Quyển thứ mười lăm · Bổ ích (bồi bổ, làm lợi cho cơ thể)
Bàn về hư tổn (tình trạng cơ thể suy kiệt, khí huyết và tinh lực hao hụt lâu ngày), thiên thứ nhất
Luận rằng: Phàm người không sống trọn tuổi già, hoặc chết yểu, đều do không biết tự quý trọng thân mình. Họ dốc cạn tình ý, cầu danh chạy lợi, tích tụ điều độc hại làm hao tổn tinh thần, bên trong tổn thương xương tủy, bên ngoài hư hại gân thịt. Khi huyết khí sắp cạn thì kinh lạc (các đường dẫn khí huyết đi khắp cơ thể theo y học cổ truyền) liền bị ứ tắc, bên dưới da trống rỗng thưa lỏng, chỉ chuốc lấy bệnh tật đục khoét. Chính khí (khí lành, sức chống bệnh của cơ thể) ngày một suy, tà khí (các yếu tố gây bệnh) ngày một thịnh. Việc ấy chẳng khác gì dốc cả sóng biển để dập một đốm lửa đuốc, hay xô đổ núi Hoa (Hoa Sơn, một ngọn núi lớn) để chặn một dòng suối nhỏ. Nói về sự dễ dàng thì việc tà khí đánh gục thân thể còn dễ hơn thế nữa.
Tuy vậy, bệnh khởi lên là từ ngũ lao (năm loại hao tổn do dùng sức và dùng tâm quá độ). Ngũ lao đã thành thì hai tạng bị tổn trước: tâm (tạng tim, theo y học cổ chủ về huyết mạch và thần trí) và thận (tạng thận, theo y học cổ chủ về tinh khí, sinh dục, xương tủy) chịu tà khí, rồi các tạng phủ (năm tạng là tâm, can, tỳ, phế, thận và các phủ như dạ dày, ruột, bàng quang…) đều mắc bệnh. Cho nên Bành Tổ (người đời xưa nổi tiếng sống rất lâu) có lời răn nằm khác giường, đắp khác chăn (tức là tiết chế chuyện phòng the). Lý Nhĩ (tức Lão Tử) có bàn về hoàng tinh và câu vẫn (hoàng tinh là vị thuốc bổ giúp sống lâu, câu vẫn là cây cực độc ăn vào thì chết; ý nói điều nên dùng và điều phải tránh). Những lời ấy thật là chí lý.
Những lời ấy đã cứu giúp được rất nhiều người. Nay ghi đủ nguồn gốc của bệnh, kèm theo các chứng trạng, mong người sáng suốt xét được điều nhỏ nhặt mà phòng bệnh từ khi chưa nảy mầm.
Ngũ lao gồm: một là chí lao (hao tổn do gắng gượng ý chí), hai là tư lao (do suy nghĩ quá nhiều), ba là tâm lao (do lao tâm), bốn là ưu lao (do lo buồn), năm là bì lao (do thân thể mệt nhọc).
Từ đó sinh ra lục cực (sáu chứng suy kiệt đến cùng cực).
Một là khí cực. Khí cực làm người bên trong hư yếu, năm tạng không đủ sức, bên ngoài nhiễm tà khí. Người bệnh hay bị hàn thấp tý (đau nhức, tê bại do lạnh và ẩm), bứt rứt đầy tức, nôn ọe ngược lên, hay kinh sợ, đau đầu.
Hai là huyết cực. Huyết cực làm người da dẻ không tươi nhuận, hoảng hốt hay quên, dễ giật mình, hơi thở ngắn yếu, lưỡi cứng, họng khô, lúc nóng lúc lạnh, không thèm ăn, hay buồn ngủ, choáng váng mờ mắt, hay… (chữ khuyết) (?).
Ba là cân cực (gân suy kiệt). Cân cực làm người không đứng lâu được, hay mỏi mệt, co quắp, bụng trướng, gân xương tay chân đau nhức.
Bốn là cốt cực (xương suy kiệt). Cốt cực làm người ê ẩm gầy rộc, răng không chắc (?), không cử động làm việc được. Người bệnh bị quyết nghịch (tay chân lạnh giá từ ngọn chi lạnh ngược lên), hoàng đản (vàng da), tiêu khát (khát nhiều, uống nhiều, tiểu nhiều mà gầy sút, gần với bệnh tiểu đường), mọc ung nhọt sưng độc, đầu gối nặng nề đau nhức, phù thũng như ứ nước.
Năm là tinh cực. Tinh cực làm người rụng tóc, tóc và da khô héo rụng rơi, buồn thương hay quên, ý chí khí lực không vận hành.
Sáu là nhục cực (cơ thịt suy kiệt). Nhục cực làm người phát chứng chú (bệnh lây dai dẳng, người xưa cho là như bị tà khí nhập vào), như bị đánh trúng rồi không nói được nữa, nặng thì chết đi sống lại.
Thất thương (bảy chứng tổn thương thuộc đường sinh dục và tinh khí của nam giới) gồm: một là âm hàn (bộ phận sinh dục lạnh), hai là âm nuy (liệt dương), ba là lý cấp (bên trong bụng co thắt), bốn là tinh rỉ ra liên miên không dứt, năm là tinh ít và bìu dưới ẩm ướt, sáu là tinh loãng, bảy là tiểu tiện quá luôn và lúc giao hợp không thành việc. Đó gọi là thất thương.
Thất thương gây bệnh thì tà khí nhiều mà chính khí ít. Người bệnh lơ mơ hay quên, buồn thương không vui, sắc mặt mất tươi, đen sạm, ăn uống không lên thịt, da dẻ không tươi nhuận, tóc bạc khô héo, răng không chắc. Mắt vàng, chảy nước mắt, nhìn xa mờ mịt (?), gặp gió thì chảy nước mắt. Cổ họng khô rát, khát nước, chảy máu cam, nhổ ra máu. Trong họng vướng víu không thông (?), trong ngực nghẹn tắc, ăn uống không xuống.
