Thiên 14 — Quyển 14 — Lui về ở ẩn

 Quyển thứ mười bốn · Thoái cư (lui về sống ẩn dật)

 Luận rằng: Đời người một kiếp, trôi nhanh hơn bóng ngựa chạy qua khe cửa (ý nói đời người ngắn ngủi). Ai nấy tất bật chạy theo vật ngoài thân, nhìn nhau rồi đều qua đi hết, chẳng đáng buồn sao! Trong đó, nếu biết nuôi dưỡng, giữ gìn thân mình cho đúng lẽ thì ắt tránh được cái khổ chết non, chết bất đắc kỳ tử.

 Nếu chỉ biết tiến mà không biết lui, biết được mà không biết mất, ham muốn nung nấu bên trong, quyền chức lôi kéo bên ngoài, thì những tổn hại do vượt quá phận mình, do lòng nóng nảy gây ra kể sao cho xiết. Huống chi tai họa thân chết, cả dòng họ bị diệt, đời nào cũng không dứt. Nghĩ vậy nên tôi soạn bảy thiên "Thoái cư dưỡng chí" (lui về ở ẩn để nuôi dưỡng chí hướng). Mong rằng người đọc tránh được tai họa, thất bại, chết non, chết oan. Còn phép kéo dài tuổi thọ, sống lâu thì có trong sách "Biệt lục". Bậc cao nhân quân tử nên suy xét kỹ điều này.

 Quyển thứ mười bốn · Thoái cư

 Chọn đất, thiên thứ nhất

 Núi rừng sâu xa vốn là nơi tốt đẹp, nhưng đi một mình thì gặp nhiều trở ngại, đi nhiều người thì lại ồn ào. Phải chọn nơi vừa gần người ở vừa gần đồng nội, lòng xa thế tục mà đất thì hẻo lánh. Nơi ấy lưng tựa núi, mặt nhìn ra nước, khí hậu cao ráo thoáng đãng, đất đai màu mỡ, nước suối trong ngon. Được mười mẫu đất bằng phẳng như thế là có thể dựng nhà ở. Nếu có sức người thì có thể tới hai mươi mẫu, không được rộng hơn. Rộng quá thì phải bận lòng lo toan, giống như gây dựng cơ nghiệp, càng thêm phiền. Nếu được hai bên có gò đồi bao quanh, hình thế đẹp thì là đất tốt nhất. Thế đất tốt thì người ở cũng được yên, ngoài ra chẳng mong gì khác.

 Quyển thứ mười bốn · Thoái cư

 Dựng nhà, thiên thứ hai

 Xem thế đất mặt trước, mặt sau, chọn chỗ tốt, dựng một ngôi nhà chính ba gian. Phía sau bên trong kéo xà trước hơi dài ra (?), cột làm hơi cao. Trên rui lót một lớp ván, lót xong phủ bùn dày ba bốn tấc. Bùn trát cho phẳng, đợi khô thì lợp ngói. Bốn mặt đắp tường; nếu không đắp tường thì đào hào, đắp lũy (?). Cốt làm cho dày kín, trát bùn đúng phép.

 Phải bịt hết kẽ hở cho gió không lùa vào, trám kín khe cửa ra vào và cửa sổ (?), theo lệ thường mở một cửa sau. Nếu không có ngói thì lợp cỏ dày hai thước, như vậy mùa đông ấm, mùa hè mát.

 Ở gian phía tây trước hiên, làm một phòng có vách song để tiếp khách. Khách đến thì mời ngồi ở đó, đừng cho vào phòng ngủ và đừng cho thấy kho thuốc, vì sợ người ngoài mang uế khí (hơi dơ bẩn, xấu) vào làm hại người và làm hỏng thuốc. Nếu đặt được một chỗ tiếp khách ở ngoài sân thì tốt nhất.

 Sau nhà chính dựng hai gian, mỗi gian làm một phòng, trát bùn y như nhà chính, cửa làm cho chắc chắn. Một phòng để thuốc. Trong kho thuốc lại đóng thêm một chiếc tủ đứng chân cao. Khi trời âm u có sương mù thì đặt chút lửa dưới tủ; nếu ở phía bắc sông Trường Giang thì không cần lửa. Một phòng để đồ dùng chế thuốc, dưới đất lát ván dày. Trong kho lát ván ấy, sát tường phía đông dựng một cái giá hai tầng, cao tám thước, dài một trượng, rộng bốn thước, để đặt đồ ăn.

 Nhà bếp nhất định không được ở gần nhà chính, vì gần thì sợ khói ám tới người, lại lo cháy do lửa đèn, càng phải đề phòng cẩn thận. Phía đông bếp dựng hai gian nhà. Chỗ ngủ của học trò và người nhà đặt ở phía tây bắc nhà chính, dựng hai gian thông nhau, phía trước làm vách song, dùng làm chỗ sơ chế và phơi thuốc, lấy hàng rào ngăn thành một sân riêng. Lại ở sau nhà chính, cách hơn ba mươi bước, dựng hai gian nhà, rui xà dài và chắc, cột cao, gian rộng, để đặt lò luyện thuốc. Chỗ này cũng lấy hàng rào ngăn riêng, người ngoài không được đến.

