Quyển thứ chín · Thương hàn (thương hàn: nhóm bệnh sốt do nhiễm phong hàn — khí lạnh, gió độc — từ bên ngoài xâm vào cơ thể), phần trên
Bàn rằng: Bệnh thương hàn và nhiệt bệnh (bệnh sốt nóng do ngoại cảm) đã có từ xưa. Các bậc danh y hiền triết đời trước phần nhiều đã tìm cách phòng chống. Đến Trương Trọng Cảnh (danh y đời Đông Hán, tác giả sách "Thương hàn tạp bệnh luận") thì có tài năng thần diệu đặc biệt. Suy xét ý tứ của ông, khó mà lường hết chỗ sâu xa. Vì thế các thầy thuốc chưa thể đào sâu và thấu hiểu được.
Tôi từng thấy các thái y (thầy thuốc trong cung vua) chữa thương hàn chỉ dùng toàn các vị thuốc tính lạnh như Đại thanh (lá cây chàm, tính lạnh, thanh nhiệt), Tri mẫu (rễ cây tri mẫu, tính lạnh, thanh nhiệt)… Cách làm ấy hoàn toàn trái với ý gốc của Trọng Cảnh. Thuốc thang tuy được dùng, nhưng trăm người không khỏi một. Đau lòng vì tình cảnh ấy, tôi bèn mở sách "Thương hàn đại luận", gom góp những chỗ cốt yếu tinh diệu. Tôi cho rằng các phương thuốc trong đó, từ khi được dùng tới nay, chưa có phương nào không hiệu nghiệm. Nhưng cách sắp xếp phương thuốc và chứng bệnh trong sách cũ thì ý nghĩa sâu kín khó thấy. Khiến cho người trí thức nông cạn đọc vào thì mơ hồ, nhất thời khó hiểu; còn người tầm thường thì bỏ hẳn, không suy nghĩ tới.
Vì vậy trong làng xóm, năm nào cũng có cảnh người chết yểu, chết oan đau đớn; nghĩ xa xôi về điều đó khiến người ta than thở không thôi. Nay tôi xếp phương thuốc và chứng bệnh vào cùng một điều, gom những gì giống nhau vào một chỗ, để khi cần tra cứu thì lúc vội vàng cũng dễ biết.
Đại ý của việc tìm phương thuốc chẳng qua chỉ có ba loại: một là Quế chi thang, hai là Ma hoàng thang, ba là Thanh long thang. Ba phương này là những phương mà mọi cách chữa thương hàn không ra ngoài được. Còn các phương như Sài hồ thang… đều dùng cho những trường hợp đã cho nôn, cho tẩy, cho ra mồ hôi rồi mà bệnh vẫn không khỏi, chứ không phải là cách chữa đúng thẳng vào bệnh. Cái học về thuật này chưa sâu, mà các bậc danh hiền trong thiên hạ lại dừng lại không học, thật đáng buồn thay!
Lại có những kẻ tôi tớ, người hèn mọn, phải dầm mưa dãi gió rét, gặp dịch bệnh lây lan theo thời tiết (thiên hành dịch lệ: bệnh dịch truyền nhiễm theo mùa) thì bị chất độc của bệnh xâm phạm trước tiên. Thương xót họ mà đau lòng, tôi tạm bày tỏ ý này để làm phép cứu chữa. Phương thuốc tuy là phương cũ, nhưng phát huy ra thì lại mới. Mong các bậc quân tử ưa chuộng đạo xưa khen ngợi cái lợi cứu giúp rộng khắp của nó, xin đừng chê cười (?).
Quyển thứ chín · Thương hàn, phần trên
Phép dùng Quế chi thang cho bệnh Thái dương, thiên thứ nhất (Thái dương bệnh: bệnh ở đường kinh Thái dương, là giai đoạn đầu của thương hàn, khi tà khí — khí gây bệnh từ bên ngoài — còn ở phần ngoài cơ thể như da, cơ, gáy, lưng; Quế chi thang: bài thuốc sắc lấy cành quế làm vị chính)
Năm mươi bảy chứng, năm phương thuốc
Bàn rằng: Thương hàn dễ lẫn lộn với bệnh kính (?) (bệnh co cứng: gáy cứng, lưng uốn cong, có khi co giật), bệnh thấp (bệnh do khí ẩm ướt gây ra) và bệnh trúng yết (?) (bệnh trúng nắng, cảm nóng mùa hè), cho nên trình bày và bàn luận về chúng.
Bệnh Thái dương, sốt, không có mồ hôi, mà lại sợ lạnh, gọi là cương kính (?) (thể co cứng loại cứng, không ra mồ hôi).
Bệnh Thái dương, sốt, ra mồ hôi, mà không sợ lạnh, gọi là nhu kính (?) (thể co cứng loại mềm, có ra mồ hôi). (Có bản ghi là: sợ lạnh.)
Bệnh Thái dương, sốt, mạch trầm tế (mạch trầm: mạch chìm, phải ấn sâu mới thấy; mạch tế: mạch nhỏ như sợi chỉ), đó là bệnh kính (?).
Bệnh Thái dương, làm cho ra mồ hôi (phát hãn: phép chữa dùng thuốc làm toát mồ hôi để đuổi tà khí ra ngoài), nhân đó mà sinh ra bệnh kính (?).
Người bệnh mình nóng mà chân lạnh, cổ gáy cứng, sợ lạnh, có lúc đầu nóng mặt đỏ, mạch máu ở mắt đỏ, riêng cái đầu lắc lư, đó là bệnh kính (?).
Trên đây là các chứng trạng của bệnh kính (?).
Bệnh Thái dương mà các khớp xương đau nhức bứt rứt, mạch trầm hoãn (mạch hoãn: mạch đi chậm rãi, mềm), đó là trúng thấp (bị khí ẩm thấp xâm vào).
Người bệnh toàn thân đau nhức bứt rứt, đến giờ nhật bô (giờ Thân, khoảng 3 đến 5 giờ chiều) thì nặng thêm, đó là do phong thấp (gió và ẩm cùng xâm vào) khi đang ra mồ hôi mà gây nên.
Bệnh của người hay bị thấp (thấp gia: người vốn có bệnh thấp): toàn thân đều đau, sốt, mà màu da vàng như bị hun khói.
Bệnh của người hay bị thấp: người ấy chỉ ra mồ hôi ở đầu, lưng cứng, muốn được đắp chăn. Nếu cho tẩy sớm quá (hạ: phép chữa dùng thuốc cho đi ngoài để trừ tà) thì bị nấc (?), hoặc ngực đầy tức, tiểu tiện thông, trên lưỡi như có rêu. Đó là vì ở đan điền (vùng bụng dưới, dưới rốn) có nhiệt, ở trên ngực có hàn (lạnh); khát muốn uống nhưng lại không uống được, và miệng khô.
Người hay bị thấp mà cho tẩy, trên trán ra mồ hôi, hơi thở gấp, tiểu tiện thông, thì chết. Đi ngoài không dứt cũng chết.
Hỏi rằng: Bệnh phong và thấp cùng tranh chấp nhau, thân thể đau nhức, theo phép thì phải ra mồ hôi mới khỏi. Gặp lúc trời âm u mưa dầm không dứt, thầy bảo bệnh này có thể cho ra mồ hôi, vậy mà cho ra mồ hôi rồi bệnh vẫn không khỏi, là cớ sao? Đáp rằng: cho ra mồ hôi mà mồ hôi ra nhiều quá, thì chỉ có khí phong đi ra, khí thấp vẫn còn ở lại, vì vậy không khỏi. Nếu chữa phong thấp, cho ra mồ hôi mà chỉ hơi hơi như muốn ra mồ hôi, thì cả phong lẫn thấp đều đi hết.
Người bệnh thở gấp, đau đầu, mũi nghẹt mà bứt rứt, mạch đại (mạch to), tự ăn uống được, trong bụng vẫn yên ổn, không có bệnh. Bệnh là do hàn thấp ở trong đầu, cho nên mũi nghẹt.
Cho thuốc vào trong mũi thì khỏi.
Trên đây là các chứng trạng của bệnh thấp.
Thái dương trúng nhiệt, tức là trúng yết (?) (cảm nắng nóng): người ấy ra mồ hôi, sợ lạnh, mình nóng mà khát.
Thái dương trúng yết (?), mình nóng, đau nặng nề mà mạch vi nhược (mạch vi: rất nhỏ, mờ, như có như không; mạch nhược: mềm yếu). Đó là do mùa hè bị thương vì nước lạnh, nước chạy vào trong da.
Thái dương trúng yết (?), sốt, sợ lạnh, mình nặng mà đau nhức, mạch huyền tế khâu trì (mạch huyền: căng thẳng như dây đàn; mạch khâu: to mà rỗng giữa như cọng hành; mạch trì: chậm). Tiểu tiện xong thì rùng mình, tay chân lạnh ngắt; hơi làm lụng nhọc mệt là nóng lên, há miệng thì răng cửa khô. Nếu cho ra mồ hôi thì sợ lạnh càng nặng; nếu thêm ôn châm (châm kim rồi hơ nóng kim) thì sốt càng nặng; nếu cho tẩy nhiều lần thì chứng lâm (tiểu buốt, tiểu rắt) càng nặng.
Trên đây là các chứng trạng của bệnh trúng yết (?).
Bệnh Thái dương thì đầu gáy cứng đau mà sợ lạnh.
Bệnh Thái dương thì mạch phù (mạch nổi, đặt nhẹ tay đã thấy).
Bệnh Thái dương, sốt, ra mồ hôi mà sợ gió, mạch hoãn, đó là trúng phong (bị gió độc xâm vào; ở đây là một thể của bệnh Thái dương, có ra mồ hôi).
Thái dương trúng phong thì sốt mà sợ lạnh.
Bệnh Thái dương ba bốn ngày, không cho nôn, không cho tẩy, thấy mạch khâu thì mới cho ra mồ hôi (?).
Phàm bệnh có sốt mà sợ lạnh là phát ra từ phần dương; không sốt mà sợ lạnh là phát ra từ phần âm. Bệnh phát từ phần dương thì bảy ngày khỏi, phát từ phần âm thì sáu ngày khỏi. Đó là vì số của dương là bảy, số của âm là sáu.
Bệnh Thái dương đau đầu, đến bảy ngày trở lên tự khỏi, là vì bệnh đã đi hết một đường kinh (kinh: đường vận hành khí huyết trong cơ thể; bệnh thương hàn theo thứ tự đi qua các kinh). Nếu bệnh sắp chuyển sang kinh thứ hai, thì châm vào kinh Dương minh ở chân (túc Dương minh: kinh Vị — dạ dày) để bệnh không truyền sang kinh khác thì khỏi.
Bệnh Thái dương, lúc sắp khỏi là từ giờ Tỵ đến hết giờ Mùi (khoảng 9 giờ sáng đến 3 giờ chiều).
Người bị trúng phong, phần biểu (phần ngoài cơ thể: da, cơ) đã được giải mà người vẫn chưa hoàn toàn khoan khoái, thì mười hai ngày khỏi.
Thái dương trúng phong, mạch ở phần dương phù mà ở phần âm nhu (mạch nhu: nổi mà mềm yếu) — mạch phù thì tự nhiên sốt, mạch nhu nhược thì tự nhiên ra mồ hôi (?) —, rờn rợn sợ lạnh, hiu hiu sợ gió, hâm hấp nóng, mũi khụt khịt, nôn khan, dùng Quế chi thang làm thuốc chính.
Bệnh Thái dương, sốt, ra mồ hôi, đó là vinh yếu vệ mạnh (vinh: khí dinh dưỡng chạy trong mạch máu; vệ: khí bảo vệ chạy ở ngoài mạch, giữ lỗ chân lông đóng mở), nên làm cho ra mồ hôi; để trừ tà phong, dùng Quế chi thang làm thuốc chính.
Bệnh Thái dương, đau đầu, sốt, ra mồ hôi, sợ gió, dùng Quế chi thang làm thuốc chính.
Bệnh Thái dương, gáy lưng cứng đơ khó xoay, mà lại ra mồ hôi, sợ gió, dùng Quế chi thang làm thuốc chính. (Sách gốc ghi: Quế chi gia Cát căn thang — Quế chi thang thêm Cát căn, tức rễ sắn dây.)
Bệnh Thái dương đã cho tẩy, mà khí xông ngược lên trên, thì có thể cho Quế chi thang; nếu không xông lên thì không được cho.
Bệnh Thái dương ba ngày, đã cho ra mồ hôi, cho nôn, cho tẩy, dùng ôn châm mà không khỏi, đó là hoại bệnh (bệnh đã bị chữa sai làm biến chứng), không nên cho Quế chi thang nữa. Phải xem mạch và chứng, biết đã phạm vào sai lầm gì, rồi theo chứng mà chữa.
Quế chi thang vốn để giải cơ (làm thông phần cơ nhục, cho tà khí ở lớp cơ thoát ra). Người mạch phù khẩn (mạch khẩn: căng chặt như sợi dây thừng xoắn), sốt mà không có mồ hôi thì không được cho. Phải thường nhớ điều này, đừng để sai lầm.
Người nghiện rượu không được cho Quế chi thang; uống vào thì nôn, vì người nghiện rượu không ưa vị ngọt.
Người vốn hay suyễn (thở gấp, khò khè), khi làm Quế chi thang thì thêm Hậu phác (vỏ cây hậu phác, làm khí đi xuống, giảm đầy tức) và Hạnh nhân (nhân hạt mơ, chữa ho suyễn) thì tốt.
Uống Quế chi thang mà nôn ra, thì về sau ắt sẽ nôn ra mủ máu.
Bệnh Thái dương, mới uống Quế chi thang mà lại bứt rứt không khỏi, thì trước hết châm huyệt Phong trì (huyệt ở hai bên gáy, chỗ lõm dưới xương chẩm) và Phong phủ (huyệt ở giữa gáy, trên chân tóc), rồi lại cho Quế chi thang thì khỏi.
Bệnh Thái dương, chứng bên ngoài chưa giải, mạch phù nhược, nên cho ra mồ hôi để giải, nên dùng Quế chi thang.
Bệnh Thái dương, đã cho tẩy mà hơi thở gấp, là vì biểu chưa giải, nên dùng Quế chi thang. (Có bản ghi là Ma hoàng thang.)
Bệnh Thái dương, còn chứng bên ngoài chưa giải thì không được cho tẩy; cho tẩy là làm trái (nghịch: chữa sai cách). Để giải bên ngoài nên dùng Quế chi thang.
Bệnh Thái dương, trước đã cho ra mồ hôi mà không khỏi, rồi lại cho tẩy, mạch phù, thì không khỏi. Mạch phù là bệnh ở bên ngoài, mà lại đi cho tẩy, nên không khỏi. Nay mạch phù, vậy là bệnh ở bên ngoài, phải giải bên ngoài thì khỏi, nên dùng Quế chi thang.
Bệnh thường tự ra mồ hôi, đó là vì khí vinh thì hòa mà khí vệ không hòa. Vinh đi trong mạch, vệ đi ngoài mạch. Lại cho ra mồ hôi, khí vệ hòa thì khỏi, nên dùng Quế chi thang.
Người bệnh tạng phủ không có bệnh gì khác, thỉnh thoảng sốt, tự ra mồ hôi mà không khỏi, đó là khí vệ không hòa. Cho ra mồ hôi trước giờ cơn sốt phát thì khỏi, nên dùng Quế chi thang.