Người bệnh thân lạnh mà ra mồ hôi, cơ thịt ê ẩm (?), tay chân nặng nề, không muốn cử động. Đầu gối và ống chân rất lạnh, không đi xa được. Phần trên nặng mà phần dưới nhẹ, đứng lâu thì lưng đau khổ sở, khó cúi khó ngửa, quanh rốn đau quặn. Đói thì dưới tim trống rỗng chơi vơi, môi khô, miệng ráo, trong bụng sôi như sấm, ngực và lưng đau kéo nhau. Có lúc nôn ọe không ăn được, có lúc lại thổ ra. Nước tiểu đỏ và nóng, lúc đi luôn, lúc khó đi, có lúc tiểu quá nhiều (?), hoặc buốt như kim châm. Phân cứng, khó đi, có lúc đi ngoài ra máu. Thân thể ngứa ngáy, dưới bộ phận sinh dục thường ẩm ướt, tự ra mồ hôi vàng. Dương vật teo nhỏ, đến lúc giao hợp không cương được, tinh loãng và ít, cứ rỉ ra một mình. Đầu dương vật lạnh, trong dương vật đau, tiểu xong vẫn còn rỉ giọt. Hòn dái sưng to rồi co rút vào trong bụng. Tay chân phù thũng, nóng âm ỉ do hư, bứt rứt đau nhức, chợt nóng chợt lạnh, nằm không yên chỗ. Tim đập như chày giã, hồi hộp kinh sợ, mạch loạn mất nhịp, hơi thở ngắn yếu. Thường gặp ác mộng, mơ cùng người chết ăn uống, mơ đi vào mồ mả.
Những chứng ấy là do còn trẻ đã lấy vợ sớm, dùng tâm sức quá mức, giao hợp lúc đang ra mồ hôi khiến các tạng đều đầy trướng, nằm chỗ gió lùa hay chỗ ẩm thấp, say lâu không tỉnh, cùng với ngã xe, té ngựa, ngã sấp ngã ngửa mà gây ra.
Từ đó biến sinh thất khí (bảy loại khí uất kết gây bệnh). Thất khí tích tụ cứng chắc, như cái chén nằm lại trong bụng, khiến tim đau, bứt rứt ngột ngạt, không ăn uống được. Bệnh lúc đến lúc đi, phát ra không có chừng mực. Hàn khí gây bệnh thì nôn ngược, dưới tim đầy tức. Nhiệt khí gây bệnh thì hoảng hốt, ngột ngạt rối loạn, thường xuyên như choáng váng tối tăm mặt mũi,
lại còn mất tinh (di tinh). Hỷ khí (khí do vui mừng quá độ) gây bệnh thì không đi nhanh được, không đứng lâu được. Nộ khí (khí do giận dữ) gây bệnh thì khí nghịch xông lên không sao chịu nổi, nóng đau xông lên tim, hơi thở ngắn như muốn chết, không thở được. Ưu khí (khí do lo âu) gây bệnh thì không làm việc nặng nhọc được, nằm không yên chỗ. Khuể khí (khí do hờn giận uất ức) gây bệnh thì khí tụ lại dưới tim, không ăn uống được.
Sầu khí (khí do sầu muộn) gây bệnh thì lúc ở yên cũng quên, đặt đồ vật rồi lúc lấy lại không nhớ chỗ, tay chân phù thũng, không cử động được.
Ngũ lao, lục cực làm sức kiệt quệ, khí ứ đọng, biến thành chứng hàn nhiệt khí chú (bệnh dai dẳng có lúc nóng lúc lạnh), phát ra theo từng lúc; đó là bệnh do nhiễm tà khí.
Có tất cả mười hai loại phong (phong là tà khí gió, một nguyên nhân gây bệnh theo y học cổ). Phong vào đầu thì tai điếc. Phong vào mắt thì nhìn xa mờ mịt (?). Phong vào da thịt thì thân thể nổi mẩn ngứa như mề đay, gân co rút. Phong vào mạch thì chỗ đau chạy động, lúc trên lúc dưới không chừng. Phong vào tâm thì tim đau, bứt rứt đầy tức, hồi hộp, hay bị bụng… (chữ khuyết) trướng (?).
Phong vào phế (tạng phổi) thì ho, khí nghịch, hơi thở ngắn. Phong vào can (tạng gan, theo y học cổ chủ về gân và mắt) thì mắt nhìn không rõ, mắt đỏ, chảy nước mắt, phát ra theo từng lúc. Phong vào tỳ (tạng tỳ, theo y học cổ chủ về tiêu hóa) thì tỳ không nghiền nát được thức ăn, ruột sôi, mạng sườn đầy tức.
Phong vào thận thì tai ù rồi điếc, chân đau nhức, lưng và mông không cử động theo ý muốn, nặng thì không ăn uống được. Phong vào đởm (túi mật) thì giữa hai lông mày đau, đại tiện và tiểu tiện không thông, khiến người đau nhức tê bại.
Ngũ lao, lục cực, thất thương, thất khí tích tụ biến thành bệnh, nặng thì khiến người mắc chứng đại phong (phong nặng), gân lúc chùng lúc co, tê bại vì thấp mà mất cảm giác, liệt nửa người, gân rút, tay chân co quắp, các khớp bế tắc, kinh mạch không thông. Từ đó sinh ra trăm bệnh. Người bệnh gầy còm, hơi thở ngắn, không có con. Khi bệnh đã đến tận thân (?) thì chết yểu ngay.
Những bệnh ấy là do lao lực làm tổn thương huyết khí, tâm khí không đủ mà sinh ra. Nếu lại nhiễm phải phong khí trong lúc lao lực thì người bệnh bị chứng giác cung phản trương (lưng ưỡn cong ra sau như cánh cung), toàn thân co giật, hoặc lông mày và râu bỗng rụng sạch.