 Phía nam dãy nhà phía tây dựng một gian, kéo dài mái hiên ra, chính giữa ngăn lại có cửa. Trong đó bày nơi thờ cúng làm công đức (đặt tượng Phật, kinh sách để tu phúc), dùng làm chỗ tụng niệm và nhập tĩnh (ngồi lặng yên, thu tâm để tu luyện). Ngoài cửa giữa đào một cái ao, rộng hơn nửa mẫu, sâu ba thước. Nước ao luôn giữ cho đầy, trồng sen (?), củ ấu và khiếm thực (cây súng gai, hạt ăn được và làm thuốc). Quanh bờ ao trồng cam cúc (cúc ngọt). Như vậy vừa hái ăn được, vừa vui mắt, thư thả lòng.

 Quyển thứ mười bốn · Thoái cư

 Uống thuốc, thiên thứ ba

 Con người không phải vàng đá, huống chi còn gặp lạnh nóng, sương mù, móc đêm. Nếu không điều dưỡng ắt sinh bệnh tật, nên thường phải uống thuốc để tránh tà khí bên ngoài (các yếu tố gây bệnh từ môi trường), điều hòa tạng phủ (các cơ quan bên trong cơ thể theo y học cổ truyền). Ngày thường uống Ngũ bổ thất tuyên hoàn, Chung nhũ hoàn (tên các bài thuốc viên). Nên xét thể chất mình thiên lạnh hay thiên nóng, hư hay thực (hư: cơ thể suy yếu, thiếu hụt; thực: tà khí bên trong còn mạnh), rồi tự tìm phương thuốc hợp mà uống thường xuyên.

 Các thuốc Hồng tuyết, Tam hoàng hoàn, Thanh mộc hương hoàn, Lý trung hoàn, Thần minh cao, Trần Nguyên cao, Xuân sơ thủy giải tán, Thiên hành nhân trần hoàn tán đều nên trữ sẵn để phòng khi bệnh phát. Nếu bỗng có việc gấp mà không sẵn thì khó tìm. Vào ngày Lạp (ngày tế cuối năm trong tháng chạp) chế sẵn một tễ Ô cao và Thu diệp cao (cao làm từ lá cây thu) để phòng ung nhọt.

 Nếu làm được phép phục thực (uống thuốc luyện từ khoáng vật, cây cỏ để cầu sống lâu) thì càng là bậc cao nhân. Đời có kẻ tình cờ học luyện chế thuốc mà không thật lòng ưa chuộng, hoặc thân còn vướng mũ áo triều đình, lòng còn đua đòi danh lợi; hạng người ấy chẳng đáng bàn. Nay người lui về ở ẩn đâu mong chuyện bất tử, mọc cánh thành tiên, chỉ mong khỏi bị ngoại vật bức bách, may ra sống trọn tuổi trời.

 Tuy vậy, những việc nhỏ về thuốc kim thạch (thuốc chế từ kim loại, khoáng vật) cũng cần hiểu biết, như Thần tinh đan là thứ không thể thiếu để phòng nguy, cứu gấp. Đan sa phục hỏa (chu sa đã qua lửa luyện để chế bớt độc tính) giữ tinh, nuôi hồn, càng nên uống lâu dài. Lưu hoàng phục hỏa (lưu huỳnh đã qua lửa luyện) chữa cước khí (bệnh chân phù, tê, yếu), trừ lãnh tích (khối tích tụ do hàn lạnh trong bụng), chữa đau lưng gối, giúp ăn được, có sức. Tiểu hoàn đan chữa bệnh, trừ phong (tà khí gây đau nhức, tê, co giật…). Từ thạch phục hỏa (đá nam châm đã qua lửa luyện) làm sáng mắt, chắc xương. Bạch thạch anh, tử thạch anh luyện lửa chữa khí uất kết thành khối, tăng sức, chắc xương. Thủy ngân phục hỏa trừ nhiệt, trấn tâm (làm yên tâm thần). Kim ngân cao nuôi tinh thần, trừ tà khí. Các phương thuốc này nên để tâm công phu, mỗi thứ đều theo sách "Bản thảo". Còn các loại đan luyện khác thì phải trông vào thần linh giúp đỡ, không thể vội mà có được. Người có lòng cũng nên tinh thành khẩn thiết, may ra gặp được phép thật.