Thương hàn, sáu bảy ngày không đi đại tiện, đau đầu, có sốt, thì cho Thừa khí thang (bài thuốc tẩy, làm thông đại tiện); nếu phân lại có màu xanh, đó là bệnh không ở trong (lý: phần bên trong cơ thể, tạng phủ) mà ở ngoài (biểu), nên cho ra mồ hôi; người đau đầu ắt sẽ chảy máu cam, nên dùng Quế chi thang.
Thương hàn, đã cho ra mồ hôi và bệnh đã giải, khoảng nửa ngày sau lại bứt rứt, mạch phù sác (mạch sác: mạch nhanh), thì có thể lại cho ra mồ hôi, nên dùng Quế chi thang.
Thương hàn, sau khi thầy thuốc cho tẩy, thân thể đau nhức, đại tiện bình thường, thì phải gấp cứu phần biểu, nên dùng Quế chi thang.
Bệnh Thái dương chưa giải, mạch ở cả phần âm lẫn phần dương đều như ngừng (mạch phần dương: bộ thốn, ở cổ tay phía ngón cái, hoặc mạch bắt nhẹ tay; mạch phần âm: bộ xích, phía khuỷu tay, hoặc mạch bắt sâu), ắt trước sẽ run rẩy rồi ra mồ hôi mà khỏi; nếu chỉ mạch phần dương vi, thì cho ra mồ hôi trước sẽ khỏi, nên dùng Quế chi thang.
Bệnh Thái dương chưa giải, nhiệt kết lại ở bàng quang, người bệnh như cuồng, máu ắt sẽ tự đi xuống; máu đi xuống được thì khỏi. Nếu bên ngoài chưa giải thì chưa thể công (dùng thuốc mạnh tấn công vào bên trong), phải giải bên ngoài trước, nên dùng Quế chi thang.
Thương hàn, sau khi cho tẩy mạnh lại cho ra mồ hôi, vùng dưới tim bĩ (bĩ: cảm giác đầy tắc, bế tắc ở vùng thượng vị dưới tim, ấn vào mềm), sợ lạnh, thì không được công vào chỗ bĩ, phải giải biểu trước, nên dùng Quế chi thang.
Phương Quế chi thang: Quế chi (cành quế), Thược dược (rễ cây thược dược), Sinh khương (gừng tươi) — mỗi vị hai lạng (lạng: đơn vị cân thời xưa), thái lát; Cam thảo (rễ cam thảo) hai lạng, nướng; Đại táo (táo đỏ) mười hai quả, bóp vỡ.
Năm vị trên, giã dập (?) ba vị, dùng bảy thăng nước (thăng: đơn vị đo dung tích thời xưa), đun lửa nhỏ còn ba thăng, bỏ bã. Uống ấm một thăng; một lát sau ăn hơn một thăng cháo nóng để giúp sức thuốc. Đắp ấm cho ra mồ hôi chừng một canh giờ thì càng tốt. Nếu không ra mồ hôi thì uống lần nữa như trước; lại không ra mồ hôi thì những lần uống sau rút ngắn khoảng cách, sao cho trong khoảng nửa ngày uống hết ba lần. Bệnh nặng thì một ngày một đêm mới khỏi, phải theo dõi trọn một ngày đêm (?). Uống hết một tễ thuốc (tễ: một thang, một liều thuốc đủ) mà chứng bệnh vẫn còn thì phải sắc thang nữa mà uống; đến mức vẫn không ra mồ hôi thì phải uống ba tễ mới khỏi.
Bệnh Thái dương, cho ra mồ hôi rồi mồ hôi rỉ ra không dứt, người bệnh sợ gió, tiểu tiện khó, tay chân hơi co rút, khó co duỗi, dùng Quế chi gia Phụ tử thang làm thuốc chính.
Trong Quế chi thang thêm một củ Phụ tử (củ con của cây ô đầu, tính rất nóng, có độc, dùng để hồi dương — làm ấm lại dương khí), đã bào chế (nướng trong tro nóng), chính là phương ấy.
Bệnh Thái dương đã cho tẩy, mạch xúc (mạch nhanh mà thỉnh thoảng ngắt một nhịp), ngực đầy tức, dùng Quế chi khứ Thược dược thang (Quế chi thang bỏ Thược dược) làm thuốc chính. Nếu hơi sợ lạnh thì dùng Quế chi khứ Thược dược gia Phụ tử thang làm thuốc chính. Trong Quế chi khứ Thược dược thang thêm một củ Phụ tử là được.
Bệnh Thái dương, mắc đã tám chín ngày, giống như sốt rét: sốt mà sợ lạnh, nóng nhiều lạnh ít, người bệnh không nôn, đại tiện gần như bình thường, mỗi ngày phát hai ba lần. Mạch hơi hoãn là sắp khỏi; mạch vi mà sợ lạnh, đó là âm dương đều hư (hư: suy yếu, thiếu hụt), không được cho nôn, cho tẩy, cho ra mồ hôi nữa. Sắc mặt lại có vẻ nóng, là chưa sắp khỏi, vì không ra được mồ hôi nên người ắt sẽ ngứa, dùng Quế chi Ma hoàng các bán thang (bài thuốc hợp mỗi thứ một nửa Quế chi thang và Ma hoàng thang) làm thuốc chính.
Quế chi một lạng mười sáu thù (thù: đơn vị cân rất nhỏ, bằng một phần hai mươi bốn của lạng); Thược dược, Sinh khương (thái lát), Cam thảo (nướng), Ma hoàng (thân cây ma hoàng, vị thuốc làm ra mồ hôi mạnh; bỏ đốt) — mỗi vị một lạng; Đại táo bốn quả, bóp vỡ; Hạnh nhân hai mươi bốn hạt, bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn, bỏ hạt có hai nhân.
Bảy vị trên, dùng năm thăng nước, trước nấu Ma hoàng sôi một hai dạo, hớt bỏ bọt bên trên, cho các vị thuốc vào, nấu còn một thăng tám hợp (hợp: một phần mười thăng), bỏ bã, uống ấm sáu hợp. Sách gốc ghi: ba hợp Quế chi thang, ba hợp Ma hoàng thang, gộp lại thành sáu hợp, uống một lần.
Uống Quế chi thang, mồ hôi ra nhiều, nếu mạch hồng đại (mạch to, mạnh, như sóng dâng lên) thì cho Quế chi thang; nếu người bệnh như sốt rét, một ngày phát hai lần, ra mồ hôi là khỏi, thì nên dùng phương Quế chi nhị Ma hoàng nhất thang (hai phần Quế chi thang, một phần Ma hoàng thang): Quế chi một lạng mười bảy thù; Ma hoàng mười sáu thù; Sinh khương (thái lát), Thược dược — mỗi vị một lạng sáu thù; Cam thảo một lạng hai thù, nướng; Đại táo năm quả, bóp vỡ; Hạnh nhân mười sáu hạt, bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn, bỏ hạt có hai nhân.
Bảy vị trên, dùng bảy thăng nước, nấu Ma hoàng sôi một hai dạo, hớt bỏ bọt bên trên, cho các vị thuốc vào, nấu còn hai thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng, ngày uống hai lần. Sách gốc ghi: hai phần Quế chi thang, một phần Ma hoàng thang, gộp thành hai thăng, chia hai lần uống; nay người ta gộp lại thành một phương.
Bệnh Thái dương, sốt sợ lạnh, nóng nhiều lạnh ít, mạch vi nhược, thế là không còn dương khí, không được cho ra mồ hôi, dùng Quế chi nhị Việt tỳ nhất thang (hai phần Quế chi thang, một phần Việt tỳ thang) làm thuốc chính. Phương: Quế chi, Thược dược, Cam thảo (nướng), Ma hoàng (bỏ đốt) — mỗi vị mười tám thù; Sinh khương một lạng ba thù, thái lát; Thạch cao (khoáng chất thạch cao, tính lạnh, thanh nhiệt) hai mươi bốn thù, đập vụn; Đại táo bốn quả, bóp vỡ.
Bảy vị trên, dùng năm thăng nước, trước nấu Ma hoàng sôi một hai dạo, hớt bỏ bọt bên trên, cho các vị thuốc vào, nấu còn hai thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng. Sách gốc ghi: nên chia ra làm Việt tỳ thang và Quế chi thang rồi hợp lại, uống một thăng. Nay hợp làm một phương, Quế chi thang chiếm hai phần.
Uống Quế chi thang và cho tẩy rồi mà cổ gáy cứng đau, hâm hấp sốt, không có mồ hôi, vùng dưới tim đầy, hơi đau, tiểu tiện không thông, dùng Quế chi khứ Quế gia Phục linh Bạch truật thang (Quế chi thang bỏ Quế chi, thêm Phục linh, Bạch truật) làm thuốc chính. Phương: Phục linh (nấm mọc ở rễ cây thông, lợi tiểu), Bạch truật (củ cây bạch truật, kiện tỳ trừ thấp) — mỗi vị ba lạng.
Trên đây: trong Quế chi thang chỉ bỏ một vị Quế chi, thêm hai vị này làm thang, uống một thăng thì tiểu tiện thông. Sách gốc ghi: Quế chi thang nay bỏ Quế chi, thêm Phục linh, Bạch truật.
Quyển thứ chín · Thương hàn, phần trên
Phép dùng Ma hoàng thang cho bệnh Thái dương, thiên thứ hai
Mười sáu chứng, bốn phương thuốc
Bệnh Thái dương, hoặc đã sốt, hoặc chưa sốt, ắt phải sợ lạnh, mình đau, nôn ọe, mạch ở cả phần âm lẫn phần dương đều khẩn, đó là thương hàn.
Thương hàn ngày thứ nhất, mạch Thái dương yếu; đến ngày thứ tư, mạch Thái âm (kinh Thái âm: kinh liên quan đến tỳ — lá lách, hệ tiêu hóa) to.
Thương hàn ngày thứ nhất, kinh Thái dương nhận bệnh; mạch nếu yên tĩnh là bệnh không truyền (không chuyển sang kinh khác); nếu hơi muốn nôn, hoặc vật vã bứt rứt, mạch sác mà gấp, đó là bệnh đang truyền.
Thương hàn mà không thấy chứng của hai kinh dương kia (kinh Dương minh và kinh Thiếu dương), đó là bệnh không truyền.
Bệnh Thái dương, đau đầu, sốt, thân thể đau, đau lưng, các khớp xương đau, sợ gió, không có mồ hôi mà thở gấp, dùng Ma hoàng thang làm thuốc chính.
Thái dương và Dương minh hợp bệnh (hai kinh cùng phát bệnh một lúc), thở gấp mà ngực đầy tức, thì không được cho tẩy, nên dùng Ma hoàng thang.
Bệnh đã quá mười ngày, mạch phù tế, hay buồn ngủ, đó là bên ngoài đã giải. Nếu ngực đầy, đau sườn thì cho Tiểu sài hồ thang (bài thuốc lấy rễ cây sài hồ làm chính, hòa giải bệnh ở khoảng giữa trong và ngoài); mạch phù thì dùng Ma hoàng thang làm thuốc chính.
Bệnh Thái dương, mạch phù khẩn, không có mồ hôi mà sốt, thân thể đau nhức, tám chín ngày không khỏi, chứng ở biểu vẫn còn, thì nên cho ra mồ hôi. Uống thuốc rồi bệnh hơi bớt, người bệnh bứt rứt, mắt nhắm nghiền, nặng hơn nữa thì ắt chảy máu cam; chảy máu cam rồi thì bệnh giải. Sở dĩ như vậy là vì dương khí quá nặng. Nên dùng Ma hoàng thang.
Mạch phù, nóng, sác, có thể cho ra mồ hôi, nên dùng Ma hoàng thang.
Thương hàn, mạch phù khẩn, không cho ra mồ hôi, nhân đó mà chảy máu cam, nên dùng Ma hoàng thang.
Mạch phù mà khẩn: phù là phong, khẩn là hàn; phong thì làm tổn thương khí vệ, hàn thì làm tổn thương khí vinh; vinh vệ đều bệnh thì các khớp xương đau nhức bứt rứt, có thể cho ra mồ hôi, nên dùng Ma hoàng thang.
Bệnh Thái dương đã cho tẩy mà hơi thở gấp, là vì bên ngoài chưa giải, nên dùng Ma hoàng thang. (Có bản ghi là Quế chi thang.)
Phương Ma hoàng thang: Ma hoàng (bỏ đốt) ba lạng; Quế chi hai lạng; Cam thảo một lạng, nướng; Hạnh nhân bảy mươi hạt, bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn, bỏ hạt có hai nhân.
Bốn vị trên, dùng chín thăng nước, nấu Ma hoàng cho cạn bớt hai thăng, hớt bỏ bọt bên trên, cho các vị thuốc vào, nấu còn hai thăng rưỡi, bỏ bã, uống ấm tám hợp, đắp chăn cho ra mồ hôi rịn rịn; không cần ăn cháo; ngoài ra làm như phép dùng Quế chi thang.
Bệnh Thái dương, gáy lưng cứng đơ khó xoay, không có mồ hôi, sợ gió, dùng Cát căn thang làm thuốc chính. Phương: Cát căn (rễ sắn dây, giải cơ, làm mềm gáy lưng) bốn lạng; Ma hoàng ba lạng, bỏ đốt; Quế chi, Thược dược, Cam thảo (nướng) — mỗi vị hai lạng; Sinh khương ba lạng, thái lát;
Đại táo mười một quả, bóp vỡ.
Bảy vị trên, dùng một đấu nước (đấu: đơn vị dung tích, bằng mười thăng), nấu Ma hoàng và Cát căn cho cạn bớt hai thăng, hớt bỏ bọt bên trên, cho các vị thuốc vào, nấu còn ba thăng, bỏ bã, chia ba lần uống ấm. Không cần cho ăn cháo, chỉ cần ra mồ hôi rịn rịn.
Thái dương và Dương minh hợp bệnh mà tự đi ngoài, dùng Cát căn thang làm thuốc chính. (Dùng phương trên; có bản ghi dùng Cát căn Hoàng cầm Hoàng liên thang ở sau.)
Không đi ngoài mà chỉ nôn, dùng Cát căn gia Bán hạ thang làm thuốc chính. Trong Cát căn thang thêm nửa thăng Bán hạ (củ cây bán hạ, chống nôn, trừ đờm), rửa sạch, là được.
Bệnh Thái dương, đang là chứng của Quế chi thang, thầy thuốc lại cho tẩy, khiến đi ngoài không dứt, mạch xúc, biểu chưa giải, thở gấp mà ra mồ hôi, nên dùng phương Cát căn Hoàng cầm Hoàng liên thang: Cát căn nửa cân (cân: bằng mười sáu lạng); Cam thảo hai lạng, nướng; Hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, tính lạnh, thanh nhiệt), Hoàng liên (thân rễ cây hoàng liên, rất đắng lạnh, thanh nhiệt) — mỗi vị ba lạng.
Bốn vị trên, dùng tám thăng nước, trước nấu Cát căn cạn bớt hai thăng, cho các vị thuốc vào, nấu còn hai thăng, bỏ bã, chia hai lần uống ấm.
Quyển thứ chín · Thương hàn, phần trên
Phép dùng Thanh long thang cho bệnh Thái dương, thiên thứ ba
Bốn chứng, hai phương thuốc
Thái dương trúng phong, mạch phù khẩn, sốt sợ lạnh, thân thể đau nhức, không ra mồ hôi mà bứt rứt, dùng Đại thanh long thang làm thuốc chính. Nếu mạch vi nhược, ra mồ hôi… (?) [Phương:] Ma hoàng (bỏ đốt) sáu lạng; Quế chi hai lạng; Cam thảo hai lạng, nướng; Hạnh nhân bốn mươi hạt, bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn, bỏ hạt có hai nhân; Sinh khương ba lạng, thái lát; Đại táo mười quả, bóp vỡ; Thạch cao một cục to bằng quả trứng gà, đập vụn, bọc bông.