Khí độc làm sưng nổi lên, hồn khí không đủ, người bệnh mơ thấy giao hợp với ma quỷ, hoặc buồn thương không dứt, hoảng hốt sợ hãi, không ăn uống được. Bệnh lúc tiến lúc lui, đau không ở một chỗ nhất định. Đến mức ấy mới chữa thì chẳng phải là khó lắm sao? (Mười hai loại phong vốn chép không đủ.)
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích
Đại bổ dưỡng (các phương bồi bổ mạnh), thiên thứ hai
Một bài luận, tám phương thuốc
Luận rằng: Bệnh đã thành thì phải chăm chỉ dùng thuốc, vì thế mới lập ra các phương bổ dưỡng. Các phương này đều là thuốc viên và thuốc bột thuộc loại ngũ thạch, tam thạch, đại hàn thực (các bài thuốc chế từ năm hoặc ba loại khoáng thạch, tính mạnh; uống vào phải ăn đồ nguội, lạnh). Chỉ khi nào hư lao (suy kiệt do lao tổn lâu ngày) đã thành, liệt nửa người nằm liệt giường, chỉ còn chờ chết mà không biết kêu cứu vào đâu, thì mới được dùng. Những thuốc này quả thật có thể cứu người sắp chết sống lại. Người thường không bệnh thì không… (văn bị đứt) (?)
Phương Tử thạch hàn thực tán của Trương Trọng Cảnh (danh y đời Hán, tác giả sách Thương hàn luận), chữa thương hàn (bệnh sốt do cảm nhiễm hàn tà từ bên ngoài) đã khỏi, giúp bệnh không tái phát:
- tử thạch anh (thạch anh màu tím)
- bạch thạch anh (thạch anh màu trắng)
- xích thạch chi (một loại đất sét khoáng màu đỏ)
- chung nhũ (thạch nhũ trong hang đá vôi; đã luyện)
- quát lâu căn (rễ cây qua lâu, còn gọi thiên hoa phấn)
- phòng phong (rễ cây phòng phong, vị thuốc trừ phong)
- cát cánh (rễ cây cát cánh)
- văn cáp (vỏ một loài nghêu có vân)
- quỷ cữu (thân rễ cây bát giác liên)
- thái nhất dư lương (một loại quặng sắt dạng cục)
(mỗi vị hai lạng rưỡi; lạng là đơn vị khối lượng thời xưa)
- nhân sâm
- can khương (gừng khô)
- phụ tử (củ con của cây ô đầu, rất độc; bào chế bằng cách vùi tro nóng rồi bỏ vỏ)
- quế tâm (phần lõi của vỏ quế)
(mỗi vị một lạng)
Mười bốn vị trên giã nhỏ, rây thành tán (thuốc bột). Uống với rượu, mỗi lần ba phương thốn chủy (thìa vuông mỗi cạnh một tấc, dùng để đong thuốc bột).
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích — Đại bổ dưỡng, thiên thứ hai
Tổn ích thảo tán
Thuốc này dùng thường xuyên thì rất tốt. Thuốc chữa đàn ông, đàn bà, người già, người trẻ bị hư tổn, cùng các chứng phong hàn độc lạnh, hạ lỵ (đi lỵ, đi ngoài phân lỏng), tích ẩm (khối tích và nước đọng trong bụng), ho, ăn mau đói. Thuốc giúp vị khí (sức tiêu hóa của dạ dày) cho người già, có thể kéo dài tuổi thọ. Thuốc lại chữa hoắc loạn (bệnh cấp tính vừa nôn vừa đi ngoài dữ dội): uống với rượu hai phương thốn chủy là khỏi. Thuốc còn chữa các chứng lỵ hưu tức (lỵ dai dẳng, lúc ngừng lúc tái) đến mức sắp chết, uống vào liền khỏi. Đây là phương chữa người thần nghiệm nhất:
- nhân sâm, phụ tử (bào, bỏ vỏ) — mỗi vị ba phân (phân là đơn vị khối lượng, bốn phân là một lạng)
- can khương, quế tâm — mỗi vị năm phân
- phòng phong — một lạng rưỡi
- mẫu lệ (vỏ hàu; sao)
- hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm)
Mười ba vị trên, mỗi vị giã riêng, rây thành bột, cân lại cho đúng phân lượng rồi mới trộn chung, giã một nghìn chày. Sáng sớm uống với rượu ấm một phương thốn chủy. Người già uống liền ba tễ (liều trọn một đơn thuốc) thì tốt. Thuốc cũng chữa hư lao.
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích — Đại bổ dưỡng, thiên thứ hai
Thảo hàn thực tán
Thuốc chữa vùng tim, bụng và dưới mạng sườn đầy tức chống lên, tà khí xông ngược lên trên. Thuốc cũng chữa các chứng: trong ngực thở gấp, hồi hộp, không thở được; trong bụng óc ách sôi như sấm; ợ chua, ợ hơi ra mùi thức ăn sống; ăn không tiêu, lúc đi ngoài lỏng lúc bí; tim bụng bứt rứt ngột ngạt; không muốn nghe tiếng người, thích nằm một mình, lúc nào cũng muốn được ấm; hoảng hốt hay quên; trong lòng nơm nớp như đang sợ hãi; hơi thở ngắn, nôn ọe; trong bụng kêu ọc ạch (?); năm tạng không điều hòa. Tà khí ở bên trong như vậy mà gây ra nhiều bệnh, đều sinh từ lao khổ. Còn nếu do mải mê vui chơi hết mức, hoặc khởi từ phong hàn, thì cách chữa cũng như nhau.