 Quyển thứ mười bốn · Thoái cư

 Ăn uống, thiên thứ tư

 Sống nơi đồng nội càng nên sắm sửa cho đủ đầy. Phải biết lẽ tội phúc, không thể vì miếng ăn mà hại mạng sống. Mọi thứ nuôi thân chỉ là thuốc và rau mà thôi. Chế biến đúng cách thì rất có ích cho người. Câu kỷ, cam cúc, truật, ngưu tất, mục túc (cỏ linh lăng), thương lục, bạch hao, ngũ gia; người đang uống thuốc khoáng thạch thì không nên ăn. Các thứ kể từ thương lục trở về trước thì hái ăn lúc mầm còn non, trước tháng ba. Có thể luộc, hấp, xào hoặc (?), đều nấu với tô (váng sữa, bơ) tự làm, nước đậu thị (đậu đen lên men) mặn, thêm gạo và các thứ khác; ăn với cơm rất ngon. Mạn tinh (một loại củ cải) (?) làm món hấp là ngon nhất. Người không kiêng ngũ tân (năm thứ rau cay nồng như hành, hẹ, tỏi…) thì mùa xuân, mùa thu ăn hẹ non, bốn mùa hái củ kiệu, rất có lợi.

 Đồ làm bằng bột (?) tuy gây ủng nhiệt (nóng bí trong người) nhưng rất bổ sức, chỉ không được ăn nhiều, kẻo bụng đầy, đầu óc mê muội. Chế biến đúng cách và ăn có chừng mực. Cách làm món bột luộc (?), bánh hấp, bánh ngọt, mì sợi và cách ủ bột cho nở đều có trong sách "Thực kinh". Gạo tẻ trắng, kê lương trắng, kê lương vàng, kê lương xanh thường phải trữ đủ dùng một năm; nấu cơm, nấu cháo mỗi thứ đều có cách riêng, cũng ghi trong "Thực kinh". Đậu xanh, tía tô, vừng đen cũng nên trữ, đều có tác dụng hạ khí (làm khí đi xuống, chống đầy tức, nôn nghịch). Ngoài ra các thứ như đậu thị, tương là những thứ cần cho bữa ăn, đều phải tích trữ.

 Nếu ăn thịt thì nhất định không được giết hại sinh vật, chỉ bỏ tiền ra mua thì còn hơn tự giết. Điều răn hàng đầu là cẩn thận chớ sát sinh. Nếu có thịt thì phải tươi; hễ có vẻ đã có mùi thì (không nên ăn) (?).

 Sáng sớm ăn điểm tâm xong, tự lấy bàn tay xoa cho nóng rồi xoa bụng. Ra sân đi năm sáu mươi bước để nghỉ ngơi điều hòa. Sau bữa trưa lại lấy tay nóng xoa bụng, đi một hai trăm bước, đi chầm chậm, đừng để hơi thở gấp. Đi xong về giường nằm ngửa, duỗi thẳng tay chân, đừng ngủ; một lúc sau hơi thở ổn định thì dậy ngồi ngay ngắn.

 Ăn năm sáu quả táo rim, uống chừng nửa thăng trở xuống nước sắc nhân sâm, phục linh, cam thảo. Nếu thấy hơi nóng trong người thì uống nước sắc mạch môn đông, lá tre, rễ cỏ tranh. Tùy thể chất mà điều dưỡng. Ăn no không được đi vội. Khi đói không được nói to, gọi người ở xa hay nổi giận. Sau khi ăn, nếu muốn nằm thì ngủ một giấc, đợi thức ăn tiêu rồi mới làm việc của mình. Không được nhọc lòng, nhọc sức. Thấy bụng đói thì phải tìm ăn, không được nhịn đói. Tuyệt đối không ăn đồ sống, cứng, dính, trơn, vì thường gây hoắc loạn (bệnh vừa nôn vừa tiêu chảy cấp). Mùa thu, mùa đông giữ ấm bụng; trong bụng hơi khó chịu thì uống nước sắc hậu phác và gừng sống. Điều dưỡng như vậy ắt không mắc bệnh bất ngờ.

 Quyển thứ mười bốn · Thoái cư

 Dưỡng tính (nuôi dưỡng thân tâm), thiên thứ năm

 Lúc gà gáy thì dậy, ngay trên chỗ nằm tập đạo dẫn (phép vận động co duỗi kết hợp điều hòa hơi thở để lưu thông khí huyết). Tập xong chải đầu, súc miệng rồi đội khăn. Đội khăn xong ngồi ngay ngắn, xem trời lạnh hay ấm mà ăn điểm tâm như cơm hoặc cháo.

 Người uống thuốc thì ăn trước, rồi uống thuốc và rượu thuốc. Nghỉ ngơi xong thì vào tĩnh thất (phòng yên tĩnh để tu tập), đốt hương, lặng lòng niệm tưởng. Người không luyện phục khí (phép luyện hơi thở, nuốt khí để dưỡng sinh) cũng có thể tụng niệm, gột rửa nguồn tâm, dứt bỏ lo phiền. Một hồi lâu xong việc thì ra ngoài, thong thả dạo bước trong sân cho khí được tản ra. Đất ướt thì đừng đi, chỉ đi qua đi lại hai phía đông tây dưới mái hiên cho tản khí.

