen thuần và loại có màu như gỗ chiên đàn (gỗ đàn hương, màu nâu đỏ), nhiều ít tùy ý, trộn với nước cho ẩm, đừng để ướt quá, đồ cho hơi bốc khắp thì nhấc xuống. Phơi khô rồi lại đồ, cứ thế chín lần đồ chín lần phơi xong thì giã, bỏ vỏ, tán bột. Lúc bụng đói uống với nước hoặc rượu hai phương thốn chủy (thìa vuông mỗi cạnh một tấc, dùng đong thuốc bột, mỗi thìa chừng vài gam), ngày hai lần; dần dần không thấy đói, có thể nhịn hẳn ngũ cốc. Uống lâu thì trăm bệnh không sinh, uống thường xuyên thì sống lâu không già, chịu được rét nóng.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng lão thực liệu, thiên thứ tư.

 Mật nhị (bánh thuốc làm với mật)

 Phương bổ hư, chữa gầy yếu, thiếu khí lực.

 Mật trắng (hai thăng); mỡ lợn làm vào tháng chạp (một thăng); dầu vừng (nửa thăng); bột can địa hoàng (một thăng).

 Bốn vị trên trộn lẫn, đựng trong đồ bằng đồng đặt trong nồi hai lớp mà nấu, đến khi vo viên được thì nhắc xuống. Uống ba viên to bằng hạt ngô đồng, ngày ba lần, tăng dần, lấy khi thấy có hiệu làm chừng. Uống lâu thì người đầy đặn, thêm tuổi thọ.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng lão thực liệu, thiên thứ tư.

 Phương uống sữa bò để bổ hư, phá khí trệ

 Sữa bò (ba thăng); tất bát (một loại tiêu dài; nửa lạng, tán bột, bọc trong vải bông).

 Hai vị trên: trong đồ bằng đồng, lấy ba thăng nước hòa với sữa, nấu còn ba thăng, lúc bụng đói uống một lần hết, ngày một lần. Mười bốn ngày thì trừ hết mọi chứng bệnh về khí. Kiêng đồ bột mì, thịt lợn, cá, gà, tỏi, đồ sống lạnh. Trương Đạm nói: nước Ba Tư và nước Đại Tần (đế quốc La Mã phía đông) rất coi trọng phép này, gọi là Bột Tán thang.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng lão thực liệu, thiên thứ tư.

 Phương dùng dạ dày lợn để bổ hư, chữa gầy yếu thiếu khí lực

 Dạ dày lợn béo to (một cái, rửa sạch như cách làm để ăn); nhân sâm (một lạng); hạt tiêu (một lạng, rang cho ra dầu); gừng khô (một lạng rưỡi); hành trắng (bảy lạng, thái nhỏ); gạo tẻ (nửa thăng, nấu chín kỹ).

 Sáu vị trên rây, trộn cho đều, nhồi vào trong dạ dày lợn, khâu kín đừng để hở hơi, dùng một đấu rưỡi nước nấu lửa nhỏ cho chín nhừ, lúc bụng đói thì ăn. Ăn kèm một ít cơm, ăn một bữa cho hết. Có thể dùng bốn năm tễ, rất tốt.

 Bàn rằng: Sữa bò tính bình (không nóng không lạnh), bổ huyết mạch, có ích cho tim, làm thịt da phát triển, khiến thân thể khỏe mạnh, da dẻ tươi nhuận, mặt mũi sáng sủa vui tươi, chí khí không suy. Cho nên làm con phải cung cấp sữa bò cho cha mẹ làm món ăn thường ngày, không được thiếu ngày nào, luôn cho uống thỏa thích, đủ đầy làm chừng. Thứ này hơn thịt rất xa.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng lão thực liệu, thiên thứ tư.