Cách uống: sáng sớm lúc chưa ăn, uống với rượu ngon nguyên chất hai phương thốn chủy; người không chịu được thì giảm bớt. Uống xong bỏ khăn mũ, mặc áo mỏng, gắng sức đi lại. Phương thuốc:
- chung nhũ (đã luyện), phụ tử (bào, bỏ vỏ), quát lâu căn, phục linh (loại nấm mọc ký sinh ở rễ cây thông), mẫu lệ (sao) — mỗi vị một phân
- cát cánh, can khương, nhân sâm, phòng phong — mỗi vị một lạng
- tế tân (rễ cây tế tân, vị cay nồng), quế tâm — mỗi vị năm phân
- bạch truật (củ cây bạch truật) — ba lạng rưỡi
Mười hai vị trên, mỗi vị giã rây riêng, giã một nghìn chày. Uống với rượu, mỗi lần hai thìa. Uống từ ngày Kiến đến ngày Phá thì ngừng, rồi lại bắt đầu vòng mới (Kiến và Phá là tên ngày trong hệ "mười hai trực" của lịch cổ; từ ngày Kiến đến ngày Phá là bảy ngày).
Lại một phương nữa: các chứng trạng mà thuốc chữa giống như phương trên.
- chung nhũ (luyện thành bột), nhân sâm, phục linh, phụ tử (bào) — mỗi vị ba phân
- quát lâu căn, mẫu lệ (sao), tế tân — mỗi vị nửa lạng
- can khương, quế tâm — mỗi vị năm phân
- bạch truật, phòng phong, cát cánh — mỗi vị một lạng
Mười hai vị trên giã rây thành bột, cách uống giống hệt phương trước. Nếu có lạnh thì thêm tiêu (hạt tiêu Thục), nếu có nóng thì thêm hoàng cầm, mỗi thứ ba phân.
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích — Đại bổ dưỡng, thiên thứ hai
Đại thảo ô đầu hoàn (hoàn là thuốc viên)
Thuốc chữa hư tổn do hàn lạnh, các khối tích tụ trong tim bụng đã năm mươi năm cùng trăm bệnh, tà khí qua lại, quyết nghịch (tay chân lạnh ngược lên), khí xông lên tim, tê bại mất cảm giác, gầy trơ xương, không ăn được. Đây là phương phá khối tích tụ:
- ô đầu (củ mẹ cây ô đầu, rất độc) — mười lăm phân, bào, bỏ vỏ
- nhân sâm — năm phân
- sinh khương (gừng tươi) — hai lạng
- tiền hồ (rễ cây tiền hồ)
- Thục tiêu (hạt tiêu xứ Thục; bỏ hạt bên trong và bỏ những quả không nứt miệng, sao cho ra dầu)
- hoàng cầm
- bạch truật
- bán hạ (củ cây bán hạ, có độc; rửa kỹ)
- hoàng liên (thân rễ cây hoàng liên, vị rất đắng)
- ngô thù du (quả cây ngô thù du, vị cay nóng)
- long cốt (xương hóa thạch của động vật cổ)
- bạch đầu ông (rễ cây bạch đầu ông)
- can khương
- tế tân
- cát cánh
- tử uyển (rễ cây tử uyển, thuốc trị ho)
- khung (xuyên khung, thân rễ cây khung cùng)
- hậu phác (vỏ cây hậu phác)
Hai mươi hai vị trên giã rây thành bột, luyện mật ong rồi trộn vào, viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với rượu mỗi lần mười viên, ngày ba lần, đêm một lần. Lấy lúc thấy thuốc có tác dụng làm mức.
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích — Đại bổ dưỡng, thiên thứ hai
Thảo ô đầu hoàn
Phương thuốc phá khối tích tụ, chữa các khối kết do lạnh tụ lại, dương đạo yếu (khả năng sinh lý của nam giới suy yếu), đi ngoài ra máu, đàn bà sau khi sinh ra máu không cầm:
- ô đầu — mười lăm phân, bào, bỏ vỏ
- đại hoàng (thân rễ cây đại hoàng, thuốc tẩy xổ)
- can khương
- hậu phác (nướng)
- ngô thù du
- thược dược (rễ cây thược dược)
- tiền hồ
- khung
- đương quy (rễ cây đương quy, thuốc bổ huyết)
- sâm (?)
- tử uyển
- cam thảo (rễ cam thảo; nướng) — mỗi vị một lạng
Mười tám vị trên giã rây thành bột, luyện mật ong trộn vào, viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với rượu mỗi lần mười viên, ngày ba lần, rồi tăng dần.
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích — Đại bổ dưỡng, thiên thứ hai
Đại lý trung lộ túc hoàn
Phương thuốc chữa phong lao (bệnh lao tổn do phong tà) với khối tích đã bốn mươi năm, lạnh đến cùng cực, đồng thời chữa ho, khí nghịch lên:
- nhân sâm, quế tâm, ngô thù du, ô đầu (bào, bỏ vỏ), phàn thạch (phèn; nung) — các vị bằng lượng nhau
Năm vị trên giã rây thành bột, luyện mật ong trộn vào, viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với rượu mỗi lần ba viên, ngày hai lần. Lấy lúc thấy thuốc có tác dụng làm mức.
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích — Đại bổ dưỡng, thiên thứ hai
Hung Nô lộ túc hoàn
Phương thuốc chữa độc lạnh:
- phàn thạch (nung), cát cánh, tạo giáp (quả bồ kết; nướng, bỏ vỏ và hạt), can khương, phụ tử (bào, bỏ vỏ), ngô thù du — các vị bằng lượng nhau
Sáu vị trên giã rây thành bột, luyện mật ong trộn vào, viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với nước mỗi lần ba viên, ngày hai lần, tăng dần, lấy lúc thấy thuốc có tác dụng làm mức.