 Việc nhà giao cả cho con cái, không được bận lòng. Chỗ ở ẩn đã dựng cách nhà trăm dặm hay năm mươi dặm, chỉ thỉnh thoảng nhận tin bình an là đủ. Những thứ cần dùng cho nơi ở thì giao con em sắm đủ rồi gửi đến một lần, đừng để qua lại nhiều lần gây ồn ào rối rắm. Dù thiếu một vật cũng không được để tâm lo toan (?). Ngày thường không được giận dữ, không được nói to, kêu to, dùng sức quá mạnh, uống rượu đến say; đó đều là những điều rất kiêng.

 Những ngày khí hậu bốn mùa ôn hòa, xem trời lạnh hay ấm mà ra cửa đi dạo hai ba dặm, hoặc hai ba trăm bước là tốt. Liệu sức mà đi, chỉ cần đừng để mệt đuối, thở dốc. Khi bạn cũ, láng giềng đến thăm thì nắm tay nhau ra đi dạo trăm bước, hoặc ngồi chơi, tùy sức. Nên trò chuyện cười nói, giữ cho niềm vui giản dị, vừa đủ vui vẻ thoải mái, không được quá độ.

 Tính người chưa hợp với Đạo thì sao tránh khỏi buồn chán? Buồn thì lấy gì giải? Nên trữ vài trăm quyển sách như "Kinh Dịch", "Lão Tử", "Trang Tử"…, lúc buồn đem ra đọc, hơn hẳn ngồi buồn một mình. Quần áo chỉ cần vải thô, trơn, đủ chống rét nóng là được. Điều quan trọng nhất là siêng giặt giũ, xông ướp hương; thân thể tắm gội thường xuyên, cốt giữ cho sạch sẽ, thì tinh thần yên ổn mà việc tu đạo tiến bộ. Phép tắm có đủ trong sách "Dưỡng sinh kinh". Người hầu hạ bên cạnh, nếu được học trò thanh tịnh, chọn kỹ người cẩn thận, ít lỗi, khiêm cung, thì tự nhiên công việc thong thả, không có gì quấy nhiễu, khiến khí hòa, lòng bình.

 Phàm người ta không thể dứt hẳn cơn giận; gặp kẻ vô lý thì dễ sinh giận hờn, mừng vui thái quá, làm hại cái tính hướng đạo của mình.

 Quyển thứ mười bốn · Thoái cư

 Trồng và chế thuốc, thiên thứ sáu

 Cách trồng câu kỷ: Chọn đất tốt, cày (?) kỹ, bón phân xong, rồi theo chiều dài mà đào rãnh (?), sâu bảy tám tấc, làm cho rộng. Lấy cành câu kỷ cả thân, chặt dài chừng bốn tấc, lấy cỏ bện dây buộc lỏng thành bó to cỡ cái bát canh, dựng đứng trồng trong rãnh. Mỗi bó cách nhau một thước. Đặt bó xong, lấy phân bò mục hòa loãng như hồ bột, tưới lên bó cho đầy; nước vơi thì tưới thêm. Rồi vun đất màu cho đầy, trên đất lại phủ phân bò hoai, sau đó tưới nước. Không lâu thì mọc. Khi thu hoạch thì làm như cách cắt hẹ, bắt đầu cắt từ một đầu luống. Được nửa mẫu, chăm sóc đúng phép, đủ cho mấy người ăn. Khi cắt thì cắt sát mặt đất; để gốc cao thì không ra lá, cắt sâu thì hại rễ. Lúc cắt tránh trời nắng nóng và lúc mưa, chỉ nên cắt vào buổi sáng sớm.

 Lại một cách khác: Chỉ làm bó như trên, đào hố vuông một thước, sâu hơn bó ba tấc. Đặt bó xong, cho phân tốt lấp đầy hố, tưới nước cho thấm xuống phân, rồi lại lấp thêm phân, đến khi không còn lún xuống nữa thì thôi. Để phân phủ trên bó chừng một hai tấc là được. Mọc lên rồi rất tốt; năng xới đất vun gốc, mỗi tháng bón thêm một lần phân thì càng tốt.

 Lại một cách khác: Chỉ gieo hạt trong luống như cách trồng rau, trên bón phân, dưới tưới nước. Năm đầu tuy cây còi, từ năm thứ hai trở đi đều tốt. Đừng để mầm mọc dài, dài thì không ăn được. Nếu ăn không hết thì cắt phơi làm rau khô để dành dùng trong mùa đông. Làm như vậy thì từ mùa xuân đến mùa thu mầm không dứt. Câu kỷ ở Cam Châu (vùng Trương Dịch, tỉnh Cam Túc ngày nay) là loại thật, lá dày và to là đúng. Loại có gai, lá nhỏ là bạch cức (một loại cây gai), không dùng để ăn hay làm thuốc được, phải cẩn thận.

 Lại một cách khác: Cho hạt câu kỷ vào chậu nước xát (?) cho rời ra, phơi khô. (Cày) (?) đất làm luống. Trong luống bỏ đi năm tấc đất làm thành rãnh. Bện cỏ thành một cuộn (?) dài bằng cánh tay, lấy bùn trát khắp lên, đặt vào trong rãnh. Rồi rải hạt lên lớp bùn, mặt trên rải thưa dày cho vừa phải, lấy đất mịn phủ khắp, lại lấy phân bò mục phủ khắp lên hạt. Lại rải thêm một lớp đất cho bằng mặt luống. Đợi mầm mọc thì thường xuyên tưới. Đến khi hái được thì làm như cách cắt hẹ.