Bảy vị trên, dùng chín thăng nước, trước nấu Ma hoàng cạn bớt hai thăng, hớt bỏ bọt bên trên, cho các vị thuốc vào, nấu còn ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng.
Lấy mức ra mồ hôi rịn rịn. Mồ hôi ra nhiều thì lấy phấn ấm (bột thuốc rắc lên da cho khô mồ hôi) xoa lên người. Uống một lần đã ra mồ hôi thì đừng uống nữa; nếu uống tiếp, mồ hôi ra nhiều sẽ vong dương (mất dương khí, cơ thể suy kiệt lạnh lẽo), nghịch hư (hư suy nặng), sợ gió, vật vã không ngủ được.
Thương hàn, mạch phù hoãn, thân thể không đau mà chỉ nặng nề, có lúc chợt nhẹ đi, không có chứng của kinh Thiếu âm (kinh liên quan đến tâm và thận; chứng Thiếu âm: mạch nhỏ yếu, chỉ muốn nằm ngủ, cơ thể suy lạnh), thì có thể cho Đại thanh long thang để phát tán (dùng phương trên).
Thương hàn, biểu chưa giải, vùng dưới tim có thủy khí (nước, đờm ẩm ứ đọng), ho mà sốt, hoặc khát, hoặc đi ngoài, hoặc nghẹn, hoặc tiểu tiện không thông, bụng dưới đầy, hoặc thở gấp, dùng Tiểu thanh long thang làm thuốc chính. Phương: Ma hoàng (bỏ đốt) ba lạng; Thược dược, Tế tân (rễ cây tế tân, tính ấm, tán hàn), Can khương (gừng khô), Cam thảo (nướng), Quế chi — mỗi vị ba lạng; Ngũ vị tử (quả cây ngũ vị, thu liễm, chữa ho), Bán hạ (rửa sạch) — mỗi vị nửa thăng.
Tám vị trên, dùng một đấu nước, trước nấu Ma hoàng cạn bớt hai thăng, hớt bỏ bọt bên trên, cho các vị thuốc vào, nấu còn ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng. Khát thì bỏ Bán hạ, thêm ba lạng Quát lâu căn (rễ cây qua lâu, sinh tân chỉ khát). Hơi đi ngoài thì bỏ Ma hoàng, thêm Nghiêu hoa (hoa cây nghiêu hoa, trục thủy) một lượng bằng quả trứng gà, sao cho đỏ. Nghẹn thì bỏ Ma hoàng, thêm một củ Phụ tử đã bào chế. Tiểu tiện không thông, bụng dưới đầy thì bỏ Ma hoàng, thêm bốn lạng Phục linh. Thở gấp thì bỏ Ma hoàng, thêm nửa thăng Hạnh nhân, bỏ vỏ.
Thương hàn, vùng dưới tim có thủy khí, ho mà hơi thở gấp, sốt mà không khát; uống thuốc xong lại khát, đó là hàn đã đi, bệnh sắp khỏi, dùng Tiểu thanh long thang làm thuốc chính (dùng phương trên).
Quyển thứ chín · Thương hàn, phần trên
Phép dùng Sài hồ thang cho bệnh Thái dương, thiên thứ tư
Mười lăm chứng, bảy phương thuốc
Huyết yếu khí cạn, tấu lý (thớ da, lỗ chân lông) mở ra, tà khí nhân đó xâm vào, tranh chấp với chính khí (sức chống bệnh của cơ thể), ở dưới sườn. Chính khí và tà khí giằng co nhau, nên lúc rét lúc nóng xen nhau, phát và ngừng có giờ nhất định, lặng lẽ uể oải không muốn ăn uống. Tạng phủ liền nhau, nên cơn đau ắt ở dưới; tà ở trên mà đau ở dưới, cho nên làm cho nôn, dùng Tiểu sài hồ thang làm thuốc chính. Uống Sài hồ thang mà khát, đó là đã thuộc về Dương minh, theo phép mà chữa.
Mắc bệnh sáu bảy ngày, mạch trì phù nhược, sợ gió lạnh, tay chân ấm; thầy thuốc cho tẩy hai ba lần, không ăn được, người bệnh dưới sườn đầy đau, mặt mắt và thân thể vàng, cổ gáy cứng, tiểu tiện khó; cho Sài hồ thang thì sau ắt bị mót rặn nặng nề ở hậu môn. Vốn khát, uống nước vào mà nôn, thì không nên cho Sài hồ thang nữa; ăn cơm vào thì nấc.
Thương hàn bốn năm ngày, mình nóng, sợ gió, cổ gáy cứng, dưới sườn đầy, tay chân ấm mà khát, dùng Tiểu sài hồ thang làm thuốc chính. Thương hàn, mạch phần dương sáp (mạch rít, đi không trơn), mạch phần âm huyền, theo lẽ thì trong bụng đau quặn gấp; trước cho Tiểu kiến trung thang, không khỏi thì cho Tiểu sài hồ thang (Tiểu kiến trung thang xem ở mục Tạp liệu — các bệnh khác).
Thương hàn hay trúng phong, có chứng của Sài hồ thang, chỉ cần thấy một chứng là đúng, không cần đủ cả. Phàm đang là chứng của Sài hồ thang mà cho tẩy, chứng Sài hồ vẫn chưa hết, lại cho Sài hồ thang để giải, thì ắt sẽ nóng hầm hập rồi run rẩy, sau đó sốt, ra mồ hôi mà khỏi.
Thương hàn năm sáu ngày, trúng phong, lúc rét lúc nóng xen nhau, ngực sườn đầy tức khó chịu, lặng lẽ không muốn ăn uống, trong lòng bứt rứt, hay nôn; hoặc trong ngực bứt rứt mà không nôn, hoặc khát, hoặc trong bụng đau, hoặc dưới sườn bĩ cứng, hoặc vùng dưới tim hồi hộp, tiểu tiện không thông, hoặc không khát, bên ngoài hơi nóng, hoặc ho, dùng Tiểu sài hồ thang làm thuốc chính.
Sài hồ (rễ cây sài hồ, hòa giải, thoái nhiệt) tám lạng; Hoàng cầm, Nhân sâm (rễ cây nhân sâm, bổ khí), Cam thảo (nướng), Sinh khương (thái lát) — mỗi vị ba lạng; Bán hạ nửa thăng, rửa sạch; Đại táo mười hai quả, bóp vỡ.
Bảy vị trên, dùng một đấu hai thăng nước, nấu còn sáu thăng, bỏ bã rồi sắc lại, uống ấm một thăng, ngày ba lần. Nếu trong ngực bứt rứt mà không nôn thì bỏ Bán hạ, Nhân sâm, thêm một quả Quát lâu thực (quả qua lâu). Khát thì bỏ Bán hạ, thêm Nhân sâm cho đủ cùng lượng trước thành bốn lạng rưỡi. Trong bụng đau thì bỏ Hoàng cầm, thêm ba lạng Thược dược. Dưới sườn bĩ cứng thì bỏ Đại táo, thêm sáu lạng Mẫu lệ (vỏ con hàu, làm mềm chỗ cứng kết). Vùng dưới tim hồi hộp, tiểu tiện không thông thì bỏ Hoàng cầm, thêm bốn lạng Phục linh. Không khát, bên ngoài hơi nóng thì bỏ Nhân sâm, thêm ba lạng Quế, đắp ấm cho ra mồ hôi nhẹ. Ho thì bỏ Nhân sâm, Đại táo, Sinh khương, thêm nửa thăng Ngũ vị tử, hai lạng Can khương.
Thương hàn năm sáu ngày, đầu ra mồ hôi, hơi sợ lạnh, tay chân lạnh, vùng dưới tim đầy, không muốn ăn, đại tiện rắn, mạch tế, đó là dương vi kết (nhiệt kết nhẹ ở bên trong), ắt vừa có chứng ở biểu, lại có chứng ở lý. Mạch trầm là bệnh ở trong. Ra mồ hôi cũng là dương vi. Giả như là thuần âm kết (hàn kết hoàn toàn ở trong) thì không thể có chứng bên ngoài, mà đều vào hết bên trong; đây là nửa ở ngoài nửa ở trong. Mạch tuy trầm khẩn nhưng không thể coi là bệnh Thiếu âm; sở dĩ như vậy là vì bệnh âm thì không có mồ hôi, nay đầu ra nhiều mồ hôi (nên biết không phải Thiếu âm).
Cho nên thương hàn mười ba ngày không khỏi, ngực sườn đầy mà nôn, khoảng giờ nhật bô phát triều nhiệt (sốt lên theo giờ nhất định, như thủy triều), lại hơi đi ngoài; bệnh này vốn nên dùng Sài hồ thang để tẩy, thì đáng lẽ không đi ngoài, nay lại đi ngoài, nên biết là thầy thuốc đã dùng thuốc viên để tẩy, đó không phải là cách chữa đúng. Triều nhiệt là thực (thực: tà khí thịnh, bên trong có vật ứ kết). Trước uống lại Tiểu sài hồ thang để giải bên ngoài, sau dùng Sài hồ gia Mang tiêu thang làm thuốc chính. Phương: Sài hồ hai lạng mười sáu thù; Hoàng cầm, Nhân sâm, Cam thảo (nướng), Sinh khương (thái lát) — mỗi vị một lạng; Bán hạ một hợp, rửa sạch; Đại táo bốn quả, bóp vỡ; Mang tiêu (khoáng chất natri sunfat, vị thuốc tẩy, làm mềm phân cứng) hai lạng.
Bảy vị trên, dùng bốn thăng nước, nấu còn hai thăng, bỏ bã, chia hai lần uống ấm để giải bên ngoài; không giải thì sắc thang nữa.
Phương Sài hồ gia Đại hoàng Mang tiêu Tang phiêu tiêu thang: lấy bảy vị trước, dùng bảy thăng nước, cho vào ba hợp Mang tiêu, bốn phần Đại hoàng (rễ cây đại hoàng, vị thuốc tẩy mạnh), năm cái Tang phiêu tiêu (tổ trứng con bọ ngựa trên cây dâu), nấu còn một thăng rưỡi, bỏ bã, uống ấm năm hợp, hơi đi ngoài thì khỏi. Sách gốc ghi: Sài hồ thang uống hai lần để giải bên ngoài, phần còn lại hai thăng thì thêm Mang tiêu, Đại hoàng, Tang phiêu tiêu.
Thương hàn tám chín ngày, cho tẩy rồi ngực đầy, bứt rứt, hay kinh sợ, tiểu tiện không thông, nói sảng (thiềm ngữ: nói mê, nói lảm nhảm khi tinh thần không tỉnh táo), toàn thân không trở mình được, dùng Sài hồ gia Long cốt Mẫu lệ thang làm thuốc chính. Phương: Sài hồ bốn lạng; Hoàng cầm, Nhân sâm, Sinh khương (thái lát), Long cốt (xương hóa thạch của động vật cổ, trấn kinh an thần), Mẫu lệ (sao), Quế chi, Phục linh, Duyên đan (chì đỏ, khoáng chất ôxít chì, trấn kinh) — mỗi vị một lạng rưỡi.
Mười hai vị trên, dùng tám thăng nước, nấu còn bốn thăng, cho Đại hoàng thái miếng to bằng quân cờ vào, nấu thêm một hai dạo sôi, bỏ bã, uống ấm một thăng. Sách gốc ghi: là Sài hồ thang, nay thêm Long cốt và các vị khác.
Thương hàn sáu bảy ngày, sốt, hơi sợ lạnh, các khớp tay chân đau nhức bứt rứt, hơi nôn, vùng dưới tim như có vật chèn chống kết lại, chứng bên ngoài chưa hết, nên dùng Sài hồ Quế chi thang. Người cho ra mồ hôi nhiều, vong dương mà nói cuồng loạn, thì không được cho tẩy; cho là có thể dùng Sài hồ Quế chi thang để điều hòa vinh vệ, làm thông tân dịch (các chất dịch trong cơ thể), về sau tự khỏi. Phương: Sài hồ bốn lạng; Hoàng cầm, Nhân sâm, Sinh khương (thái lát), Quế chi, Thược dược — mỗi vị một lạng rưỡi; Bán hạ hai hợp rưỡi, rửa sạch; Cam thảo một lạng, nướng; Đại táo sáu quả, bóp vỡ.
Chín vị trên, dùng sáu thăng nước, nấu còn hai thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng. Sách gốc ghi: Nhân sâm thang làm theo phép Quế chi thang, thêm Sài hồ, Hoàng cầm; lại làm theo phép Sài hồ thang; nay dùng Nhân sâm, làm nửa tễ (?).
Thương hàn năm sáu ngày, người bệnh đã cho ra mồ hôi lại cho tẩy, ngực sườn đầy, hơi kết, tiểu tiện không thông, khát mà không nôn, chỉ đầu ra mồ hôi, lúc rét lúc nóng xen nhau mà bứt rứt, đó là chưa giải, dùng Sài hồ Quế chi Can khương thang làm thuốc chính. Phương: Sài hồ tám lạng; Quế chi ba lạng; Can khương hai lạng; Quát lâu căn bốn lạng; Hoàng cầm ba lạng; Mẫu lệ hai lạng, sao.
Bảy vị trên, dùng một đấu hai thăng nước, nấu còn sáu thăng, bỏ bã sắc lại, uống ấm một thăng, ngày uống hai lần. Lần đầu uống hơi bứt rứt, ra mồ hôi thì khỏi.
Bệnh Thái dương, đã quá kinh (quá thời hạn bệnh ở kinh Thái dương, bệnh lẽ ra đã chuyển) mười mấy ngày, lại cho tẩy hai ba lần; sau bốn năm ngày, chứng Sài hồ vẫn còn, thì trước cho Tiểu sài hồ thang. Nếu hết nôn, hơi yên, mà người bệnh vẫn uất ức hơi bứt rứt, là chưa giải, cho Đại sài hồ thang; đi ngoài được thì thôi.
Thương hàn mười mấy ngày, tà khí kết ở trong, lại sắp lúc rét lúc nóng xen nhau, nên cho Đại sài hồ thang.
Thương hàn sốt, ra mồ hôi mà không khỏi, trong lòng bĩ cứng, nôn mửa, đi ngoài, dùng Đại sài hồ thang làm thuốc chính. Người bệnh không có chứng ở biểu cũng không có chứng ở lý, sốt bảy tám ngày, tuy mạch phù sác vẫn có thể cho tẩy, nên dùng Đại sài hồ thang. Phương: Sài hồ tám lạng; Chỉ thực (quả non cây chỉ, phá khí tiêu tích) bốn quả, nướng; Sinh khương năm lạng, thái lát; Hoàng cầm ba lạng; Thược dược ba lạng; Bán hạ nửa thăng, rửa sạch; Đại táo mười hai quả, bóp vỡ.
Bảy vị trên, dùng một đấu hai thăng nước, nấu còn sáu thăng, bỏ bã, sắc lại, uống ấm một thăng, ngày uống ba lần. Có một phương thêm hai lạng Đại hoàng; nếu không thêm, e rằng không gọi là Đại sài hồ thang được.