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích
Giải tán phát động (cách giải khi thuốc bột khoáng thạch phát tác gây bệnh), thiên thứ ba
Một bài luận, ba mươi lăm phương thuốc, thông với quyển hai mươi hai
Luận rằng: Khi đã được sức thuốc thì các bệnh (?) đều bị đẩy lui. Nhưng nếu thạch (thuốc chế từ khoáng thạch) bỗng phát động thì cần biết phương giải, vì vậy tiếp theo lập ra các phương giải tán. Cứ theo đúng mạch và chứng mà dùng từng phương thì muôn lần không sai một.
Mạch khi thì hồng (mạch to mạnh như sóng dâng), khi thì thực (mạch đầy, chắc, có lực), khi thì đứt quãng, yếu ớt như mạch người sắp chết, khi thì tế sác (mạch nhỏ và nhanh), khi thì huyền khoái (mạch căng như dây đàn và nhanh). Đó là vì điều phạm phải không chỉ có một. Mạch không có thường thái, thầy thuốc không nhận ra được. Nóng nhiều thì mạch huyền khoái; có khối tích thì mạch hồng thực; đau dữ dội thì mạch đứt quãng. Phàm thuốc hàn thực phát nóng thì thường như vậy, bản thân người bệnh không thấy khổ sở gì, chẳng phải là dấu hiệu chết. Thuốc phát động mà theo đúng phép tắc thì không chết, không theo phép tắc thì chết.
Ai muốn uống thuốc tán thì nên xem mạch, xét kỹ chứng hậu, như vậy mới khỏi hẳn được. Mạch trầm sác (mạch chìm sâu và nhanh) thì thuốc khó phát; thuốc khó phát thì phải cho tẩy xổ nhiều lần. Mạch phù đại (mạch nổi và to) thì thuốc dễ phát. Có người uống thuốc tán hai ba tễ mà không phát, đó là người có mạch trầm, khó phát. Thuốc phát mà người không hay biết là vì sức thuốc đã vận hành, không lộ ra ngoài mà chỉ tác động ở bên trong.
Muốn biết sức thuốc thì xem các dấu hiệu sau: người ăn được nhiều hơn là dấu hiệu thứ nhất; sắc mặt hòa hoãn tươi vui là dấu hiệu thứ hai; đầu mặt và thân thể ngứa ngáy là dấu hiệu thứ ba; rờn rợn sợ gió là dấu hiệu thứ tư; mệt lả muốn ngủ là dấu hiệu thứ năm. Phàm có những chứng hậu này đều là thuốc đang phát ở năm tạng bên trong; cứ theo đúng phép mà uống thuốc. Nên cho tẩy xổ nhiều lần, bên trong hư thì thuốc tự khắc phát.
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích — Giải tán phát động, thiên thứ ba
Nhân sâm thang (thang là thuốc sắc nước)
Phương thuốc chữa thuốc tán phát động, các khí nghịch lên, tim bụng đau quặn, không thở được, mạng sống mong manh như ngọn nến trước gió:
- nhân sâm, chỉ thực (quả non cây chỉ, họ cam quýt; nướng), cam thảo (rễ cam thảo; nướng) — mỗi vị chín phân
- quát lâu căn (rễ cây qua lâu), can khương (gừng khô), bạch truật (củ cây bạch truật) — mỗi vị một lạng rưỡi
Sáu vị trên đem phủ trở (giã dập thành miếng nhỏ), sắc với chín thăng nước (thăng là đơn vị dung tích thời xưa) còn ba thăng, chia uống ba lần. Nếu hơi thở ngắn thì uống từng ít một, nhiều lần, không hại gì; làm đúng như phương là tốt. Mùa đông thì ăn đồ ấm, nếu ngực bụng nóng thì ăn đồ nguội. Mùa hè thì ăn đồ nguội. Nếu uống thuốc với nước và ăn đồ nguội quá nhiều đến mức bụng lạnh thì sắc thang này uống, tự khắc giải, khỏi thì ngừng.
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích — Giải tán phát động, thiên thứ ba
Áp thông thang (thang phân vịt)
Phương thuốc chữa thuốc tán phát động, nhiệt xông lên ngực và lưng, nôn ọe, bứt rứt ngột ngạt, hễ nằm là ngủ mê man trong lúc đang nóng (?), tỉnh dậy thấy tay chân khó chịu, lúc lạnh lúc nóng, đại tiện và tiểu tiện… (văn khuyết) (?):
- bạch áp thông (phân vịt trắng, loại mới)
- đại hoàng (thân rễ cây đại hoàng, thuốc tẩy xổ) — hai lạng
- thạch cao (đập vụn), tri mẫu (thân rễ cây tri mẫu) — mỗi vị một lạng
- thị (đậu xị, tức đậu đen lên men) — một thăng
- ma hoàng (thân cây ma hoàng; bỏ đốt) — ba lạng
Mười vị trên đem phủ trở. Dùng một đẩu hai thăng nước nóng (đẩu là đơn vị dung tích bằng mười thăng) dội qua phân vịt cho thấm ra, lấy nước ấy sắc thuốc còn ba thăng rưỡi, bỏ bã. Sau đó cho đậu xị vào, sắc thêm ba lần sôi. Bỏ đậu xị, uống một thăng trước bữa ăn.
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích — Giải tán phát động, thiên thứ ba
Trị khí thang
Phương thuốc chữa người uống thuốc tán mắc bệnh về khí, không ăn được, hoặc khí nghịch lên:
- nhân sâm, phục linh (nấm ký sinh ở rễ thông), quế tâm (lõi vỏ quế), hậu phác (vỏ cây hậu phác; nướng), bán hạ (củ cây bán hạ; rửa kỹ), cam thảo (nướng) — mỗi vị một lạng
- mạch môn đông (củ cây mạch môn; bỏ lõi), sinh khương (gừng tươi; thái) — mỗi vị ba lạng
- đại táo (quả táo tàu) — hai mươi quả, bẻ đôi
Chín vị trên đem phủ trở, sắc với tám thăng nước còn hai thăng sáu hợp (hợp là một phần mười thăng), mỗi lần uống bảy hợp.