 Không cần nấu luyện gì thêm (?). Mỗi lần trồng đều vào tháng hai; năm đầu chỉ cắt năm lần, không được cắt quá. Phàm câu kỷ mọc trong hang núi các quận phía tây nam và ở Cam Châu thì quả ngọt hơn cả nho. Nay từ Lan Châu về phía tây, cùng các vùng Nghiệp Thành, Linh Châu, Cửu Nguyên đều có nhiều, rễ và thân lại càng to.

 Cách trồng bách hợp: Chọn đất màu thật tốt, bón phân, cày kỹ. Giữa mùa xuân lấy củ to, tách từng múi trồng trong luống như cách trồng tỏi. Cứ năm tấc trồng một múi, trồng thẳng hàng, lại bón phân, tưới nước. Mầm mọc thì xới đất xung quanh, tuyệt đối không để cỏ. Hết mùa xuân xem thưa dày cho vừa, chỗ nào dày thì nhổ sang trồng chỗ khác cũng được. Luống khô thì tưới nước. Sau ba năm củ to như củ khoai sọ thì mới lấy ăn. Gieo hạt cũng được, nhưng có khi sau một hai năm mới mọc, rất chậm, không bằng trồng múi.

 Cách trồng ngưu tất: Mùa thu thu hạt, đến mùa xuân gieo như cách trồng rau. Bón phân, tưới nước; mầm mọc hái được thì làm như cách cắt rau. Phải thường xuyên để dành nhiều hạt. Gieo giữa mùa thu cũng tốt. Ai muốn lấy rễ thì để riêng hạt, lấy ba mẫu đất màu cày kỹ, lại dùng xẻng cán dài đào sâu, cốt cho đất tơi xốp để rễ mọc dài. Đất san phẳng rồi mới gieo hạt. Cỏ mọc thì làm cỏ, trời hạn thì tưới. Đến mùa thu hạt chín, cây cao, thì cắt lấy thân, thu hạt. Khoảng cuối tháng chín lại dùng xẻng cán dài đào sâu lấy rễ, chế biến theo phép.

 Cách trồng hợp hoan (tức cỏ huyên, cây hoa hiên): Tách rễ trồng thưa trong luống, sau một năm tự mọc dày. Mùa xuân cắt mầm ăn như câu kỷ; mùa hè, mùa thu thì không ăn được.

 Cách trồng xa tiền tử (cây mã đề): Thu hạt, giữa mùa xuân chọn đất, bón phân, cày kỹ, tưới nước, cắt hái như cách trên. Cây này rễ sống qua nhiều năm, chỉ cần làm cỏ, tưới nước là dùng được mấy năm.

 Cách trồng hoàng tinh: Chọn loại lá mọc so le là loại thật. Lấy rễ bẻ ra, trồng thưa; sau một năm mọc rất dày. Gieo hạt cũng được. Mầm rất thơm ngon, ăn được.

 Cách trồng ngưu bàng: Lấy hạt gieo trong luống, gieo nhân lúc mưa thì mọc. Nếu có nước tưới thì không cần chờ mưa. Đất phải bón phân cho thật màu mỡ. Trời hạn thì tưới nước, cắt hái như cách trên. Đây là thứ tốt nhất trong các loại rau; trồng nhiều, ăn cả mầm lẫn rễ đều có ích cho người.

 Cách trồng thương lục: Lấy loại rễ màu tím hoặc màu trắng là tốt; loại màu đỏ và màu vàng có độc. Bẻ rễ trồng thành hàng trong luống; gieo hạt cũng được. Rễ và mầm đều ăn được. Loại màu tím vị càng ngon, hơn loại màu trắng. Rửa sạch, hấp chín, không cần nấu với nước tro mà vẫn không có độc, lại rất hợp để dùng kèm các thuốc (?). Người đang uống đan sa, nhũ thạch (thuốc khoáng vật) thì không nên dùng.

 Cách trồng ngũ gia: Lấy rễ, ở đất màu đào sâu hai thước, chôn một rễ cho ngập quá vết đất cũ, rất dễ sống. Mầm mọc thì cắt từ một đầu luống; mỗi lần cắt xong thì xới đất vun gốc.

 Cách trồng cam cúc: Tách rễ đem trồng là tốt nhất. Nếu ít rễ thì bẻ lấy ngọn, nhân lúc mưa đất ẩm cắm xuống là sống. Sau một năm hạt rụng khắp đất. Người muốn dùng lâu dài thì đến mùa đông thu hạt; cắt hái như cắt hẹ.