 Phương uống sữa bò (cho bò ăn thuốc rồi lấy sữa)

 Chung nhũ (một cân, chọn loại tốt nghiền mịn như bột); nhân sâm (ba lạng); cam thảo (năm lạng, nướng); can địa hoàng (ba lạng); hoàng kỳ (ba lạng); đỗ trọng (ba lạng, nướng); nhục thung dung (sáu lạng); phục linh (năm lạng); mạch môn đông (bốn lạng, bỏ lõi); thự dự (củ mài; sáu lạng);

 Thạch hộc (hai lạng).

 Mười một vị trên giã, rây làm thuốc bột. Dùng năm thăng nước, trước nấu bảy thăng gạo kê (?) làm cháo, cho bảy lạng thuốc bột vào, khuấy cho đều, để hơi nguội, lúc bò khát thì cho bò uống cho đủ. Nếu chưa đủ thì cho uống thêm nước, ngày một lần. Những lúc khác bò khát thì cho uống nước trong. Sáng sớm vắt sữa bò ấy mà uống, uống sống hay nấu chín tùy ý. Bò phải từ ba tuổi trở lên, bảy tuổi trở xuống, lông thuần màu vàng là tốt nhất, màu khác thì kém. Sữa của bò ấy phải thường để bê con bú; nếu bê con không chịu bú thì sữa ấy làm động khí, không dùng được. Bò sữa phải nuôi sạch sẽ, tắm rửa chải lông, cho ăn no, phải đúng phép và để tâm trông nom. Kiêng tỏi, thịt lợn, cá, đồ sống lạnh, đồ cũ ôi thối.

 Có người nhiều lần mắc bệnh nặng, hư nhược gầy yếu không hồi phục được, dùng phương này để bồi bổ rất hiệu nghiệm. Phương như sau: rễ câu kỷ tươi (thái nhỏ một đại đấu — đấu lớn, đơn vị đời Đường lớn gấp khoảng ba lần đấu thường; dùng một đại thạch nước nấu còn sáu đấu năm thăng, lắng trong); xương dê trắng (một bộ).

 Hai vị trên hợp lại, nấu lửa nhỏ còn năm đại thăng, uống với rượu ấm, năm ngày uống hết; sự bồi bổ không phải nhỏ. Một phương khác chỉ dùng riêng rễ câu kỷ. Kiêng đồ sống lạnh, chua, trơn, dầu mỡ trong bảy ngày.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng lão thực liệu, thiên thứ tư.

 Phương bổ ngũ lao thất thương (năm chứng lao lực hao tổn và bảy chứng tổn thương của cơ thể), hư tổn

 Đầu và móng dê trắng (một bộ, đốt bằng lửa rơm cho vàng đỏ, lấy bông sạch nhét chặt lỗ mũi); hồ tiêu (một lạng); tất bát (một lạng); gừng khô (một lạng); hành trắng (một thăng, thái); đậu thị thơm (hai thăng).

 Sáu vị trên: trước lấy nước nấu đầu, móng và xương dê cho chín một nửa, cho thuốc vào nấu tiếp cho thật nhừ, bỏ xương, lúc bụng đói ăn tùy sức. Mỗi ngày ăn một bộ, đủ bảy bộ thì thôi. Cấm đồ sống lạnh, diên đơn (chì đỏ, một loại khoáng dược), dưa quả, đồ béo ngậy, cùng các thứ thịt tạp, mì ướt, rượu trắng, đồ dẻo dính, tỏi lớn, mọi thứ tiết huyết động vật (?); lại kiêng ăn giấm nồng, đồ trơn, ngũ tân (năm thứ rau cay nồng: hành, tỏi, hẹ, kiệu, hưng cừ), đồ cũ ôi, thịt lợn, gà, cá, dầu… trong bảy ngày.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng lão thực liệu, thiên thứ tư.