Phương thuốc chữa thuốc tán phát động, đầu đau như muốn vỡ, mắt đau như muốn lồi ra, sợ lạnh, xương thịt đau nhức, trạng thái giống thương hàn (bệnh sốt do cảm hàn tà), trong mũi chảy nước trong: Lấy năm thăng hương thị (đậu xị thơm), sao đến khi bốc khói, đổ vào một đẩu rượu, lọc lấy nước. Uống nhiều ít tùy sức, cốt cho hơi say là giải; chưa giải thì uống tiếp, lấy lúc giải làm mức.
Phương này cũng chữa thuốc hàn thực tán phát động trong thời dịch (bệnh lây lan theo mùa), hoặc cấm khẩu không mở miệng được, ruột đầy trướng căng như muốn vỡ. Đây là do ngồi lâu, mặc áo ấm, ăn đồ sống mà gây ra. Hoàng Phủ (tức Hoàng Phủ Mật, người đời Tấn có viết về thuốc hàn thực tán) nói: miệng không mở được thì cạy răng ra, rót vào năm hợp rượu này, uống lúc nóng, lát sau miệng sẽ mở. Ai uống được thì uống nhiều đến say càng tốt, ai không uống được thì tùy sức. Bụng đầy trướng không thông thì dùng phép thông dẫn cho đi ngoài.
Phương thuốc chữa người uống thuốc tán bị đàm ẩm (đờm và nước đọng trong cơ thể), trong tim ngực có khách nhiệt (nhiệt tà từ ngoài vào trú lại), ai ngột ngạt thì cho nôn ra:
- cam thảo — năm lạng, dùng sống
Một vị trên đem phủ trở, sắc với năm thăng rượu còn hai thăng rưỡi, chia hai lần uống lúc bụng đói. Hai lần uống cách nhau khoảng thời gian đi bộ năm sáu dặm. Nôn ra được hết thì ngừng.
Phương thuốc chữa thuốc tán phát động sinh vàng da, trong ngực nóng, khí ngột ngạt:
- hồ tuy (rau mùi) — một nắm, thái nhỏ
Một vị trên sắc với bảy thăng nước còn hai thăng rưỡi, chia uống hai lần là khỏi; nếu chưa khỏi thì sắc lại thang khác. Phương này cũng chữa toàn thân vàng da; ngoài ra nên sắc đặc lá đại hoàng, để ấm, tự tắm rửa ngâm mình thì càng tốt. Phương này lại chữa nhiệt độc, cùng chứng độc khí trong ngực đánh nhau. Nếu độc chưa hết, lại tái phát (?), bứt rứt ngột ngạt hoặc lại uống nhiều như cũ, thì cũng chữa được. Phương này còn chữa chứng lỵ do nhiệt mới mắc.
Phương giải thuốc tán, chữa nhiệt độc của các loại khoáng thạch:
- bạch áp thông (phân vịt trắng, loại mới) — năm thăng
Một vị trên ngâm trong một đẩu nước nóng, lắng cho trong, đợi nguội rồi uống. Uống nhiều ít tùy sức, lấy lúc khỏi bệnh làm mức.
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích — Giải tán phát động, thiên thứ ba
Tam hoàng thang
Phương thuốc giải thuốc tán phát động, bụng đau, đầy trướng đột ngột dữ dội:
- đại hoàng, hoàng liên (thân rễ cây hoàng liên, vị rất đắng), hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm) — mỗi vị ba lạng
Ba vị trên đem phủ trở, sắc với bảy thăng nước còn ba thăng, chia uống ba lần. (Một phương khác làm thành viên.)
Thuốc tán phát động gặp lúc có dịch, lại kèm khách nhiệt, đi lỵ ra máu không cầm mà bứt rứt, thì dùng Hoàng liên thang:
- hoàng liên, hoàng bá (vỏ cây hoàng bá) — mỗi vị bốn lạng
- chi tử (quả dành dành) — mười lăm quả, bẻ ra
- a giao (keo nấu từ da lừa; nướng) — một lạng
- can khương, thược dược (rễ cây thược dược), thạch lựu bì (vỏ quả lựu) — mỗi vị hai lạng (một phương dùng chỉ thực)
Bảy vị trên đem phủ trở, sắc với một đẩu nước còn ba thăng, chia uống ba lần. (Một phương sắc với sáu thăng nước.)
Phương thuốc chữa nhũ thạch (thạch nhũ dùng làm thuốc) phát động, đau đầu, lúc lạnh lúc nóng, trong ngực bế tắc, đến giờ bô (khoảng 3 đến 5 giờ chiều) thì tay chân bứt rứt đau nhức:
- sinh mạch môn đông (củ mạch môn tươi; bỏ lõi) — bốn lạng
- thông bạch (phần củ trắng của cây hành; thái) — nửa cân
- thị (đậu xị) — ba thăng
Ba vị trên sắc với tám thăng nước sôi còn ba thăng, chia uống ba lần.
Phương thuốc chữa thuốc tán phát động khiến người hư yếu gầy còm, không ăn uống được, đại tiện không thông; phương này điều hòa tạng phủ:
- mạch môn đông (bỏ lõi), hoàng cầm, nhân sâm — mỗi vị hai lạng
- trúc nhự (lớp vỏ giữa thân tre cạo ra) — một thăng
- đại táo — mười bốn quả, bẻ ra
- phục thần (khối phục linh có rễ thông xuyên qua giữa), bán hạ (rửa kỹ), sinh khương (thái), cam thảo (nướng) — mỗi vị ba lạng
- quế tâm — nửa lạng
Mười vị trên đem phủ trở, sắc với một đẩu nước còn ba thăng, chia uống ba lần.