 Cách trồng mục túc: Người làm vườn lâu năm phần nhiều đều biết. Chỉ cần đất màu cày kỹ, làm luống (?) mà gieo, rất có ích cho người. Cũng phải cắt từ một đầu luống. Mỗi lần cắt thì bón phân, xới đất vun gốc.

 Cách trồng hạt sen: Vào tháng tám, tháng chín lấy hạt đen và chắc, mài đầu nhọn lên mặt ngói, chỉ cốt cho vỏ mỏng đi. Lấy đất (?) nhào thành bùn nhuyễn bọc hạt lại, to cỡ ba ngón tay, dài hai tấc, làm cho đầu cuống nặng hơn, còn đầu đã mài thì phải nhọn. Khi bùn sắp khô thì ném xuống ao; đầu nặng chúc xuống, hạt tự đứng ngay ngắn. Chỗ vỏ mỏng dễ nảy mầm, vài ngày là mọc. Hạt không mài thì rốt cuộc không mọc được.

 Cách trồng ngó sen: Đầu mùa xuân đào lấy đoạn củ có ba đốt không bị dập, trồng vào bùn sâu cho chạm tới lớp đất cứng; ngay năm ấy đã có hoa.

 Cách trồng thanh nhương (?) (tức mầm cây vừng): Lấy loại hạt vừng tám cạnh gieo trong luống như trồng rau. Mầm mọc thì hái ăn. Mùa thu cũng theo cách này mà gieo. Rau rất mềm ngon.

 Cách trồng địa hoàng: Tháng mười hai cày đất, đến tháng giêng cày ba bốn lượt thì thôi. Bừa cho nhỏ đất rồi đào rãnh. Rãnh rộng một thước, giữa hai rãnh là một luống, luống rộng bốn thước. Luống làm hơi cao và bằng phẳng; (đất) quá chặt thì không thấm nước mưa (?). Khi mầm chưa mọc mà gặp nước thì củ thối. Trên luống lại khơi rãnh nhỏ, sâu ba tấc. Lấy củ địa hoàng cắt khúc dài hai tấc trồng vào rãnh, rồi lấy đất tơi phủ lên, lớp đất dày từ ba tấc trở lên. Mỗi mẫu dùng năm mươi cân củ giống. Phủ đất xong thì lấy rơm rạ mục để qua mùa đông phủ lên trên. Đợi mầm vừa nhú thì đốt lớp rơm, cho cháy luôn cả mầm. Mầm mọc lại thì lá tốt tươi, rễ và lá càng khỏe.

 Từ mùa xuân đến mùa thu làm cỏ năm sáu lượt, không được dùng cuốc. Tháng tám có thể đào củ, đến mùa đông thì càng tốt; đến lúc ấy mà chưa đào thì củ còn lớn thêm nhiều. Tháng hai mùa xuân nên đào lên. Nếu mùa thu đã đào xong thì đến xuân không cần trồng lại. Đất đã trồng còn cho thu hoạch được ba bốn năm, chỉ cần đào xong thì bừa lại, năm sau làm cỏ (?) là được. Đối chiếu với phép xưa thì cách này là tốt nhất.

 Theo sách "Bản thảo" thì hái vào tháng hai và tháng tám, đó là chưa hiểu thấu bản tính của cây. Tháng tám lá tàn vẫn còn, tinh lực trong lá chưa dồn hết về rễ; tháng hai lá mới đã mọc, tinh khí trong rễ đã đưa lên nuôi lá. Không bằng hái vào tháng giêng và tháng chín, rất tốt, lại hợp với việc đồ chín rồi phơi. Người xưa nói tháng hai, tháng tám không phải nói về cây trồng, mà ý là cây mọc hoang thì phải thấy mầm mới tìm được. Nếu muốn ăn lá thì đợi sương tan rồi hái lá bên cạnh, đừng làm hại lá chính giữa ngọn; lá này rất có ích cho người, hơn các thứ rau khác.

 Cách chế ngưu tất: Giữa tháng tám dùng xẻng cán dài đào lấy rễ, ngâm nước một đêm, xếp chặt vào sàng, lấy tay tuốt (?) bỏ lớp vỏ ngoài, cắt bằng đầu, phơi cho hơi khô, uốn cho thẳng rồi bó lại. Bó xong lại phơi thật khô, như vậy trông ngay ngắn đẹp mắt. Nếu để tự dùng thì không cần bóc vỏ, chỉ rửa sạch rồi phơi, sức thuốc rất mạnh.

 Cách chế hoàng tinh khô: Cuối tháng chín đào lấy rễ, chọn củ béo to, bỏ mắt, hấp chín, phơi hơi khô rồi lại hấp. Phơi khô rồi ăn thấy ngọt như mật. Để được lâu.