Quyển thứ chín · Thương hàn, phần trên
Phép dùng Thừa khí thang cho bệnh Thái dương, thiên thứ năm
Chín chứng, bốn phương thuốc
Sau khi cho ra mồ hôi mà sợ lạnh là vì hư; không sợ lạnh mà chỉ nóng là thực, nên điều hòa vị khí (khí của dạ dày), nên dùng Tiểu thừa khí thang.
Bệnh Thái dương chưa giải, mạch ở cả phần âm lẫn phần dương đều như ngừng, ắt trước run rẩy rồi ra mồ hôi mà khỏi. Nếu chỉ mạch phần dương vi thì cho ra mồ hôi trước mà khỏi; mạch phần âm vi thì cho tẩy trước mà khỏi, nên dùng Thừa khí thang. (Có bản ghi là Đại sài hồ thang.)
Thương hàn mười ba ngày, đã quá kinh mà nói sảng, là trong có nhiệt, nên dùng thuốc thang để tẩy. Nếu tiểu tiện thông thì đại tiện đáng lẽ phải rắn (?), mà lại đi ngoài lỏng, mạch điều hòa, thì biết là thầy thuốc đã dùng thuốc viên để tẩy, đó không phải là cách chữa đúng. Nếu tự đi ngoài thì mạch lẽ ra phải hơi quyết (mạch yếu ớt, như muốn mất, kèm tay chân lạnh). Nay mạch lại điều hòa, đó là bên trong thực, nên dùng Thừa khí thang.
Bệnh Thái dương, quá kinh mười mấy ngày, vùng dưới tim lợm giọng muốn nôn, trong ngực đau, đại tiện lại nát lỏng, bụng hơi đầy, uất ức hơi bứt rứt; nếu trước đó đã tự nôn và đi ngoài rất nhiều, thì nên dùng Thừa khí thang.
Hai kinh dương tịnh bệnh (bệnh ở kinh này chưa hết đã lan sang kinh kia; ở đây là Thái dương và Dương minh), chứng Thái dương đã hết, chỉ phát triều nhiệt, tay chân rịn mồ hôi (?), đại tiện khó, nói sảng, cho tẩy thì khỏi, nên dùng Thừa khí thang.
Bệnh Thái dương ba ngày, cho ra mồ hôi mà không khỏi, nóng hầm hập, dùng Điều vị thừa khí thang làm thuốc chính.
Thương hàn sau khi nôn mà bụng đầy, dùng Thừa khí thang làm thuốc chính.
Bệnh Thái dương, sau khi cho nôn, cho tẩy, cho ra mồ hôi, hơi bứt rứt, tiểu tiện nhiều lần, đại tiện vì thế mà rắn, có thể cho Tiểu thừa khí thang để điều hòa thì khỏi.
Phương Thừa khí thang: Đại hoàng bốn lạng; Hậu phác tám lạng, nướng; Chỉ thực năm quả, nướng; Mang tiêu ba hợp.
Bốn vị trên, dùng một đấu nước, trước nấu hai vị (Hậu phác, Chỉ thực) còn năm thăng, cho Đại hoàng vào, nấu tiếp còn hai thăng, bỏ bã, cho Mang tiêu vào, sắc thêm một dạo sôi, chia hai lần uống; đi ngoài được thì thôi.
Lại một phương (Tiểu thừa khí thang): Đại hoàng bốn lạng; Hậu phác hai lạng, nướng; Chỉ thực ba quả to, nướng.
Ba vị trên, dùng bốn thăng nước, nấu còn một thăng hai hợp, bỏ bã, chia hai lần uống ấm. Lần đầu uống mà hết nói sảng thì dừng; uống thuốc vào lẽ ra phải đi đại tiện, nếu không thì uống hết.
Lại một phương (Điều vị thừa khí thang): Đại hoàng bốn lạng; Cam thảo hai lạng, nướng; Mang tiêu nửa lạng.
Ba vị trên, dùng ba thăng nước, nấu còn một thăng, bỏ bã, cho Mang tiêu vào, đun thêm một dạo sôi, uống một lần.
Bệnh Thái dương không khỏi, nhiệt kết ở bàng quang, người bệnh như cuồng, máu tự đi xuống, máu xuống được thì khỏi. Nếu bên ngoài chưa giải thì chưa thể công, phải giải bên ngoài trước. Bên ngoài đã giải, mà bụng dưới căng gấp, kết cứng, thì mới có thể công, nên dùng Đào hạch thừa khí thang. Phương: Đào nhân (nhân hạt đào, phá huyết ứ) năm mươi hạt, bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn; Đại hoàng bốn lạng; Quế chi hai lạng; Cam thảo hai lạng, nướng; Mang tiêu một lạng.
Năm vị trên, dùng bảy thăng nước, nấu còn hai thăng rưỡi, bỏ bã, cho Mang tiêu vào, sắc thêm một dạo sôi, chia ba lần uống ấm.
Quyển thứ chín · Thương hàn, phần trên
Phép dùng Hãm hung thang cho bệnh Thái dương, thiên thứ sáu (Hãm hung thang: bài thuốc công phá tà khí kết ở vùng ngực)
Ba mươi mốt chứng, mười sáu phương thuốc
Hỏi rằng: Bệnh có kết hung (tà nhiệt và thủy đờm kết đọng ở vùng ngực và dưới tim, ấn vào đau, cứng), có tạng kết (tà khí âm hàn kết ở tạng), hình trạng thế nào? Đáp rằng: ấn vào thì đau, mạch ở bộ thốn khẩu (vị trí bắt mạch ở cổ tay, ngay sau nếp cổ tay phía ngón cái) phù, ở bộ quan (vị trí bắt mạch kế sau bộ thốn, ngang mỏm xương cổ tay) trầm, đó là kết hung. Thế nào là tạng kết? Đáp: giống như hình trạng kết hung, nhưng ăn uống vẫn như thường, thỉnh thoảng đi ngoài, mạch phần dương phù, ở bộ quan tế trầm mà khẩn, gọi là tạng kết. Trên lưỡi có rêu trắng trơn là khó chữa. Tạng kết thì không có chứng dương, không có lúc rét lúc nóng xen nhau, người bệnh lại yên lặng, trên lưỡi rêu trơn, thì không được công.
Phàm bệnh phát ra từ phần dương mà lại cho tẩy, nhiệt vào trong nhân đó thành kết hung; bệnh phát ra từ phần âm mà lại cho ra mồ hôi, nhân đó thành bĩ. Kết hung là vì cho tẩy quá sớm, nên thành kết hung. Người kết hung thì gáy cũng cứng, giống hình trạng nhu kính (?), cho tẩy thì êm dịu, nên dùng Đại hãm hung hoàn (thuốc viên Đại hãm hung).
Chứng kết hung mà mạch phù đại thì không được cho tẩy, cho tẩy thì chết.
Chứng kết hung đã đủ cả, mà bứt rứt vật vã thì chết.
Bệnh Thái dương, mạch phù mà động sác (mạch động: nảy lúc lắc tại chỗ như hạt đậu): phù là phong, sác là nhiệt, động là đau, sác cũng là hư. Đau đầu, sốt, hơi ra mồ hôi trộm (mồ hôi ra khi ngủ), mà lại sợ lạnh, là biểu chưa giải. Thầy thuốc lại cho tẩy, mạch động sác chuyển thành trì, đau đầu chuyển thành chóng mặt, trong dạ dày trống rỗng, khách khí (tà khí từ ngoài vào) động đến cách mô (màng ngăn giữa ngực và bụng), hơi thở ngắn, vật vã bứt rứt, trong lòng phiền muộn khó chịu, dương khí hãm vào trong, vùng dưới tim vì thế mà cứng, thành kết hung, dùng Đại hãm hung thang làm thuốc chính. Nếu không thành kết hung, mà chỉ đầu ra mồ hôi, những chỗ khác không có mồ hôi, mồ hôi chỉ đến cổ là dừng, tiểu tiện không thông, thì thân thể ắt phát vàng.
Thương hàn sáu bảy ngày, kết hung, nhiệt thực, mạch trầm khẩn, vùng dưới tim đau, ấn vào cứng như đá, dùng Đại hãm hung thang làm thuốc chính. Nếu chỉ kết hung mà không có nhiệt lớn, đó là nước kết ở ngực sườn, đầu hơi ra mồ hôi, dùng Đại hãm hung thang làm thuốc chính.
Bệnh Thái dương, đã cho ra mồ hôi nhiều lần lại cho tẩy, năm sáu ngày không đi đại tiện, lưỡi khô mà khát, khoảng giờ nhật bô hơi có triều nhiệt, từ vùng dưới tim đến bụng dưới cứng đầy mà đau không cho chạm vào, dùng Đại hãm hung thang làm thuốc chính. Nếu vùng dưới tim đầy mà cứng đau, đó là kết hung, dùng Đại hãm hung thang làm thuốc chính.
Phương Đại hãm hung hoàn: Đại hoàng tám lạng; Đình lịch tử (hạt cây đình lịch, tả phế, trục thủy; sao); Hạnh nhân (bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn, bỏ hạt có hai nhân); Mang tiêu — mỗi vị nửa thăng.
Bốn vị trên, trộn giã, lấy một viên to bằng viên đạn bắn ná, cùng một tiền chủy (lượng thuốc bột xúc đầy trên một đồng tiền) bột Cam toại (rễ cây cam toại, trục thủy rất mạnh, có độc), một lạng mật ong trắng, hai thăng nước, nấu chung còn một thăng, uống ấm một lần, qua một đêm thì đi ngoài được.
Phương Đại hãm hung thang: Đại hoàng sáu lạng; Cam toại (tán bột) một tiền chủy; Mang tiêu một thăng.
Ba vị trên, dùng sáu thăng nước, trước nấu Đại hoàng còn hai thăng, bỏ bã, cho Mang tiêu vào, sắc một hai dạo sôi, cho bột Cam toại vào, chia hai lần uống; đi ngoài thông khoái thì thôi, không uống lần sau.
Tiểu kết hung là bệnh ở ngay vùng dưới tim, ấn vào thì đau, mạch phù hoạt (mạch hoạt: trơn, đi qua tay như hạt châu lăn), dùng Tiểu hãm hung thang làm thuốc chính.
Hoàng liên một lạng; Bán hạ nửa thăng, rửa sạch; Quát lâu thực một quả to.
Ba vị trên, dùng sáu thăng nước, trước nấu Quát lâu còn ba thăng, bỏ bã, cho các vị thuốc vào, nấu còn hai thăng, bỏ bã, chia ba lần uống ấm.
Bệnh Thái dương hai ba ngày, không nằm được, chỉ muốn ngồi dậy, thì vùng dưới tim ắt có kết; mạch vi nhược là vốn có hàn. Thế mà lại cho tẩy, nếu hết đi ngoài thì ắt thành kết hung; nếu chưa hết, bốn năm ngày sau lại cho tẩy lần nữa, thì đó là hiệp nhiệt lợi (đi ngoài kèm theo sốt nóng).
Thái dương và Thiếu dương (kinh Thiếu dương: kinh liên quan đến đởm — túi mật — và tam tiêu, bệnh ở khoảng giữa trong và ngoài) tịnh bệnh, mà lại cho tẩy, thành kết hung, vùng dưới tim cứng, đi ngoài không dứt, nước cháo không chịu nuốt xuống, người bệnh ắt bứt rứt trong lòng.
Bệnh ở phần dương, nên cho ra mồ hôi để giải, mà lại dùng nước lạnh phun (?) vào người, hoặc dội nước lên, thì nhiệt lại không đi được, càng bứt rứt, da nổi gai ốc, muốn uống nước mà lại không khát, nên uống Văn cáp tán (thuốc bột vỏ nghêu có vân). Phương: Văn cáp (vỏ con nghêu có vân) năm lạng.
Một vị trên, giã thành bột, dùng năm hợp nước sôi, hòa uống một phương thốn chủy (lượng thuốc bột xúc đầy một thìa vuông mỗi cạnh một tấc). Nếu không khỏi thì cho Ngũ linh tán.
Phương Ngũ linh tán: Trư linh (nấm mọc ở rễ cây phong, lợi tiểu; bỏ vỏ đen) mười tám thù; Bạch truật mười tám thù; Trạch tả (củ cây trạch tả, lợi tiểu) một lạng sáu thù; Phục linh mười tám thù; Quế chi nửa lạng.
Năm vị trên, tán bột từng vị, rồi cho chung vào cối giã kỹ, hòa với nước cơm trắng uống một phương thốn chủy, ngày uống ba lần, uống nhiều nước ấm, ra mồ hôi thì khỏi.
Kết hung do hàn thực (hàn tà kết đọng ở ngực) mà không có chứng nhiệt, thì cho phương Tam vật tiểu bạch tán (thuốc bột trắng gồm ba vị): Cát cánh (rễ cây cát cánh, tuyên phế, trừ đờm) mười tám thù; Ba đậu (hạt cây ba đậu, tẩy hàn tích rất mạnh, có độc) sáu thù, bỏ vỏ và lõi, sao đến đỏ đen, nghiền nhuyễn như mỡ; Bối mẫu (củ cây bối mẫu, hóa đờm tán kết) mười tám thù.
Ba vị trên, giã thành bột, cho Ba đậu vào, lại giã kỹ trong cối, hòa với nước cơm trắng mà uống: người khỏe uống nửa tiền chủy, người gầy yếu thì giảm bớt. Bệnh ở trên thì nôn ra, ở dưới thì đi ngoài. Nếu không đi ngoài thì ăn một bát cháo nóng; đi ngoài không dứt thì ăn một bát cháo nguội (có bản ghi: một bát nước lạnh). Nếu mình nóng, da nổi gai ốc không hết, thì muốn cho thêm ba lạng Thược dược theo cách như trên.
Thái dương và Thiếu dương tịnh bệnh, đau đầu, hoặc chóng mặt tối tăm, giống như kết hung, vùng dưới tim bĩ mà cứng, thì nên châm huyệt Phế du (huyệt ở lưng, hai bên đốt sống ngực thứ ba), Can du (huyệt ở lưng, hai bên đốt sống ngực thứ chín), và khe thứ nhất ở Đại chùy (huyệt dưới đốt sống cổ thứ bảy — đốt xương nhô cao nhất ở gáy); phải thận trọng, không được cho ra mồ hôi. Cho ra mồ hôi thì nói sảng; nói sảng thì mạch huyền; năm ngày mà nói sảng không dứt thì nên châm huyệt Kỳ môn (huyệt ở ngực, thẳng dưới núm vú, khoảng gian sườn thứ sáu).
Vùng dưới tim (vùng thượng vị, chỗ lõm dưới mỏ ác) chỉ thấy đầy mà không đau, đó là chứng bĩ (cảm giác đầy, bít tắc, nghẹn ứ ở vùng dưới tim, ấn vào thấy mềm, không đau). Dùng Bán hạ tả tâm thang (thang: bài thuốc sắc lấy nước uống; "tả tâm" là làm tan sự bít tắc ở vùng dưới tim) làm thuốc chủ trị. Bài thuốc gồm: bán hạ (củ cây bán hạ, vị thuốc chữa nôn, tiêu đờm) nửa thăng (thăng: đơn vị đo dung tích thời xưa, một thăng thời Hán khoảng 200 ml), rửa sạch; hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, vị đắng, thanh nhiệt), can khương (gừng khô), nhân sâm, cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt, điều hòa các vị thuốc), mỗi vị ba lạng (lạng: đơn vị khối lượng thời xưa), cam thảo thì chích (sao hoặc nướng cho vàng); hoàng liên (thân rễ cây hoàng liên, vị rất đắng, thanh nhiệt) một lạng; đại táo (táo tàu) mười hai quả, bẻ đôi.