Phương thuốc chữa thuốc tán phát động làm tay chân sưng phù:
- cam toại (rễ cây cam toại, thuốc tháo nước rất mạnh) — một lạng
- mộc phòng kỷ (rễ cây phòng kỷ loại thân gỗ), phục linh, nhân sâm, bạch truật — mỗi vị ba lạng
- ma hoàng (bỏ đốt) — hai lạng
- cam thảo (nướng) — một lạng rưỡi
Bảy vị trên đem phủ trở, sắc với bảy thăng nước còn hai thăng tám hợp, chia uống ba lần.
Phương thuốc chữa thuốc tán phát động sinh lở loét trong miệng:
- long đởm (rễ cây long đởm, vị rất đắng) — ba lạng
- tử bá (một loại hoàng bá) — bốn lạng
- hoàng liên — hai lạng
- thăng ma (thân rễ cây thăng ma) — một lạng
Bốn vị trên đem phủ trở. Trước hết sắc long đởm và hoàng liên với bốn thăng nước còn hai thăng. Tử bá thì để riêng, ngâm trong nước lạnh, rồi cho vào nước thuốc vừa sắc, khuấy cho hòa đều, vắt lấy nước. Ngậm khi còn nóng, nguội thì nhổ ra. Khỏi thì ngừng.
Phương thuốc chữa thuốc tán phát động sinh chứng giống bệnh lâm (tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu khó) do nhiệt:
- quỳ tử (hạt cây quỳ) — ba thăng
- phục linh, đại hoàng, thông thảo (lõi thân cây thông thảo) — mỗi vị ba lạng
- thông bạch — bảy củ
- đương quy, thạch vi (lá cây thạch vi; bỏ lông), mang tiêu (một loại muối khoáng dùng làm thuốc tẩy) — mỗi vị hai lạng
- quế tâm — một lạng
Chín vị trên đem phủ trở. Dùng một đẩu nước sắc quỳ tử trước còn sáu thăng, bỏ bã, cho các vị thuốc khác vào, sắc tiếp còn ba thăng, bỏ bã, cho mang tiêu vào, sắc thêm một lần sôi cho mang tiêu tan hết. Chia uống bốn lần, ngày ba lần, đêm một lần.
Phương thuốc chữa thuốc tán phát động khiến đại tiện táo kết không thông:
- đại hoàng — bốn lạng
- đào nhân (nhân hạt đào; bỏ vỏ lụa, bỏ đầu nhọn, bỏ loại hạt có hai nhân, đập vụn) — ba mươi hạt
Hai vị trên thái nhỏ, sắc với sáu thăng nước còn hai thăng, chia uống hai lần.
Lại một phương chữa đại tiện không thông:
- nước ép sinh địa hoàng (củ địa hoàng tươi) — năm hợp
- đại hoàng, cam thảo (nướng) — mỗi vị nửa lạng
Ba vị trên đem phủ trở, sắc với ba thăng nước còn một thăng, cho nước địa hoàng vào, sắc thêm ba lần sôi, chia uống hai lần.
Phương thuốc chữa uống riêng lưu hoàng (lưu huỳnh) mà phát mụn nhọt: Lấy giấm mạnh trộn với đậu xị, nghiền nhuyễn như cao, bôi lên mụn nhọt, khô thì thay. Rất tốt (?).
Phàn thạch (phèn) phát động cũng sinh mụn nhọt giống nhọt đầu đinh. Tử thạch (thạch anh tím) phát động thì phần nhiều mọc ở bụng, lưng, hoặc ở tay chân; chỉ cần lấy tô (váng sữa) xoa vào là khỏi, kèm uống Tề ni thang:
- tề ni (rễ cây tề ni) (?), mạch môn đông (bỏ lõi) — mỗi vị ba lạng
- can khương — ba lạng rưỡi
- ma hoàng (bỏ đốt), nhân sâm, hoàng cầm, cát cánh, cam thảo (nướng) — mỗi vị hai lạng
Tám vị trên đem phủ trở, sắc với chín thăng nước còn ba thăng, chia uống ba lần, từ sáng đến giờ bô thì uống hết. Ngày nào cũng sắc uống, lấy lúc khỏi làm mức.
Không chỉ phàn thạch, phàm các loại khoáng thạch phát động đều dùng phương này.
Phương thuốc chữa thuốc tán phát động, đi lỵ ra máu:
- hoàng liên, can khương — mỗi vị ba lạng
- hoàng cầm — nửa lạng
- lộc nhung (sừng non của hươu) — hai lạng
- qua tử (hạt dưa) — một thăng
- thược dược, khung (xuyên khung), sinh trúc bì (vỏ tre tươi), quế tâm, cam thảo (nướng) — mỗi vị một lạng
Mười vị trên: dùng một đẩu nước sắc vỏ tre trước còn tám thăng, bỏ bã, cho các vị khác vào sắc còn hai thăng, chia uống ba lần, uống hết trong một ngày.
Đại hoàng hoàn của Cận Thiệu (thầy thuốc đời Tấn), chữa uống thuốc hàn thực tán thành đờm, đàm ẩm, thủy khí (nước ứ đọng trong cơ thể) (?), tim đau, trăm khớp đều sưng (còn gọi là Tế hoàn):
- đại hoàng, đình lịch (hạt cây đình lịch; sao), thị (đậu xị) — mỗi vị một lạng
- ba đậu (hạt ba đậu, thuốc tẩy rất mạnh và độc; bỏ lõi, bỏ vỏ, sao), hạnh nhân (nhân hạt mơ; bỏ vỏ lụa, bỏ đầu nhọn, bỏ loại hai nhân, sao) — mỗi vị ba mươi hạt
Năm vị trên: đại hoàng và đậu xị giã riêng thành bột; ba đậu và hạnh nhân giã riêng cho nhuyễn như mỡ. Luyện mật ong trộn tất cả cho hòa đều, lại giã thêm một nghìn chày. Lúc bụng đói, uống với nước mỗi lần một viên to bằng hạt vừng, ngày hai lần. Chưa thấy tác dụng thì tăng lên hai viên. Người khỏe thì uống viên to bằng hạt đậu đỏ nhỏ.