 Cách chế sinh can địa hoàng (địa hoàng sống phơi khô): Lấy một trăm cân địa hoàng, chọn sáu mươi cân củ béo tốt, bỏ hết rễ con. Rửa sạch, vớt cho ráo, phơi dăm ba ngày cho hơi nhăn. Rồi lấy bốn mươi cân củ đã loại ra, rửa sạch, vớt ráo, cho vào cối gỗ bách giã nhuyễn, vắt lấy nước. Nếu hết nước thì đổ rượu vào giã tiếp, vắt thì kéo ra được hết phần nước còn lại. Dùng nước ấy trộn với sáu mươi cân củ lúc trước, đem phơi nắng cho khô. Nếu trời âm u thì trải mỏng ở chỗ thoáng gió. Ban đêm cũng làm như thế, đến khi khô hẳn thì thôi.

 Cách này so với hàng bán ngoài chợ thì sức thuốc mạnh gấp mấy lần. Nếu vắt nước một lần cả mẻ thì e bị hỏng; nên ngày nào giã vắt ngày ấy mà dùng, dùng hết trong ngày là tốt.

 Cách chế thục can địa hoàng (địa hoàng chế chín rồi phơi khô): Số cân và cách chọn củ đều y như cách chế sống. Ngâm xong, đợi ngày nắng đẹp thì sáng sớm đem hấp, rồi phơi nắng. Đêm ngâm vào nước cốt, lấy vật đậy lại, sáng hôm sau lại hấp. Phép xưa hấp chín lượt mới thôi; nay chỉ cần xem nước cốt đã thấm hết, củ có màu đen, thì hấp chín ba đến năm lượt cũng được. Mỗi lần chế đều phải làm vào hai mùa xuân và thu. Tháng giêng, tháng chín vì trời lạnh nên mới ngâm qua đêm được; tháng hai, tháng tám thì chỉ trộn rồi hấp, không được ngâm qua đêm. Nước địa hoàng để qua đêm e bị chua, không bằng ngày nào giã lấy nước ngày ấy mà dùng.

 Phàm phơi thuốc đều phải đặt trên giàn, trên giàn để tấm che mỏng cho thông gió. Nếu không, lúc nắng yếu thì hơi đất bốc lên làm thuốc ẩm (?). Phơi trong mâm sơn là tốt nhất. Tấm che đọng nhiều hơi ẩm thì lại làm hao nước cốt.

 Cách làm bột ngó sen: Lấy ngó sen to, không kể nhiều ít, rửa thật sạch, cắt khúc ngâm ba đêm, thay nước nhiều lần. Thấy thật sạch rồi thì vớt ra, cho vào cối giã nát, vắt lấy nước, rồi giã lại, vắt đến khi hết nước đặc thì thôi. Lấy vải dày lọc bỏ cặn thô, để lắng rồi chắt bỏ nước trong. Nếu đặc quá khó lắng thì thêm nước khuấy đều rồi để lắng, thấy nước trong thì chắt đi. Hệt như cách làm bột gạo.

 Bột kê đầu (hạt khiếm thực, tức hạt súng gai): Lấy hạt mới chín, bóc vỏ, giã nhuyễn nhân, làm như cách trên.

 Bột củ ấu: bóc vỏ, làm như cách trên.

 Bột cát căn (củ sắn dây): bóc vỏ, làm như cách trên; giúp ăn ngon miệng, trừ phiền nhiệt (nóng trong người, bứt rứt).

 Bột tật lê: giã bỏ vỏ ngoài, sảy lấy nhân, làm như cách trên. Bột này trừ phong, làm thân thể nhẹ nhàng.

 Bột phục linh: thái thành miếng nhỏ như viên đạn, ngâm nước cho ra hết nước đỏ, làm như cách trên.

 Bột rễ qua lâu (còn gọi thiên hoa phấn): bóc vỏ, làm như cách trên.

 Phép trồng cây: phải trồng trước ngày rằm. Trồng sau ngày mười lăm thì cây ít quả.

 Cách trồng hạnh (cây mơ hạnh): Khi quả chín, chôn cả thịt lẫn hạt vào trong phân. Đất xấu thì không mọc, có mọc cũng không tốt. Đến mùa xuân mọc rồi thì dời sang đất chắc mà trồng; không dời thì quả nhỏ, vị đắng. Dưới gốc cây, một năm không cần cày xới; cày xới thì cây tốt lá mà không có quả.

 Cách trồng tre: Muốn dời tre thì trước hết đào hố cho rộng, đổ nước vào, hòa đất mịn thành bùn loãng như bột làm bánh rán. Rồi đào quanh rễ tre, chặt đứt bốn phía, để một bầu đất to dính liền với rễ, lấy dây buộc quanh phía dưới rồi khiêng đi. Đừng làm lay động thân tre, lay thì hại rễ, phần nhiều không sống. Đào xong khiêng đặt vào bùn trong hố, cho bùn bao kín khắp xung quanh.

 Nếu bùn ít thì thêm đất và đổ nước, lấy vật khuấy đều cho chặt. Rễ tre đặt vào hố không được vùi sâu quá gốc cũ. Nếu ngọn tre hơi dài thì lấy cọc gỗ chôn sâu xuống đất làm giàn buộc giữ, vì gió lay thì tre chết. Trồng cây cũng làm như thế. Tre thì không kể mùa; cây thì phải trồng sau tháng mười hai, trước tháng ba, nên bỏ bớt rễ, giữ lại thân dài một thước năm tấc mà trồng (?). Năm sau liền mọc măng. Trồng bằng hố bùn mà bị lay động thì chắc chắn không sống.