Bảy vị trên, dùng một đấu nước (đấu: đơn vị dung tích, bằng mười thăng), sắc còn sáu thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày uống ba lần.
Mạch phù khẩn (mạch nổi ở nông, đặt nhẹ tay đã thấy, lại căng như sợi dây thừng xoắn; báo hiệu tà khí lạnh còn ở phần ngoài cơ thể) mà lại dùng thuốc xổ, thì cái "khẩn" (tà khí lạnh) trái lại lọt vào bên trong, sinh ra chứng bĩ; ấn vào thấy mềm, đó chỉ là khí bị bít tắc mà thôi.
Bệnh Thái dương trúng phong (bệnh cảm ở giai đoạn đầu, tà khí còn ở phần ngoài cơ thể thuộc kinh Thái dương, do gió gây ra, có sốt, ra mồ hôi, sợ gió), người bệnh nôn và đi ngoài, nôn ọe, khí đi ngược lên; phải đợi biểu chứng (các triệu chứng ở phần ngoài cơ thể như sốt, sợ lạnh) khỏi rồi mới có thể dùng thuốc mạnh để công trục (tống tà khí ra ngoài). Người bệnh mồ hôi ra rịn rịn (?) (chỗ này nguyên văn thiếu chữ), cơn phát có giờ giấc nhất định. Đau đầu, vùng dưới tim bít tắc, cứng và đầy, lan sang dưới sườn, hễ nôn là thở hụt hơi; đó là biểu đã giải mà bên trong chưa hòa, dùng Thập táo thang làm thuốc chủ trị. Bài thuốc: nguyên hoa (hoa cây nguyên hoa, vị thuốc trục nước rất mạnh), sao khô; cam toại (rễ cây cam toại, trục nước rất mạnh); đại kích (rễ cây đại kích, trục nước rất mạnh); ba vị lượng bằng nhau.
Ba vị trên, giã thành thuốc bột. Dùng một thăng năm hợp nước (hợp: một phần mười thăng), trước hết sắc mười quả đại táo, lấy tám hợp, bỏ táo đi. Người khỏe thì cho thuốc bột vào một tiền chủy (lượng thuốc bột xúc đầy trên một đồng tiền dùng làm thìa, khoảng một vài gam), người gầy yếu thì nửa tiền chủy; uống ấm vào lúc sáng sớm. Nếu đi ngoài ít, không thông, thì sáng hôm sau uống lại, thêm nửa tiền chủy. Khi đã đi ngoài thông khoái thì ăn cháo loãng để tự bồi dưỡng.
Bệnh Thái dương, dùng thuốc cho ra mồ hôi, rồi phát sốt, sợ lạnh, lại dùng thuốc xổ, thế là vùng dưới tim bị bĩ. Đó là phần ngoài và phần trong đều hư, khí âm và khí dương (hai mặt đối lập trong cơ thể: dương là phần nóng, động, che chở bên ngoài; âm là phần lạnh, tĩnh, nuôi dưỡng bên trong) đều cạn kiệt; không còn dương thì chỉ còn âm đơn độc. Lại thêm dùng thiêu châm (châm kim nung đỏ vào huyệt), khiến trong ngực bứt rứt, sắc mặt xanh vàng, da thịt giật giật (?) (nguyên văn thiếu chữ); như vậy là khó chữa. Nếu sắc mặt chỉ hơi vàng, tay chân ấm thì sẽ khỏi.
Vùng dưới tim bĩ, ấn vào thấy mềm, mạch ở bộ quan (vị trí bắt mạch ở cổ tay, ngay chỗ xương cổ tay nhô lên, nằm giữa bộ thốn và bộ xích) phù (nổi), dùng Đại hoàng hoàng liên tả tâm thang làm thuốc chủ trị. Bài thuốc: đại hoàng (rễ cây đại hoàng, vị thuốc xổ, thanh nhiệt) hai lạng; hoàng liên một lạng.
Hai vị trên, dùng hai thăng nước đang sôi sùng sục để ngâm, một lát thì bỏ bã, chia làm hai lần uống ấm. (Bài này chắc chắn phải có hoàng cầm.)
Vùng dưới tim bĩ mà lại sợ lạnh, ra mồ hôi, dùng Phụ tử tả tâm thang làm thuốc chủ trị. Bài thuốc: phụ tử (củ con của cây ô đầu, vị thuốc rất nóng, có độc, dùng để làm ấm và cứu dương khí) một củ, bào chế bằng cách vùi tro nóng nướng chín, sắc riêng lấy nước; đại hoàng hai lạng; hoàng liên, hoàng cầm mỗi vị một lạng.
Bốn vị trên, dùng hai thăng nước đang sôi sùng sục ngâm một lát, bỏ bã, cho nước phụ tử vào, chia làm hai lần uống ấm.
Vốn do đã dùng thuốc xổ nên vùng dưới tim bị bĩ; cho uống thuốc tả tâm mà chứng bĩ không tan, người bệnh khát, miệng khô, bứt rứt, tiểu tiện không thông, thì dùng Ngũ linh tán (tán: thuốc dạng bột; bài thuốc gồm năm vị, có tác dụng lợi tiểu, hóa nước ứ) làm thuốc chủ trị. Có một bản nói: chịu đựng một ngày thì tự khỏi.
(?) Bệnh thương hàn (bệnh cảm do khí lạnh từ ngoài xâm nhập, nói chung các bệnh sốt cấp tính từ bên ngoài vào) đã ra mồ hôi, sau khi bệnh giải, trong dạ dày không hòa, vùng dưới tim bĩ và cứng, ợ khan ra mùi thức ăn, dưới sườn có thủy khí (nước ứ đọng), trong bụng sôi ùng ục như sấm và đi lỏng, dùng Sinh khương tả tâm thang làm thuốc chủ trị. Bài thuốc: sinh khương (gừng tươi) bốn lạng, thái mỏng; bán hạ nửa thăng, rửa sạch; can khương một lạng; hoàng liên một lạng; nhân sâm, hoàng cầm, cam thảo mỗi vị ba lạng, cam thảo chích; đại táo mười hai quả, bẻ đôi.
Tám vị trên, dùng một đấu nước, sắc còn sáu thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày ba lần.
Bệnh thương hàn hay trúng phong, thầy thuốc lại cho uống thuốc xổ, người bệnh đi lỏng mỗi ngày mấy chục lần, thức ăn không tiêu, trong bụng sôi như sấm, vùng dưới tim bĩ, cứng và đầy, nôn khan, bứt rứt, không yên được. Thầy thuốc thấy vùng dưới tim bĩ, cho là bệnh chưa hết, lại cho xổ thêm lần nữa, chứng bĩ càng nặng. Đây không phải do nhiệt kết lại, mà chỉ là trong dạ dày hư, khách khí (tà khí từ ngoài xâm nhập vào) đi ngược lên, nên làm cho cứng; dùng Cam thảo tả tâm thang làm thuốc chủ trị. Bài thuốc: cam thảo bốn lạng, chích; hoàng cầm, can khương mỗi vị ba lạng; hoàng liên một lạng; bán hạ nửa thăng, rửa sạch; đại táo mười hai quả, bẻ đôi. Có một bản có thêm nhân sâm ba lạng.
Sáu vị trên, dùng một đấu nước, sắc còn sáu thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày ba lần.
Bệnh thương hàn, uống thuốc sắc rồi đi lỏng không dứt, vùng dưới tim bĩ và cứng. Uống thuốc tả tâm rồi, lại dùng thuốc khác cho xổ, đi lỏng không dứt. Thầy thuốc cho uống thuốc Lý trung (bài thuốc làm ấm tỳ vị), đi lỏng lại càng nặng. Thuốc Lý trung chữa trung tiêu (phần giữa thân thể, chủ yếu là tỳ và dạ dày; cơ thể được chia làm ba phần gọi là tam tiêu: thượng tiêu ở ngực, trung tiêu ở bụng trên, hạ tiêu ở bụng dưới), còn chứng đi lỏng này ở hạ tiêu (phần dưới thân thể, gồm ruột, thận, bàng quang), nên dùng Xích thạch chi vũ dư lương thang làm thuốc chủ trị. Bài thuốc: xích thạch chi (một loại đất sét đỏ, vị thuốc làm se, cầm đi lỏng) một cân, đập vụn; thái nhất vũ dư lương (một loại quặng sắt dạng khối, vị thuốc làm se ruột) một cân, đập vụn.
Hai vị trên, dùng sáu thăng nước, sắc còn hai thăng, bỏ bã, chia làm ba lần uống ấm. Nếu vẫn không dứt thì nên cho thuốc lợi tiểu tiện.
Bệnh thương hàn đã dùng phép gây nôn, phép xổ, phép cho ra mồ hôi, người bứt rứt do hư, mạch rất yếu; đến ngày thứ tám, thứ chín, vùng dưới tim bĩ và cứng, dưới sườn đau, khí xông ngược lên cổ họng, chóng mặt, đầu óc mờ mịt như bị trùm kín, gân mạch giật run; để lâu sẽ thành chứng nuy (tay chân yếu mềm, teo nhẽo, không cử động được).
Bệnh thương hàn đã cho ra mồ hôi, gây nôn, cho xổ, sau khi bệnh giải, vùng dưới tim bĩ và cứng, ợ hơi không dứt, dùng Tuyền phúc đại giả thang làm thuốc chủ trị. Bài thuốc: tuyền phúc hoa (hoa cây tuyền phúc, vị thuốc giáng khí, chữa ợ) ba lạng; nhân sâm hai lạng; sinh khương năm lạng, thái mỏng; đại giả thạch (một loại quặng sắt màu đỏ nâu, vị thuốc trấn khí nghịch) một lạng, đập vụn; cam thảo ba lạng, chích; bán hạ nửa thăng, rửa sạch; đại táo mười hai quả, bẻ đôi.
Bảy vị trên, dùng một đấu nước, sắc còn sáu thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày ba lần.
Bệnh Thái dương, chứng ở bên ngoài chưa hết mà đã nhiều lần cho xổ, thế là nhiệt theo vào trong, đi lỏng không dứt, vùng dưới tim bĩ và cứng, cả phần ngoài lẫn phần trong đều chưa giải, dùng Quế chi nhân sâm thang làm thuốc chủ trị. Bài thuốc: quế chi (cành non cây quế) bốn lạng, thái riêng; cam thảo bốn lạng, chích; bạch truật (thân rễ cây bạch truật, vị thuốc bổ tỳ, trừ thấp), nhân sâm, can khương mỗi vị hai lạng.
Năm vị trên, dùng chín thăng nước, trước sắc bốn vị, còn năm thăng, bỏ bã, cho quế chi vào sắc tiếp còn ba thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày uống hai lần.
Bệnh thương hàn sau khi đã xổ mạnh, lại cho ra mồ hôi, vùng dưới tim bĩ, sợ lạnh, đó là biểu chưa giải; không được công trục chứng bĩ, phải giải biểu trước, biểu giải rồi mới công trục chứng bĩ, nên dùng Đại hoàng hoàng liên tả tâm thang (dùng bài ở trên).
Bệnh giống chứng của bài Quế chi thang (bài thuốc chữa cảm gió: sốt, ra mồ hôi, sợ gió), nhưng đầu gáy không cứng đau, mạch hơi phù, trong ngực bĩ và cứng, khí xông lên cổ họng đến không thở được, đó là trong ngực có hàn (khí lạnh, đờm lạnh ứ đọng), nên cho nôn ra, dùng Qua đế tán. Bài thuốc: qua đế (cuống quả dưa, vị thuốc gây nôn), sao khô; xích tiểu đậu (đậu đỏ nhỏ); mỗi vị một phân (phần bằng nhau).
Hai vị trên, giã thành bột, lấy nửa tiền chủy. Lấy một hợp đậu xị (đậu đen lên men), ngâm trong bảy hợp nước sôi một lát, bỏ bã, cho thuốc bột vào nước ấy quấy đều, uống một hơi hết. Nếu không nôn thì tăng thêm một ít, nôn được thông khoái thì thôi. Những người mất máu và người cơ thể hư nhược đều không được cho uống Qua đế tán.
Quyển thứ chín – Thương hàn (phần trên)
Thiên thứ bảy: Các phép chữa khác cho bệnh Thái dương
Hai mươi chứng, mười ba bài thuốc
Trúng phong (cảm gió) phát sốt, sáu bảy ngày không khỏi mà bứt rứt, có cả biểu chứng (triệu chứng ở phần ngoài cơ thể) lẫn lý chứng (triệu chứng ở phần trong), khát muốn uống nước, nước uống vào thì nôn ra; đó gọi là thủy nghịch (nước ứ đọng bên trong làm nước uống vào bị đẩy ngược ra), dùng Ngũ linh tán (thuốc bột năm vị, có tác dụng lợi tiểu, hóa nước ứ) làm thuốc chủ trị. (Bài thuốc xem ở mục Kết hung (?).)
Bệnh thương hàn (bệnh cảm do khí lạnh từ ngoài xâm nhập, nói chung các bệnh sốt cấp tính) được hai ba ngày, trong tim hồi hộp mà bứt rứt, dùng Tiểu kiến trung thang (thang: thuốc sắc; bài thuốc làm ấm và bồi bổ tỳ vị) làm thuốc chủ trị. Bài thuốc: quế chi (cành non cây quế) ba lạng (lạng: đơn vị khối lượng thời xưa); cam thảo hai lạng, chích (sao hoặc nướng vàng); thược dược (rễ cây thược dược) sáu lạng; sinh khương (gừng tươi) ba lạng, thái mỏng; đại táo (táo tàu) mười một quả, bẻ đôi; giao di (mạch nha, kẹo mạch nha) một thăng (thăng: đơn vị dung tích, thời Hán khoảng 200 ml).
Sáu vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc còn ba thăng, bỏ bã, cho mạch nha vào, uống ấm mỗi lần một thăng. Người hay nôn không được uống, vì thuốc có vị ngọt.
Bệnh thương hàn mạch phù (mạch nổi ở nông, đặt nhẹ tay đã thấy), mà thầy thuốc lại dùng lửa (hơ, xông, châm kim nung) để ép ra mồ hôi, làm vong dương (dương khí – sức nóng, sức hoạt động của cơ thể – bị tổn hại, thoát mất), người bệnh hoảng hốt, cuồng loạn, nằm ngồi không yên, dùng Quế chi khử thược dược gia thục tất mẫu lệ long cốt cứu nghịch thang (bài Quế chi thang bỏ thược dược, thêm thục tất, mẫu lệ, long cốt, dùng để cứu chứng chữa sai) làm thuốc chủ trị. Bài thuốc: quế chi, sinh khương (thái mỏng), thục tất (lá non cây thường sơn, vị thuốc trừ đờm) mỗi vị ba lạng, thục tất phải rửa cho hết mùi tanh; cam thảo hai lạng, chích; mẫu lệ (vỏ con hàu, vị thuốc trấn an tinh thần) năm lạng, sao khô; long cốt (xương động vật hóa thạch, vị thuốc trấn an tinh thần) bốn lạng; đại táo mười hai quả, bẻ đôi.
Bảy vị trên, dùng tám thăng nước, trước sắc thục tất cho cạn bớt hai thăng, rồi cho các vị khác vào, sắc còn ba thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng. (Một cách khác: dùng một đấu (mười thăng) hai thăng nước, sắc còn năm thăng.)