 Phương chữa hư nhược gầy yếu, mệt lả cùng cực

 Lấy một đại thăng mỡ lợn chưa dính nước, cho vào một cây hành trắng, rán đến khi hành vàng thì thôi, đợi nguội bớt, ấm ngang thân nhiệt người, lúc bụng đói sáng sớm uống một lần cho hết. Đắp chăn ấm mà nằm, đến sau giờ Thân (khoảng 15 đến 17 giờ chiều) mới ăn cháo trắng đặc. Qua ba ngày sau thì uống thuốc bổ, phương như sau: gan dê (một bộ, thái nhỏ); thịt [?] xương sống lưng dê (?) (một dải, thái nhỏ); bột men khúc (nửa thăng); rễ câu kỷ (mười cân, thái, dùng ba đại [?] nước… (?)). Bốn vị trên trộn lẫn, cho hành trắng, nước đậu thị, nêm nếm như cách nấu canh, nấu đến đặc như mạch nha, lúc bụng đói ăn no, ăn ba lần. Trong thời gian ấy kiêng ăn như trên.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng lão thực liệu, thiên thứ tư.

 Phương bổ hư lao (chứng suy kiệt do lao lực, bệnh lâu ngày)

 Gan, dạ dày, thận, tim, phổi dê (một bộ; dạ dày rửa bằng nước nóng, các thứ còn lại thái nhỏ); hồ tiêu (một lạng); tất bát (một lạng); lõi đậu thị (nửa thăng); hành trắng (hai nắm, bỏ lõi, thái); tô làm từ sữa bò lê ngưu (giống bò lông lốm đốm (?)) (một lạng).

 Sáu vị trên trộn lẫn, dùng sáu thăng nước nấu lửa liu riu còn ba thăng, bỏ bã, trộn với gan dê… cùng nước thuốc, [?] (?) rồi nhồi tất cả vào trong dạ dày dê, lấy dây buộc chặt miệng dạ dày; lại dùng riêng một túi lụa nhỏ hơn dạ dày dê một chút, đựng dạ dày ấy mà nấu. Khi chín thì nhân lúc còn nóng lấy ra, dùng dao nhỏ đâm thủng cả túi lụa thành lỗ, chắt lấy nước, lúc bụng đói uống một lần cho hết. Phần còn lại tùy ý chia ra mà ăn. Nếu không có năm tạng của dê thì dùng xương dê cũng được. Phương như sau: xương dê (hai bộ, đập vụn).

 Vị trên dùng một đại thạch nước, nấu lửa nhỏ còn ba đấu, theo cách nấu nướng thông thường mà tùy thích làm canh, cháo hay món bột mì để ăn.

 Phương dùng dầu và bột mì bổ hư lao nặng cho người không ăn thịt: dầu vừng sống một thăng; nước vo gạo tẻ lắng trong một thăng. Hai vị trên nấu lửa nhỏ đến khi cạn hết phần nước trong thì thôi. Lấy ra cất giữ. Lấy ba hợp dầu ấy, bảy hợp nước muối; trước lấy nước muối hòa với dầu cho đều, nhào một cân bột mì, làm thành bánh canh lá mỏng (?) như cách thường, nấu sôi năm sáu dạo, vớt ra thả vào nước lạnh, lại vớt ra để trên mâm cho ráo, rồi lại thả từng lá vào nước sôi, nấu như cách thường. Nấu như vậy mười lần thì mùi dầu vừng mới hết (?). Lấy dầu làm nước xốt rưới lên, ăn no tùy ý.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng lão thực liệu, thiên thứ tư.

 Ô ma chi (dầu vừng đen)

 Phương chữa trăm bệnh và hư lao; uống lâu chịu được rét nóng.

 Dầu vừng đen (một thăng); củ kiệu trắng (một cân).

 Hai vị trên nấu lửa nhỏ đến khi kiệu vàng, bỏ bã, uống với rượu một hợp. Một trăm ngày thì người đầy đặn béo khỏe; hai trăm ngày người già trẻ lại; ba trăm ngày các bệnh đều khỏi.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng lão thực liệu, thiên thứ tư.

 Phương uống sữa nấu với thạch anh

 Bạch thạch anh (thạch anh trắng; mười lăm lạng, giã đá vụn như hạt gạo, bọc bằng bông, đựng trong lụa dày).