 Cách trồng chi tử (cây dành dành): Tháng chạp bẻ lấy cành dài chừng một thước năm tấc. Trước hết đào hố sâu một thước, rộng năm tấc. Lấy cành uốn chỗ gập xuống thành vòng như quả cầu, phần ngọn quay lên trên, cho phần có lá ngửa lên khỏi hố, nhô khỏi miệng hố năm tấc. Một bên lấp đất nén chặt, rồi cho đất màu vào nện chắc. Khi đã thật chắc thì tự nhiên sẽ sống. Trong vòng hai năm là có quả.

 Cách làm hàng rào: Ở bốn phía khu đất đào hố sâu hai thước, rộng hai thước, trong hố cày xới (?) kỹ để trồng táo chua. Khi quả chín thu nhiều hạt, gieo dày trong hố. Mọc rồi thì chăm giữ, đừng để hư hại. Sau một năm cây cao ba thước. Tỉa bỏ cây xấu, cứ một thước giữ lại một cây cho thưa dày đều đặn, hàng lối thẳng. Mùa xuân năm sau tỉa bỏ cành ngang, nên chừa lại một mẩu cuống ngắn (?), vì sợ vết cắt lớn, đến mùa đông bị rét làm hại. Tỉa xong thì đan thành rào, tùy chỗ mà kẹp buộc, cốt để lỏng thoáng. Năm sau lại đan lên cao bảy thước là thành rào cố định. Trồng du, liễu làm rào cũng theo cách này. Dâm bụt, phù dung thì càng đẹp mắt.

 Cách trồng chỉ (cây cam chỉ, quả đắng dùng làm thuốc): Mùa thu lấy quả chỉ thực bổ làm bốn, ở chỗ đất râm mát cày kỹ, bón phân, gieo dày, đến xuân thì mọc. Qua một mùa đông cây cao một thước, sau đó dời đi trồng, mỗi thước một cây. Đợi cây cao năm thước thì lấy vật đan kết lại, trông rất đẹp.

 Quyển thứ mười bốn · Thoái cư

 Các điều kiêng kỵ, thiên thứ bảy

 Nhà cửa, sân vườn làm xong rồi thì nếu không phải vì sụp đổ, hư hỏng thì chớ tùy tiện sửa sang hay động thổ bừa bãi. Đào sâu quá hai thước là có thổ khí (khí xấu từ lòng đất), cẩn thận là hơn. Nhà mới dựng xong e còn hơi đất, hơi gỗ, nên đợi bùn khô rồi làm lễ tiếu tế (lễ cúng tế cầu yên lành) giữa sân, sau đó chọn ngày tốt dọn vào ở. Ngày hôm sau khi đã vào ở, đốt hương, kết giới (lập ranh giới thiêng quanh chỗ ở để ngăn tà ác) và phát nguyện.

 Nguyện rằng lòng không thối chuyển (không lùi bước, không đổi ý), sớm ngộ được đạo pháp, thành tựu công đức, thuốc men không hư hỏng. Phép kết giới như sau: Sáng sớm lấy nước sạch súc miệng, bắt đầu từ góc đông nam, đi vòng về bên trái, đọc "Khẩn-sa-ca-la". Đến góc tây nam thì nói "Ngươi tự chuốc lấy tai ương". Lại từ góc đông nam đọc "Khẩn-sa-ca-la", đến góc tây nam lại nói "Ngươi tự chuốc lấy tai ương". Cứ làm như vậy đủ bảy lượt thì trộm cướp đều dẹp lòng, không thể làm hại. Khi vào núi rừng, đồng nội cũng nên làm phép này. Hoặc trên đường gặp kẻ cướp vặt gây trở ngại thì định tâm, khởi ý hàng phục, đọc chú "Khẩn-sa-ca-la, Khẩn-sa-ca-la" cho đến hết một hơi, bọn chúng cũng tự tan rã. Phép này bí diệu, là điều thâm mật của nhà Phật, là lòng đại từ bi cứu giúp chúng sinh.

 Vì vậy không cho người đang chịu tang, người săn bắn, bắt cá vào nhà. Không được tùy tiện kêu la to tiếng. Mỗi khi trồng cây, phải liệu chỗ cho tiện, không cần trồng tràn lan vô cớ. Những thứ vô ích như củi than và các thứ dự trữ cả năm thì không dùng (?). Hằng ngày người ra vào cổng ngõ chỉ cốt giữ yên lặng.

 Luận rằng: Xem lời luận này, há chỉ giúp ích rất nhiều cho sinh linh, mà còn đủ để răn những kẻ ham vinh hoa, khiến họ không gây ra mầm mống tai họa, bại vong. Mong các bậc trung nghĩa, liệt sĩ nghiền ngẫm mà biết dừng, biết đủ.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video