Dùng thiêu châm (châm kim nung đỏ) để làm ra mồ hôi, chỗ châm bị nhiễm lạnh, nổi cục đỏ, thì ắt sẽ phát chứng bôn đồn (khí từ bụng dưới xông ngược lên ngực, lên họng, như con lợn chạy lồng lên, gây đau đớn, khó chịu tột độ). Khí từ bụng dưới xông lên, thì cứu (đốt ngải hơ trên da) lên mỗi cục ấy một tráng (một mồi ngải), và cho uống Quế chi gia quế thang.
Bài thuốc: quế chi năm lạng; thược dược, sinh khương mỗi vị ba lạng; đại táo mười hai quả, bẻ đôi; cam thảo hai lạng, chích.
Năm vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc còn ba thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng. Bản gốc nói: đây là bài Quế chi thang, nay thêm quế cho đủ năm lạng; sở dĩ thêm quế là vì quế làm hạ được khí bôn đồn.
Bệnh hỏa nghịch (bệnh trở nặng do chữa sai bằng lửa), lại cho xổ, rồi vì thiêu châm mà bứt rứt vật vã, dùng Quế chi cam thảo long cốt mẫu lệ thang làm thuốc chủ trị. Bài thuốc: quế chi một lạng; cam thảo, long cốt, mẫu lệ mỗi vị hai lạng, sao khô.
Bốn vị trên, dùng năm thăng nước, sắc còn hai thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần tám hợp (hợp: một phần mười thăng), ngày ba lần.
Bệnh thương hàn mà dùng thêm ôn châm (châm kim rồi đốt ngải trên cán kim cho nóng) thì ắt sẽ hoảng sợ.
Bệnh Thái dương sáu bảy ngày, biểu chứng vẫn còn (?) (nguyên văn có chữ khó hiểu), mạch vi mà trầm (yếu và chìm sâu, phải ấn mạnh tay mới thấy), lại không thành chứng kết hung (tà khí kết ở ngực, vùng dưới tim cứng và đau), người bệnh phát cuồng, đó là vì nhiệt ở hạ tiêu (phần dưới thân thể, vùng bụng dưới). Bụng dưới cứng đầy, tiểu tiện vẫn thông, thì đi ngoài ra máu mới khỏi. Sở dĩ như vậy là vì tà khí ở kinh Thái dương theo đường kinh đi vào, nhiệt ứ kết ở bên trong; nên cho xổ, dùng Để đương thang.
Bệnh Thái dương, người vàng, mạch trầm kết (mạch chìm sâu, đập chậm, thỉnh thoảng ngừng một nhịp), bụng dưới cứng; nếu tiểu tiện không thông là không phải bệnh do máu; nếu tiểu tiện vẫn thông, người bệnh như cuồng, thì chắc chắn là chứng huyết ứ, dùng Để đương thang làm thuốc chủ trị.
Bệnh thương hàn có sốt, bụng dưới đầy, lẽ ra tiểu tiện không thông, nay lại thông, đó là có huyết ứ, phải cho xổ, không được dùng thuốc nào khác, nên dùng Để đương hoàn (hoàn: thuốc viên).
Bài Để đương thang: đại hoàng hai lạng, bổ làm sáu miếng; đào nhân (nhân hạt đào, vị thuốc phá huyết ứ) hai mươi hạt, bỏ vỏ và đầu nhọn, sao; manh trùng (con mòng hút máu, vị thuốc phá huyết ứ), bỏ chân và cánh, sao; thủy điệt (con đỉa, vị thuốc phá huyết ứ); hai vị sau mỗi vị ba mươi con, sao.
Bốn vị trên, dùng năm thăng nước, sắc còn ba thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng. Nếu không đi ngoài được thì uống thêm.
Bài Để đương hoàn: đại hoàng ba lạng; đào nhân hai mươi lăm hạt, bỏ vỏ và đầu nhọn, sao; manh trùng, bỏ chân và cánh, sao; thủy điệt; hai vị sau mỗi vị hai mươi con, sao.
Bốn vị trên, giã rồi chia làm bốn viên, dùng một thăng nước sắc một viên, lấy bảy hợp uống; sau chừng một ngày một đêm (?) (nguyên văn thiếu chữ) sẽ đi ngoài ra (máu), nếu không đi thì uống thêm.
Phụ nữ trúng phong, phát sốt, sợ lạnh, lại vừa đúng lúc có kinh nguyệt; được bảy tám ngày thì hết sốt, mạch trì (mạch đập chậm), người mát, dưới ngực và sườn đầy tức như chứng kết hung, nói mê sảng; đó là nhiệt nhập huyết thất (nhiệt tà xâm vào huyết thất, tức tử cung và đường kinh nguyệt), nên châm huyệt Kỳ môn (huyệt ở vùng sườn, thẳng dưới núm vú), tùy theo bệnh hư hay thực mà châm bổ hay châm tả.
Phụ nữ trúng phong bảy tám ngày, tiếp đó bị lúc lạnh lúc nóng, phát cơn có giờ giấc, kinh nguyệt vừa mới dứt, đó là nhiệt nhập huyết thất, máu ắt bị kết lại, cho nên bệnh giống như sốt rét, phát cơn có giờ giấc; dùng Tiểu sài hồ thang làm thuốc chủ trị. (Bài thuốc xem ở mục Sài hồ thang.)
Phụ nữ bị thương hàn, phát sốt, vừa đúng lúc có kinh nguyệt, ban ngày tỉnh táo, chiều tối thì nói mê sảng như thấy ma; đó là nhiệt nhập huyết thất. Đừng làm tổn hại vị khí (khí của dạ dày, sức tiêu hóa) và thượng tiêu, trung tiêu (phần ngực và phần bụng trên), bệnh ắt sẽ tự khỏi.
Bệnh thương hàn không sốt cao, miệng khô khát mà bứt rứt, lưng hơi sợ lạnh, dùng Bạch hổ thang (bài thuốc thanh nhiệt mạnh, chữa sốt cao, khát) làm thuốc chủ trị.
Bệnh thương hàn mạch phù, phát sốt không có mồ hôi, biểu chưa giải (bệnh ở phần ngoài chưa khỏi), thì không được cho uống Bạch hổ thang; nếu khát muốn uống nước mà không có biểu chứng, thì dùng Bạch hổ thang làm thuốc chủ trị.
Bệnh thương hàn mạch phù hoạt (mạch nổi và trơn tru như hạt châu lăn), đó là bên ngoài có nhiệt, bên trong có hàn, dùng Bạch hổ thang làm thuốc chủ trị. Bài thuốc: tri mẫu (thân rễ cây tri mẫu, vị thuốc thanh nhiệt) sáu lạng; thạch cao (khoáng chất thạch cao, vị thuốc thanh nhiệt mạnh) một cân, đập vụn; cam thảo hai lạng, chích; gạo tẻ sáu hợp.
Bốn vị trên, dùng một đấu nước, nấu đến khi gạo chín là thuốc thành, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày ba lần.
Bài khác: tri mẫu sáu lạng; thạch cao một cân, đập vụn; cam thảo hai lạng, chích; nhân sâm ba lạng; gạo tẻ sáu hợp.
Năm vị trên, dùng một đấu nước, nấu đến khi gạo chín là thuốc thành, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày ba lần. Từ sau tiết Lập hạ (tiết khí bắt đầu mùa hè, khoảng đầu tháng 5 dương lịch) đến trước tiết Lập thu (tiết khí bắt đầu mùa thu, khoảng đầu tháng 8 dương lịch) mới được dùng; sau Lập thu thì không được uống. Ba tháng mùa xuân, người bệnh thường khổ vì bên trong lạnh, cũng không được cho Bạch hổ thang, cho uống thì sẽ nôn, đi lỏng và đau bụng. Những người mất máu và người cơ thể hư nhược cũng không được cho Bạch hổ thang, uống vào thì đau bụng và đi lỏng, chỉ nên dùng thuốc làm ấm.
Thái dương và Thiếu dương hợp bệnh (hai kinh cùng phát bệnh một lúc; Thiếu dương là giai đoạn bệnh nửa ngoài nửa trong, có lúc nóng lúc lạnh, đắng miệng), tự nhiên đi lỏng, thì cho uống Hoàng cầm thang; nếu nôn thì cho uống Hoàng cầm gia bán hạ sinh khương thang.
Bài Hoàng cầm thang: hoàng cầm ba lạng; thược dược, cam thảo mỗi vị hai lạng, cam thảo chích; đại táo mười hai quả, bẻ đôi.
Bốn vị trên, dùng một đấu nước, sắc còn ba thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng, ban ngày uống hai lần, ban đêm một lần.
Bài Hoàng cầm gia bán hạ sinh khương thang: bán hạ nửa thăng, rửa sạch; sinh khương một lạng rưỡi, thái mỏng.
Hai vị trên, thêm vào bài trước là được.
Bệnh thương hàn, trong ngực có nhiệt, trong dạ dày có tà khí, trong bụng đau, muốn nôn, dùng Hoàng liên thang làm thuốc chủ trị. Bài thuốc: hoàng liên, cam thảo (chích), can khương, quế chi, nhân sâm mỗi vị ba lạng; bán hạ nửa thăng, rửa sạch; đại táo mười hai quả, bẻ đôi.
Bảy vị trên, dùng một đấu nước, sắc còn sáu thăng, bỏ bã, chia làm năm lần uống ấm, ban ngày ba lần, ban đêm hai lần.
Bệnh thương hàn tám chín ngày, phong và thấp (gió và khí ẩm) cùng xâm vào đánh nhau trong cơ thể, toàn thân đau nhức khó chịu, không tự trở mình được, không nôn, không khát; sau khi cho xổ, mạch phù mà khẩn (nổi và căng), dùng Quế chi phụ tử thang làm thuốc chủ trị. Nếu người bệnh đại tiện cứng, tiểu tiện vẫn thông, thì dùng Truật phụ tử thang làm thuốc chủ trị. Bài thuốc: quế chi bốn lạng; phụ tử ba củ, bào chế (vùi tro nóng nướng chín); sinh khương ba lạng, thái mỏng; đại táo mười hai quả, bẻ đôi; cam thảo hai lạng, chích. Năm vị trên, dùng sáu thăng nước, sắc còn hai thăng, bỏ bã, chia ba lần uống ấm.
Bài Truật phụ tử thang: trong bài trước bỏ quế chi, thêm bốn lạng bạch truật là được. Uống một lần thấy người tê bại, khoảng nửa ngày sau uống tiếp cho hết; người bệnh có thể choáng váng như bị trùm kín đầu, đừng lấy làm lạ. Đó là do phụ tử và bạch truật cùng chạy vào trong da, đuổi thủy khí mà chưa trừ hết, nên mới như vậy. Theo phép thì phải thêm bốn lạng quế, nhưng vì đại tiện cứng, tiểu tiện vẫn thông nên không thêm quế.
Phong và thấp cùng xâm vào đánh nhau trong cơ thể, các khớp xương đau nhức khó chịu, đau co giật không co duỗi được, chạm vào thì đau dữ dội, ra mồ hôi, thở hụt hơi, tiểu tiện không thông, sợ gió không muốn cởi áo, hoặc người hơi phù, dùng Cam thảo phụ tử thang làm thuốc chủ trị. Bài thuốc: cam thảo hai lạng, chích; phụ tử hai củ, bào chế; bạch truật ba lạng; quế chi bốn lạng.
Bốn vị trên, dùng sáu thăng nước, sắc còn ba thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày ba lần. Lần đầu uống mà ra mồ hôi nhẹ thì thôi; nếu ăn được, mồ hôi đã ngừng mà lại bứt rứt, thì uống năm hợp; nếu sợ uống một thăng là nhiều, thì những lần sau uống sáu bảy hợp là khỏi.
Bệnh thương hàn mạch kết đại (mạch đập không đều, có lúc ngừng; "kết" là ngừng không theo quy luật, "đại" là ngừng theo quy luật và lâu mới đập lại), tim đập hồi hộp, dùng Chích cam thảo thang làm thuốc chủ trị. Bài thuốc: cam thảo bốn lạng, chích; quế chi, sinh khương mỗi vị ba lạng, sinh khương thái mỏng; mạch môn đông (rễ củ cây mạch môn, vị thuốc bổ âm, nhuận) nửa thăng, bỏ lõi; ma tử nhân (hạt gai dầu, vị thuốc nhuận) nửa thăng; nhân sâm (?) (nguyên văn thiếu phân lượng và thiếu các vị còn lại). Chín vị trên, dùng bảy thăng rượu trong và tám thăng nước, sắc còn ba thăng, bỏ bã, cho a giao (keo da lừa) vào cho tan hết, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày ba lần.
Quyển thứ chín – Thương hàn (phần trên)
Thiên thứ tám: Các chứng trạng của bệnh Dương minh
Bảy mươi lăm chứng, mười một bài thuốc
Bệnh Dương minh (giai đoạn bệnh tà khí vào dạ dày và ruột; thường có sốt cao, ra mồ hôi, táo bón) là bệnh trong dạ dày có hàn (?) (các bản khác thường chép là "dạ dày thực").
Hỏi: Bệnh có loại Thái dương dương minh, có loại Chính dương dương minh, có loại Vi dương dương minh, nghĩa là thế nào? Đáp: Thái dương dương minh là chứng tỳ ước (tỳ bị bó buộc, không vận chuyển được tân dịch, khiến tiểu nhiều mà đại tiện táo cứng). Chính dương dương minh là chứng vị gia thực (dạ dày và ruột bị tà nhiệt kết lại, đầy chặt, không đi ngoài được). Vi dương dương minh là sau khi cho ra mồ hôi hoặc cho lợi tiểu, trong dạ dày khô ráo, đại tiện khó.
Hỏi: Do đâu mà mắc bệnh Dương minh? Đáp: Bệnh Thái dương, cho ra mồ hôi hoặc cho xổ, làm mất tân dịch (các chất dịch trong cơ thể), trong dạ dày khô ráo, vì thế thành Dương minh; không đi đại tiện được, đi thì khó, thế là thành bệnh Dương minh.
Hỏi: Chứng biểu hiện bên ngoài của bệnh Dương minh thế nào? Đáp: Người nóng, ra mồ hôi, không sợ lạnh mà trái lại sợ nóng.
Hỏi: Có bệnh mới mắc một ngày mà phát sốt, sợ lạnh, là sao? Đáp: Đúng vậy. Tuy thế, đến ngày thứ hai thì hết sợ lạnh, liền ra mồ hôi và sợ nóng. Hỏi: Vì sao sợ lạnh tự hết? Đáp: Dương minh ở giữa, thuộc hành Thổ (đất; theo thuyết Ngũ hành, tỳ vị thuộc Thổ), là nơi muôn vật quy về, không truyền đi đâu nữa; cho nên lúc đầu tuy sợ lạnh, đến ngày thứ hai tự hết. Đó là khi mới mắc bệnh Thái dương, cho ra mồ hôi, mồ hôi ra trước nhưng không ra triệt để, nên chuyển sang thuộc Dương minh.
Bệnh phát sốt không có mồ hôi, nôn, không ăn được, rồi lại ra mồ hôi rịn rịn liên tục (?) (nguyên văn thiếu chữ), đó là bệnh đã chuyển sang Dương minh.
Bệnh thương hàn ngày thứ ba, mạch Dương minh to.