 Vị trên: lấy ba thăng sữa bò, ba thăng nước, nấu còn ba thăng, uống một lần hết, ngày một lần; nấu chừng hai mươi lần thì mới thay đá một lần. (Đá đã dùng thì) giã, rây, ngâm vào ba thăng rượu mười bốn ngày rồi uống. Thường giữ cho hơi rượu nối liền nhau, đừng để đến say; dùng để bổ hư lao cho người thì không gì hơn được. Ai có sức uống nhiều được một hai năm thì càng tốt. Phàm người già vốn mắc bệnh mắt mờ thì đừng uống với rượu, nên uống thuốc với nước cơm. Người mắt mờ nếu suốt đời không dùng rượu và tỏi thì chẳng còn gì phải lo.

 Bàn rằng: Các phần trên đều là chữa bằng thức ăn; nếu không khỏi thì sau mới dùng thuốc. Thuốc và thức ăn cùng công vào thì bệnh không thể thoát được. Cách uống thuốc như sau:

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng lão thực liệu, thiên thứ tư.

 Đại hoàng kỳ hoàn (?)

 Chữa hư lao và trăm bệnh. Thân thể người ta hư nhược thì hay bị lao tổn; hoàng kỳ rất bổ cho chứng lao tổn, cho nên người ta thường nên uống. Phương: hoàng kỳ, bá tử nhân, thiên môn đông (bỏ lõi), bạch truật, can địa hoàng, viễn chí (bỏ lõi), trạch tả, thự dự, cam thảo (nướng),

 nhân sâm, thạch hộc, mạch môn đông (bỏ lõi), ngưu tất, đỗ trọng (nướng), ý dĩ nhân (hạt bo bo), phòng phong, phục linh, ngũ vị tử, phục thần (phần phục linh ôm quanh rễ thông), gừng khô, đan sâm, nhục thung dung, câu kỷ tử, xa tiền tử (hạt mã đề), sơn thù du, cẩu tích, tỳ giải, a giao (keo nấu từ da lừa; nướng), ba kích thiên, thỏ ty tử, phúc bồn tử. Ba mươi mốt vị trên, mỗi vị một lạng, giã, rây, luyện mật làm viên. Uống với rượu mười viên, mỗi ngày tăng dần đến bốn mươi viên. Người thể chất lạnh thì thêm gừng khô, quế tâm, tế tân mỗi thứ hai lạng; người bị chứng phong thì thêm độc hoạt, phòng phong, xuyên khung mỗi thứ hai lạng; người già thì thêm ngưu tất, đỗ trọng, tỳ giải, cẩu tích, thạch hộc, lộc nhung, dương vật ngựa trắng mỗi thứ hai lạng. Không kể già trẻ, uống thường xuyên đừng dứt. Trong một trăm ngày đầu, kiêng đồ sống lạnh, chua, trơn, thịt lợn, gà, cá, tỏi, dầu mỡ, đồ để qua đêm ôi ngốt (?).

 Sau một trăm ngày chỉ kiêng thịt lợn, cá, tỏi, rau sống, đồ ăn lạnh. Người từ năm mươi tuổi trở lên, dù mùa hè vào tiết tam phục (ba tuần nóng nhất trong năm) cũng kiêng ăn cơm nguội. Theo phép này thì có thể dùng suốt đời mà sức thuốc không giảm. Thuốc có ba mươi mốt vị; khi bào chế nếu thiếu một vị thì cũng cứ uống được.

 Bành Tổ (người tương truyền sống tám trăm tuổi) diên niên bá tử nhân hoàn (viên bá tử nhân kéo dài tuổi thọ của Bành Tổ): phương uống lâu thì nhớ dai không quên.