Bệnh mạch phù mà hoãn (nổi và chậm rãi, mềm), tay chân ấm, đó là bệnh thuộc Thái âm (giai đoạn bệnh tỳ hư hàn, bụng đầy, đi lỏng). Bệnh Thái âm lẽ ra phát vàng da; nếu tiểu tiện vẫn thông thì không phát vàng được. Đến ngày thứ bảy thứ tám mà đại tiện cứng, là đã thuộc Dương minh.
Bệnh thương hàn truyền sang Dương minh thì người bệnh ra mồ hôi rịn rịn liên tục (?) (nguyên văn thiếu chữ).
Dương minh trúng phong, miệng đắng, họng khô, bụng đầy, hơi thở gấp, phát sốt, sợ lạnh, mạch phù hoặc khẩn; nếu cho xổ thì bụng đầy, tiểu tiện khó.
Bệnh Dương minh, ăn được là trúng phong, không ăn được là trúng hàn (bị khí lạnh xâm vào).
Bệnh Dương minh, trúng hàn không ăn được, tiểu tiện không thông, tay chân ra mồ hôi rịn rịn, đó là sắp thành chứng cố hà (?) (chứng phân đầu cứng, sau nát, kéo dài lâu ngày do hàn), ắt sẽ phân đầu cứng, phần sau nát. Sở dĩ như vậy là vì trong dạ dày lạnh, nước và thức ăn không phân tách được.
Bệnh Dương minh, lúc đầu muốn ăn, tiểu tiện lại không nhiều lần, đại tiện vẫn bình thường; người bệnh đau nhức các khớp xương, hâm hấp như có sốt, bỗng nhiên phát cuồng, rồi ra mồ hôi rịn rịn mà khỏi. Đó là do khí nước không thắng được khí của thức ăn, cùng theo mồ hôi ra ngoài; đại tiện cứng thì khỏi.
Bệnh Dương minh, thời điểm sắp khỏi là từ giờ Thân đến hết giờ Tuất (khoảng 3 giờ chiều đến 9 giờ tối).
Bệnh Dương minh, không ăn được, cho xổ mà không khỏi, người bệnh không ăn được, nếu công phá nhiệt thì ắt sẽ nấc. Sở dĩ như vậy là vì trong dạ dày hư lạnh; người bệnh vốn đã hư, công phá nhiệt thì ắt sẽ nấc.
Bệnh Dương minh, mạch trì (mạch đập chậm), ăn không dám no, ăn no thì hơi bứt rứt, chóng mặt, ắt tiểu tiện khó; đó là sắp thành chứng cốc đản (chứng vàng da do ăn uống không tiêu hóa được, thấp nhiệt uất lại). Tuy cho xổ nhưng bụng vẫn đầy như cũ, sở dĩ như vậy là vì mạch trì.
Bệnh Dương minh lâu ngày mà đại tiện cứng. Bệnh Dương minh lẽ ra phải nhiều mồ hôi, mà lại không có mồ hôi, người như có sâu bò trong da, đó là do hư lâu ngày.
Mùa đông mắc bệnh Dương minh, lại không có mồ hôi, chỉ có tiểu tiện thông, hai ba ngày thì nôn và ho; nếu tay chân lạnh giá thì người bệnh ắt đau đầu. Nếu không nôn, không ho, tay chân không lạnh giá thì không đau đầu.
Mùa đông mắc bệnh Dương minh, chỉ chóng mặt, không sợ lạnh, nên ăn được mà ho, thì người bệnh ắt đau họng; nếu không ho thì không đau họng.
Bệnh Dương minh, mạch phù mà khẩn, ắt sẽ sốt kiểu triều nhiệt (sốt lên theo giờ nhất định như thủy triều, thường vào buổi chiều), phát cơn có giờ giấc; nếu mạch chỉ phù thì ắt ra mồ hôi trộm (ra mồ hôi khi ngủ).
Bệnh Dương minh, không có mồ hôi, tiểu tiện không thông, trong lòng bứt rứt khó chịu không yên (?) (nguyên văn thiếu chữ, các bản khác là "áo nùng"), ắt sẽ phát vàng da.
Bệnh Dương minh bị chữa bằng lửa, trên trán ra chút mồ hôi mà tiểu tiện không thông, ắt sẽ phát vàng da.
Bệnh Dương minh, miệng khô, chỉ muốn ngậm nước súc miệng mà không muốn nuốt, ắt sẽ chảy máu cam.
Bệnh Dương minh, vốn đã tự ra mồ hôi, thầy thuốc lại cho ra mồ hôi thêm lần nữa, bệnh đã khỏi mà người bệnh vẫn hơi bứt rứt, không được khoan khoái, đó là do đại tiện cứng. Ắt là đã mất tân dịch, trong dạ dày khô, nên làm phân cứng. Nên hỏi xem mỗi ngày đi tiểu mấy lần; nếu trước đây mỗi ngày ba bốn lần, nay mỗi ngày hai lần, thì biết chắc không lâu nữa sẽ đi đại tiện được; nay vì tiểu tiện ít đi, tân dịch sẽ trở về trong dạ dày, cho nên biết chắc sẽ đi đại tiện được.
Phàm bệnh mà phần dương nhiều, có nhiệt mà cho xổ thì phân cứng; mồ hôi ra quá nhiều, hoặc cho ra mồ hôi, cũng làm phân cứng.
Bệnh thương hàn nôn nhiều, tuy có chứng Dương minh cũng không được công trục.
Bệnh Dương minh, vùng dưới tim cứng đầy, không được công trục; công trục mà đi lỏng không dứt thì nguy, nếu đi lỏng dứt được thì khỏi.
Bệnh Dương minh, cả mặt đỏ (?), không được công trục; nếu công trục ắt phát sốt; nếu da vàng là do tiểu tiện không thông.
Bệnh Dương minh, chưa dùng phép gây nôn hay phép xổ mà bứt rứt, có thể cho uống Thừa khí thang (bài thuốc xổ, làm thông đại tiện, hạ khí nhiệt kết trong ruột).
Bệnh Dương minh, mạch trì, tuy ra mồ hôi nhưng không sợ lạnh, người ắt nặng nề, thở hụt hơi, bụng đầy mà thở gấp, có triều nhiệt; như vậy là bên ngoài đã giải, có thể công trục bên trong. Tay chân ra mồ hôi rịn rịn liên tục (?) (nguyên văn thiếu chữ), đó là phân đã cứng, dùng Thừa khí thang làm thuốc chủ trị.
Nếu ra mồ hôi nhiều mà hơi sợ lạnh, là bên ngoài chưa giải, sốt không lên theo cơn, thì đừng cho uống Thừa khí thang. Nếu bụng đầy căng mà không đi đại tiện, có thể cho uống Tiểu thừa khí thang, làm hòa nhẹ vị khí, đừng để xổ mạnh.
Bệnh Dương minh, có triều nhiệt, phân hơi cứng, có thể cho uống Thừa khí thang; phân không cứng thì đừng cho.
Nếu sáu bảy ngày không đi đại tiện, e rằng có phân khô cứng; muốn biết thì có thể cho uống Tiểu thừa khí thang, nếu trong bụng sôi chuyển và trung tiện (đánh rắm), đó là có phân khô cứng, mới có thể công trục. Nếu không trung tiện, đó chỉ là phân đầu cứng phần sau nát, không được công trục; công trục thì ắt bụng căng đầy, không ăn được, muốn uống nước thì uống vào liền nấc. Về sau mà phát sốt thì phân ắt lại cứng, dùng Tiểu thừa khí thang để làm hòa. Nếu không trung tiện thì phải thận trọng, không được công trục.
Phàm bệnh thực thì nói mê sảng, bệnh hư thì nói kiểu trịnh thanh (nói lặp đi lặp lại, giọng nhỏ, yếu ớt). Trịnh thanh tức là nói đi nói lại một câu. Mắt nhìn trợn trừng không chớp, nói mê sảng, thở gấp, đầy tức thì chết; đi lỏng cũng chết.
Bệnh Dương minh, người bệnh nhiều mồ hôi, tân dịch thoát ra ngoài, trong dạ dày khô, đại tiện ắt cứng; phân cứng thì nói mê sảng, dùng Thừa khí thang làm thuốc chủ trị.
Bệnh Dương minh, nói mê sảng, nói lung tung, phát triều nhiệt, mạch hoạt tật (mạch trơn tru và đập nhanh), như vậy thì dùng Thừa khí thang làm thuốc chủ trị. Vậy cho uống một thăng Thừa khí thang, nếu trong bụng sôi chuyển khí, lại cho uống một thăng nữa; nếu không chuyển khí thì đừng cho uống. Hôm sau lại không đi đại tiện, mạch trái lại vi sáp (yếu và rít, đi không trơn), đó là bên trong hư, khó chữa, không được cho uống Thừa khí thang nữa.
Bệnh Dương minh, nói mê sảng, có triều nhiệt, lại không ăn được, ắt có năm sáu cục phân khô cứng; nếu ăn được thì chỉ là phân cứng mà thôi, dùng Thừa khí thang làm thuốc chủ trị.
Bệnh Dương minh, đi ngoài ra máu mà nói mê sảng, đó là nhiệt nhập huyết thất (nhiệt tà xâm vào huyết thất, nơi chứa máu ở bụng dưới); chỉ có đầu ra mồ hôi, nên châm huyệt Kỳ môn (huyệt ở vùng sườn, thẳng dưới núm vú), theo chỗ thực mà châm tả; ra mồ hôi rịn rịn (?) (nguyên văn thiếu chữ) thì khỏi.
Ra mồ hôi mà nói mê sảng, là có phân khô cứng trong dạ dày (ruột), đó là do phong. Đợi qua hết thời kỳ của kinh (?) (qua giai đoạn bệnh ở kinh Thái dương, biểu chứng đã hết) mới có thể cho xổ. Nếu cho xổ sớm thì lời nói ắt lộn xộn. Vì bên ngoài hư, bên trong thực, cho xổ thì khỏi, nên dùng Thừa khí thang.
Bệnh thương hàn bốn năm ngày, mạch trầm mà thở gấp, đầy tức; mạch trầm là bệnh ở bên trong, mà lại cho ra mồ hôi, tân dịch thoát ra ngoài, đại tiện khó, bên ngoài hư bên trong thực, lâu ngày thì nói mê sảng (?) (nguyên văn thiếu chữ).
Bệnh Dương minh đã cho xổ, trong lòng bứt rứt khó chịu không yên (?) mà phiền, trong dạ dày (ruột) có phân khô cứng thì có thể công trục. Người bệnh bụng hơi đầy, phân đầu cứng phần sau nát, thì không thể không cho xổ (?); có phân khô cứng thì nên dùng Thừa khí thang.
Người bệnh năm sáu ngày không đi đại tiện, đau quanh rốn, vật vã bứt rứt, phát cơn có giờ giấc, đó là có phân khô cứng, nên làm cho không đi đại tiện được.
Người bệnh bứt rứt nóng nảy, ra mồ hôi thì đỡ, rồi lại như sốt rét, phát cơn vào khoảng giờ Thân (xế chiều, khoảng 3 đến 5 giờ chiều), là thuộc Dương minh. Mạch thực (mạch mạnh, có lực) thì nên cho xổ; mạch phù hư (nổi mà yếu, không có lực) thì nên cho ra mồ hôi. Cho xổ thì nên dùng Thừa khí thang; cho ra mồ hôi thì nên dùng Quế chi thang. (Bài thuốc xem ở mục Quế chi thang.)
Sau khi xổ mạnh, sáu bảy ngày không đi đại tiện, bứt rứt không hết, bụng đầy đau, đó là có phân khô cứng; sở dĩ như vậy là vì vốn có thức ăn cũ đình trệ, nên dùng Thừa khí thang.
Người bệnh tiểu tiện không thông, đại tiện lúc khó lúc dễ, thỉnh thoảng hơi sốt, uất ức bức bối không nằm được, là do có phân khô cứng, nên dùng Thừa khí thang.
Mắc bệnh hai ba ngày, mạch phù nhược (nổi và yếu), không có chứng Thái dương, cũng không có chứng của bài Sài hồ, mà bứt rứt, vùng dưới tim cứng; đến ngày thứ tư tuy ăn được, cũng dùng Tiểu thừa khí thang cho uống ít để làm hòa nhẹ, cho người bệnh hơi yên; đến ngày thứ sáu cho uống một thăng Thừa khí thang. Sáu bảy ngày không đi đại tiện mà tiểu tiện ít, tuy không đi đại tiện, nhưng chỉ là phân đầu cứng phần sau nát, chưa (?) (nguyên văn đứt đoạn, thiếu chữ).
Bệnh thương hàn bảy tám ngày, mắt nhìn không rõ, con ngươi chuyển động không linh hoạt, không có biểu chứng hay lý chứng, đại tiện khó, hơi sốt, đó là bệnh thực, phải cho xổ gấp, nên dùng Thừa khí thang.
Bệnh Dương minh, phát sốt, ra nhiều mồ hôi, phải cho xổ gấp, nên dùng Thừa khí thang.
Cho ra mồ hôi mà bệnh không khỏi, bụng đầy đau, phải cho xổ gấp, nên dùng Thừa khí thang.
Bụng đầy không giảm, có giảm cũng chẳng đáng kể, nên cho xổ, dùng Thừa khí thang.
Dương minh và Thiếu dương hợp bệnh mà đi lỏng, mạch không bị khắc chế (?) (không hiện mạch của tạng bị khắc) là thuận; mạch hoạt mà sác (trơn và nhanh) là có thức ăn cũ đình trệ, nên dùng Thừa khí thang. (Các bài thuốc đều xem ở mục Thừa khí thang.)
Bệnh Dương minh, mạch phù khẩn, họng khô miệng đắng, bụng đầy mà thở gấp, phát sốt ra mồ hôi, không sợ lạnh mà lại sợ nóng, người nặng nề. Nếu cho ra mồ hôi thì vật vã, trong lòng rối loạn, lại nói mê sảng. Nếu dùng thêm ôn châm thì ắt sợ hãi run rẩy, lại bứt rứt vật vã không ngủ được. Nếu cho xổ thì trong dạ dày trống rỗng, khách khí (tà khí từ ngoài vào) quấy động vùng hoành cách (màng ngăn giữa ngực và bụng), trong lòng bứt rứt khó chịu không yên (?); trên lưỡi có rêu thì dùng Chi tử thang làm thuốc chủ trị.
Bệnh Dương minh đã cho xổ, bên ngoài có nóng, tay chân ấm, không thành kết hung, trong lòng bứt rứt khó chịu không yên (?), như đói mà không ăn được, chỉ có đầu ra mồ hôi, dùng Chi tử thang làm thuốc chủ trị. Bài thuốc: chi tử (quả dành dành, vị thuốc thanh nhiệt) mười bốn quả, bẻ đôi; hương xị (đậu đen lên men) bốn hợp, bọc trong vải bông.
Hai vị trên, dùng bốn thăng nước, trước sắc chi tử còn hai thăng rưỡi, cho đậu xị vào, sắc còn một thăng rưỡi, bỏ bã, chia hai lần uống; uống ấm một lần, nếu nôn ra được thông khoái thì thôi không uống lần sau.
Ba kinh dương (Thái dương, Dương minh, Thiếu dương) hợp bệnh, bụng đầy, người nặng nề, khó trở mình, miệng mất cảm giác (không biết mùi vị, nói năng không rõ), lời nói "hướng kinh" (?), nói mê sảng, đái dầm. Cho ra mồ hôi thì nói mê sảng; cho xổ thì trên trán ra mồ hôi, tay chân lạnh giá. Dùng Bạch hổ thang làm thuốc chủ trị. (Xét các bản đều chép là "hướng kinh", không dám sửa.)
Nếu khát muốn uống nước, miệng khô lưỡi ráo, dùng Bạch hổ thang làm thuốc chủ trị. (Bài thuốc xem trong mục Các phép chữa khác.)
Nếu mạch phù, phát sốt, khát muốn uống nước, tiểu tiện không thông, dùng Trư linh thang làm thuốc chủ trị. Bài thuốc: trư linh (một loại nấm mọc ở rễ cây, vị thuốc lợi tiểu), bỏ vỏ đen; phục linh (nấm mọc ở rễ cây thông, vị thuốc lợi tiểu, bổ tỳ); trạch tả (củ cây trạch tả, vị thuốc lợi tiểu); a giao (keo nấu từ da lừa, vị thuốc bổ huyết); hoạt thạch (bột khoáng chất trơn, vị thuốc lợi tiểu), đập vụn; mỗi vị một lạng.
Năm vị trên, dùng bốn thăng nước, trước sắc bốn vị, còn hai thăng, bỏ bã, cho a giao vào cho tan, uống ấm mỗi lần bảy hợp, ngày ba lần.
Bệnh Dương minh, ra nhiều mồ hôi mà khát, không được cho uống Trư linh thang, vì mồ hôi nhiều thì dạ dày đã khô, Trư linh thang lại còn làm lợi tiểu nữa.
Trong dạ dày hư lạnh, người bệnh không ăn được, uống nước vào thì nấc.
Mạch phù, phát sốt, miệng khô, mũi khô, ăn được thì chảy máu cam.
Nếu mạch phù trì (nổi và chậm), bên ngoài nóng bên trong lạnh, đi lỏng ra cả thức ăn chưa tiêu, dùng Tứ nghịch thang (bài thuốc làm ấm, cứu dương khí, chữa tay chân lạnh giá) làm thuốc chủ trị. Bài thuốc: cam thảo hai lạng, chích; can khương một lạng rưỡi; phụ tử một củ, dùng sống, bỏ vỏ, bổ làm tám miếng.
Ba vị trên, dùng ba thăng nước, sắc còn một thăng hai hợp, bỏ bã, chia hai lần uống ấm. Người khỏe có thể dùng một củ phụ tử to và ba lạng can khương.
Bệnh Dương minh, phát triều nhiệt, đại tiện nát, tiểu tiện bình thường, mà ngực sườn đầy tức không hết, dùng Tiểu sài hồ thang làm thuốc chủ trị.
Bệnh Dương minh, dưới sườn cứng đầy, không đi đại tiện mà nôn, trên lưỡi có rêu, có thể dùng Tiểu sài hồ thang; thượng tiêu được thông, tân dịch được đưa xuống, vị khí nhờ đó mà hòa, toàn thân ra mồ hôi rịn rịn (?) mà khỏi.
Dương minh trúng phong, mạch huyền phù đại (căng như dây đàn, nổi và to), thở hụt hơi, cả bụng đầy, dưới sườn và vùng tim đau, ấn lâu thì khí không thông, mũi khô, không ra mồ hôi được, người bệnh thích nằm, toàn thân và mắt đều vàng, tiểu tiện khó, có triều nhiệt, thường xuyên nấc, trước và sau tai sưng. Châm thì đỡ chút ít, nhưng bên ngoài chưa giải; bệnh quá mười ngày, mạch vẫn còn phù, thì cho uống Tiểu sài hồ thang. Nếu mạch chỉ phù, không có chứng nào khác, thì cho uống Ma hoàng thang (bài thuốc làm ra mồ hôi mạnh, chủ vị là ma hoàng). Nếu không tiểu được, bụng đầy, lại thêm nấc, thì không chữa được. (Bài thuốc xem ở mục Sài hồ thang.)
Bệnh Dương minh, mạch trì, ra nhiều mồ hôi mà hơi sợ lạnh, là biểu chưa giải, có thể cho ra mồ hôi, nên dùng Quế chi thang.
Bệnh Dương minh, mạch phù, không có mồ hôi, người bệnh ắt thở gấp, cho ra mồ hôi thì khỏi, nên dùng Ma hoàng thang. (Các bài thuốc đều xem ở trên.)
Bệnh Dương minh tự ra mồ hôi, hoặc đã cho ra mồ hôi, tiểu tiện vẫn thông, đó là tân dịch bên trong đã cạn kiệt; phân tuy cứng cũng không được công trục, phải đợi người bệnh tự muốn đi đại tiện, nên dùng phép mật ong cô đặc để thông dẫn (đưa thuốc vào hậu môn để kích thích đi ngoài); nếu không thì rễ cây thổ qua (dưa trời) hay nước mật lợn cũng đều có thể dùng để thông dẫn. Bài thuốc: mật ong bảy hợp.
Một vị trên, cho vào nồi đồng, nấu lửa nhỏ, khi hơi đặc lại như mạch nha thì khuấy đều, đừng để cháy dính; khi có thể vê thành viên thì vê thành thỏi to bằng ngón tay, dài hai tấc; phải làm nhanh lúc còn nóng, vót cho một đầu nhọn, nhét vào hậu môn, lấy tay giữ chặt, khi muốn đi đại tiện thì mới bỏ ra.
Bài khác: một cái mật lợn to, nặn lấy nước mật, trộn với một ít giấm (?), bơm vào hậu môn; khoảng chừng một bữa ăn thì sẽ đi đại tiện, ra thức ăn cũ và các chất cặn bã xấu. Đã thử, rất hay.
Bệnh Dương minh, phát sốt mà ra mồ hôi, đó là nhiệt đã thoát ra ngoài, không thể phát vàng da được. Nếu chỉ có đầu ra mồ hôi, người không có, mồ hôi chỉ đến cổ là thôi, tiểu tiện không thông, khát, uống nhiều nước, đó là nhiệt ứ ở bên trong, người ắt sẽ phát vàng, dùng Nhân trần thang làm thuốc chủ trị.
Bệnh thương hàn bảy tám ngày, người vàng như màu quả quýt, tiểu tiện không thông, bụng hơi đầy, dùng Nhân trần thang làm thuốc chủ trị. Bài thuốc: nhân trần (cây nhân trần, vị thuốc chữa vàng da) sáu lạng; chi tử mười bốn quả, bẻ đôi; đại hoàng hai lạng.
Ba vị trên, dùng một đấu hai thăng nước, trước sắc nhân trần cho cạn bớt sáu thăng, cho hai vị kia vào, sắc còn ba thăng, bỏ bã, chia ba lần uống ấm. Tiểu tiện sẽ thông, nước tiểu như bọt quả bồ kết, màu đỏ thẫm. Qua một đêm, chứng vàng theo nước tiểu mà ra.
Chứng Dương minh, người bệnh hay quên, ắt có huyết ứ tích lại; sở dĩ như vậy là vì vốn có máu ứ lâu ngày, nên làm cho hay quên. Phân tuy cứng nhưng đại tiện ắt ra màu đen, dùng Để đương thang làm thuốc chủ trị.
Người bệnh không có biểu chứng hay lý chứng, phát sốt bảy tám ngày, tuy mạch phù sác (nổi và nhanh), vẫn có thể cho xổ. Giả sử xổ rồi mà mạch vẫn sác không hết, nhiệt lại hợp vào làm tiêu nhanh thức ăn, hay đói, đến sáu bảy ngày không đi đại tiện, là có máu ứ, dùng Để đương thang làm thuốc chủ trị. Nếu mạch sác không hết mà đi lỏng không dứt, thì ắt nhiệt theo vào, đi ngoài ra máu mủ. (Bài thuốc xem trong mục Các phép chữa khác.)
Ăn vào thì nôn, là thuộc Dương minh, dùng Thù du thang làm thuốc chủ trị. Bài thuốc: ngô thù du (quả cây ngô thù du, vị cay nóng, làm ấm dạ dày, chữa nôn) một thăng; nhân sâm ba lạng; sinh khương sáu lạng, thái mỏng; đại táo mười hai quả, bẻ đôi.
Bốn vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc còn hai thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần bảy hợp, ngày ba lần. Uống thuốc mà bệnh lại nặng thêm, là bệnh thuộc thượng tiêu (phần ngực).
Bệnh Dương minh, mạch ở bộ thốn (vị trí bắt mạch ở cổ tay, phía gần bàn tay nhất) hoãn, ở bộ quan (vị trí giữa, ngay chỗ xương cổ tay nhô lên) hơi phù, ở bộ xích (vị trí phía trong, xa bàn tay nhất) nhược; người bệnh phát sốt mà ra mồ hôi, lại sợ lạnh, không nôn, chỉ có vùng dưới tim bĩ, đó là do thầy thuốc đã cho xổ. Nếu chưa cho xổ, người bệnh lại không sợ lạnh mà khát, là đã chuyển sang Dương minh; tiểu tiện nhiều lần thì đại tiện cứng, mười ngày không đi đại tiện cũng không khổ sở gì. Khát muốn uống nước thì cứ cho uống, nên theo phép mà chữa khát, nên dùng Ngũ linh tán. (Bài thuốc xem ở mục Chữa bĩ.)
Mạch ở phần dương (?) (bộ thốn, hoặc mạch đặt nhẹ tay) vi mà mồ hôi ra ít, là bình thường; mồ hôi ra nhiều là thái quá. Thái quá thì dương khí bị cắt đứt ở bên trong, mất tân dịch, do đó đại tiện cứng. Mạch phù mà khâu (nổi to mà rỗng ở giữa như ấn lên cọng hành); phù là dương, khâu là âm, phù và khâu cùng chọi nhau thì vị khí sinh nhiệt, dương khí của nó bị cắt đứt. Mạch Phu dương (mạch ở mu bàn chân, dùng để xét dạ dày) phù mà sáp; phù là vị khí mạnh, sáp là tiểu tiện nhiều lần; phù và sáp cùng chọi nhau thì đại tiện cứng, tỳ bị bó buộc (chứng tỳ ước), dùng Ma tử nhân hoàn làm thuốc chủ trị. Bài thuốc: ma tử nhân (hạt gai dầu) hai thăng; thược dược, chỉ thực (quả non cây chanh chua, vị thuốc phá khí, tiêu đầy) (chích), mỗi vị tám lạng; đại hoàng một cân; hậu phác (vỏ cây hậu phác, vị thuốc hành khí, tiêu đầy) một thước; hạnh nhân (nhân hạt mơ, vị thuốc nhuận tràng) một thăng, bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn và hạt có hai nhân, sao, nghiền riêng thành dạng cao.
Sáu vị trên, trộn mật ong làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống với nước mỗi lần mười viên, ngày ba lần, tăng dần, lấy mức thấy có tác dụng làm chừng.
Bệnh thương hàn cho ra mồ hôi thì người và mắt vàng; sở dĩ như vậy là vì hàn và thấp (lạnh và ẩm) cùng chọi nhau, ở bên trong không giải được. Bệnh thương hàn, người bệnh phát vàng, dùng Chi tử bá bì thang làm thuốc chủ trị. Bài thuốc: chi tử mười lăm quả, bẻ đôi; cam thảo; hoàng bá (vỏ cây hoàng bá, vị thuốc thanh nhiệt, trừ thấp) mười lăm phân.
Ba vị trên, dùng bốn thăng nước, sắc còn hai thăng, bỏ bã, chia hai lần uống ấm.
Bệnh thương hàn có nhiệt ứ ở bên trong, người ắt vàng, dùng Ma hoàng liên kiều xích tiểu đậu thang làm thuốc chủ trị. Bài thuốc: ma hoàng (thân cây ma hoàng, vị thuốc làm ra mồ hôi), bỏ đốt; liên kiều (quả cây liên kiều, vị thuốc thanh nhiệt); mỗi vị một lạng; hạnh nhân ba mươi hạt, bỏ vỏ và đầu nhọn; xích tiểu đậu một thăng; đại táo mười hai quả, bẻ đôi; sinh tử bạch bì (vỏ trắng tươi của rễ cây tử) một cân, thái mỏng; cam thảo hai lạng, chích. Một bản có sinh khương hai lạng, thái mỏng.
Bảy vị trên, dùng một đấu nước, sắc ma hoàng sôi một hai dạo, hớt bỏ bọt bên trên, cho các vị khác vào, sắc còn ba thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng.
Quyển thứ chín – Thương hàn (phần trên)
Thiên thứ chín: Các chứng trạng của bệnh Thiếu dương
Chín chứng
Bệnh Thiếu dương (giai đoạn bệnh tà khí ở nửa ngoài nửa trong cơ thể, có lúc nóng lúc lạnh) là miệng đắng, họng khô, hoa mắt.
Thiếu dương trúng phong (bị cảm gió), hai tai không nghe thấy gì, mắt đỏ, trong ngực đầy mà bứt rứt, không được dùng phép gây nôn hay phép xổ; nếu gây nôn hay cho xổ thì tim hồi hộp và hoảng sợ.
Bệnh thương hàn (bệnh cảm do khí lạnh từ ngoài xâm nhập), mạch huyền tế (căng như dây đàn và nhỏ), đau đầu mà phát sốt, đó là thuộc Thiếu dương. Bệnh Thiếu dương không được cho ra mồ hôi; cho ra mồ hôi thì nói mê sảng, là đã thuộc dạ dày. Dạ dày hòa thì khỏi, không hòa thì bứt rứt và hồi hộp.
Bệnh Thái dương (giai đoạn đầu, bệnh ở phần ngoài cơ thể) không khỏi, chuyển vào Thiếu dương, dưới sườn cứng đầy, nôn khan, không ăn uống được, lúc lạnh lúc nóng qua lại, mà chưa dùng phép gây nôn hay phép xổ, mạch trầm khẩn (chìm sâu và căng), có thể cho uống Tiểu sài hồ thang (thang: thuốc sắc; bài thuốc chủ vị là sài hồ, chữa bệnh Thiếu dương). Nếu đã gây nôn, cho xổ, cho ra mồ hôi, dùng ôn châm (châm kim rồi đốt ngải trên cán kim), mà nói mê sảng, chứng của bài Sài hồ đã hết, đó là hoại bệnh (bệnh đã bị chữa sai mà biến thành chứng khác). Phải biết đã phạm phải sai lầm gì, rồi theo phép mà chữa.
Mạch ở ba kinh dương phù đại (nổi và to), vượt lên đến bộ quan (vị trí bắt mạch giữa ở cổ tay), chỉ muốn ngủ, nhắm mắt thì ra mồ hôi.
Bệnh thương hàn sáu bảy ngày, không sốt cao, người bệnh vật vã bứt rứt, đó là tà khí đã rời phần dương mà vào phần âm (từ ba kinh dương chuyển vào ba kinh âm, tức bệnh đã vào sâu bên trong).
Bệnh thương hàn ngày thứ ba, ba kinh dương đã truyền hết, ba kinh âm (Thái âm, Thiếu âm, Quyết âm) lẽ ra sẽ nhận tà khí; nếu người bệnh lại ăn được mà không nôn, đó là ba kinh âm không nhận tà khí.
Bệnh thương hàn ngày thứ ba, mạch Thiếu dương nhỏ, là bệnh sắp khỏi.
Bệnh Thiếu dương, thời điểm sắp khỏi là từ giờ Dần đến hết giờ Thìn (khoảng 3 giờ sáng đến 9 giờ sáng). Sách "Thiên kim dực phương", quyển thứ chín.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video