 Bá tử nhân (năm hợp); xà sàng tử, thỏ ty tử, phúc bồn tử (mỗi thứ nửa thăng); thạch hộc, ba kích thiên (mỗi thứ hai lạng rưỡi); đỗ trọng (nướng), phục linh, thiên môn đông (bỏ lõi), viễn chí (mỗi thứ ba lạng, bỏ lõi); thiên hùng (một lạng, vùi tro nóng nướng, bỏ vỏ); tục đoạn, quế tâm (mỗi thứ một lạng rưỡi); xương bồ, trạch tả, thự dự, nhân sâm, can địa hoàng, sơn thù du (mỗi thứ hai lạng); ngũ vị tử (năm lạng); chung nhũ (ba lạng, loại đã luyện sẵn); nhục thung dung (sáu lạng).

 Hai mươi hai vị trên giã, rây, trộn mật đã luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống trước bữa ăn hai mươi viên, tăng dần đến ba mươi viên. Trước đó phải trai giới (giữ mình thanh sạch, ăn chay, kiêng cữ) năm ngày rồi mới uống thuốc. Uống được hai mươi ngày thì cáu răng dần hết, răng trắng như bạc; bốn mươi hai ngày thì mặt mũi tươi nhuận; sáu mươi ngày thì con ngươi đen trắng phân minh, tiểu tiện không còn rỉ rắt; tám mươi ngày thì tay chân khắp nơi đều tươi nhuận, tóc bạc đen trở lại, lưng không đau; một trăm năm mươi ngày thì ý chí khí lực như thời trai trẻ. Uống hết một tễ, sức thuốc đã thấm khắp, mới được gần gũi chuyện vợ chồng. Kiêng thịt lợn, cá, đồ sống lạnh, chua, trơn.

 Quyển thứ mười hai · Dưỡng tính — Dưỡng lão thực liệu, thiên thứ tư.

 Tử thạch anh thang (thuốc sắc thạch anh tím)

 Phương chữa tim hư, hồi hộp kinh sợ, lúc rét lúc nóng, trăm bệnh, làm cho người béo khỏe.

 Tử thạch anh (thạch anh tím; mười lạng); bạch thạch anh (mười lạng); bạch thạch chi (đất sét trắng làm thuốc; ba mươi lạng); xích thạch chi (đất sét đỏ làm thuốc; ba mươi lạng); gừng khô (ba mươi lạng).

 Năm vị trên đều giã thô xong; hai vị thạch anh mỗi thứ lấy một lạng, ba vị thạch chi và gừng mỗi thứ lấy ba lạng, dùng ba thăng nước, hợp lại nấu lửa nhỏ. Đêm trước không ăn, chia làm bốn lần uống: ban ngày ba lần, ban đêm một lần. Sau giờ Ngọ (khoảng 11 đến 13 giờ trưa) mới được ăn. Ngày ngày đều cân thuốc như trước, lấy bã thuốc của hôm qua cho vào chung với thuốc mới mà nấu, cứ thế cho đến khi hết thuốc; lượng nước luôn lấy một mức chuẩn (?); thuốc mới đã hết thì vẫn thêm nước như thường, bỏ bã mà uống, uống đủ bốn mươi ngày thì thôi. Kiêng rượu thịt. Thuốc và nước đều đong bằng thăng lớn, cân bằng cân lớn; lấy nước thuốc cũng dùng thăng lớn. Uống thuốc xong thì đi lại ngay, đừng đứng yên, ngồi hay nằm, để sức thuốc lan khắp thân thể, chạy trong trăm mạch. Nếu người lạnh nặng thì mùa xuân, mùa thu mỗi mùa uống bốn mươi chín ngày. Uống cho đến khi bệnh lui hết; nhất thiết phải để nước thuốc lắng trong mới uống.

 Bàn rằng: Thang này bổ hư, trừ chứng lạnh lâu năm khó chữa, không gì hơn được. Dùng được nó thì dễ như trở bàn tay; chỉ e những kẻ chỉ biết văn chữ (?) cho đây là phương tầm thường mà khinh nhờn.

 Nếu uống một tễ mà khỏi thì thôi; nếu uống nhiều làm người nóng quá thì phải uống thuốc mát để đè xuống. Nên xét kỹ rồi hãy dùng.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video