Tiêu thạch đại hoàn, chữa đàn ông, đàn bà kinh sợ, quyết nghịch, miệng khô, dưới tim cứng, gầy còm không ăn được, hay nằm, té ngã gây ứ huyết, ho lâu khí nghịch lên, ngực đau, chân và ống chân tê dại mất cảm giác mà lạnh, bụng dưới đầy và đau, mình nặng, mắt hoa, trăm khớp đau nhức, trên hư dưới thực. Thuốc lại chữa các bệnh còn sót lại sau khi sinh ở đàn bà, chứng đới hạ (khí hư, dịch âm đạo ra bất thường), các khối tích và nhiệt ẩn trong năm tạng to như cái bát, sưng cứng ở dưới tim, tân dịch (các chất dịch trong cơ thể) trong ngực kết lại bên trong, phù thũng, đầu gối lạnh, cổ độc (chất độc do người nuôi trùng độc hãm hại, theo quan niệm xưa) quấy phá (?), khát nhiều, hư yếu nặng. Phương thuốc:
- tiêu thạch (diêm tiêu; sao cho khô) — mười hai lạng
- Thục tiêu (bỏ hạt, bỏ quả không nứt miệng, sao cho ra dầu) — một cân hai lạng
- thủy điệt (con đỉa; sao) — một trăm con
- manh trùng (con mòng hút máu; bỏ cánh và chân, sao) — hai lạng rưỡi
- đại hoàng — một cân
- phục linh — sáu lạng
- sài hồ (rễ cây sài hồ; bỏ phần thân mầm) — tám lạng
- khung — năm lạng
- tề tào (ấu trùng bọ hung) — ba mươi con (?)
Chín vị trên giã rây thành bột, trộn với mật ong luyện, giã thêm một vạn chày, viên to bằng hạt ngô đồng. Lúc bụng đói uống với nước mỗi lần năm viên, ngày ba lần. Đến ngày thứ năm thì tăng lên mười viên. Đến lúc này đều chưa đi tả. Từ đó về sau tùy ý tăng thêm, đến ngày thứ mười có thể uống vài chục viên. Kèm ăn thịt dê (?) để tự bồi bổ. Nếu đi tả thì nên đi vào chậu, đừng ra nhà xí, càng phải giữ gìn tránh gió lạnh. Nếu đàn bà kinh nguyệt bế tắc thì thêm ba mươi hạt đào nhân (bỏ vỏ lụa, bỏ đầu nhọn, bỏ loại hai nhân, sao). (Một phương uống với rượu mười lăm viên, ngày ba lần.)
Phương Lôi thị Thiên kim hoàn, chữa thuốc tán không giải được (?):
- tiêu thạch (sao) — ba phân
- đại hoàng — bốn lạng
- ba đậu (bỏ lõi, bỏ vỏ, sao) — một phân
Ba vị trên giã rây thành bột, luyện mật ong trộn vào, viên to chừng hạt đậu đỏ nhỏ. Uống với nước mỗi lần một viên, ngày hai lần, lấy lúc đi tả được làm mức.
Tế tân hoàn, chữa thuốc tán phát động ở năm tạng sáu phủ và tam tiêu (ba vùng trên, giữa, dưới của thân mình, theo y học cổ là đường vận hành của khí và nước), nóng lạnh không điều hòa, đờm kết trong ngực, nước đọng nặng (?), trăm chỗ đều không yên. Uống lâu làm khí mạnh lên. Phương thuốc:
- tế tân, hạnh nhân (bỏ vỏ lụa, bỏ đầu nhọn, bỏ loại hai nhân, sao), trạch tả (củ cây trạch tả, thuốc lợi tiểu), can khương, bạch truật, phục linh, quế tâm, cam thảo (nướng) — mỗi vị hai lạng
- phụ tử (bào, bỏ vỏ), Thục tiêu (bỏ hạt, bỏ quả không nứt miệng, sao cho ra dầu), phụ tử (bào, bỏ vỏ), đại hoàng, mộc phòng kỷ — mỗi vị năm phân
- nguyên hoa (hoa cây nguyên, thuốc tháo nước mạnh, có độc)
- cam toại
Mười lăm vị trên, mỗi vị giã rây riêng thành bột; hạnh nhân giã riêng cho nhuyễn như mỡ, rồi trộn chung giã một trăm chày, trộn với mật ong trắng đã luyện, giã thêm năm nghìn chày, viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với rượu mỗi lần hai viên, ngày hai lần. Ai không uống được thì dùng viên to bằng hạt đậu nành, mỗi lần hai viên, lấy lúc thấy tác dụng làm mức.
Người uống thuốc tán khổ sở vì đờm (?), hoặc uống thuốc rồi bị mệt mỏi khốn đốn, thì uống xen viên này. Thuốc vừa giúp thuốc tán phát huy, lại không để thuốc phát tán quá đà, làm tiêu nước đọng, giải chỗ kết, khiến trong ngực không có đờm, không bị khí nghịch và lạnh, lại khiến người không choáng váng, đầy tức, mê man ngột ngạt.
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích — Giải tán phát động, thiên thứ ba
Đại thanh hoàn
Phương thuốc chữa thuốc tán phát động nhiều năm không giải, không ăn được, gầy còm sắp chết:
- đại thanh (lá cây đại thanh), mạch môn đông (bỏ lõi), hương thị — mỗi vị bốn lạng
- thạch cao (nghiền), đình lịch tử (sao), chi tử, quát lâu căn, chỉ thực (nướng), thược dược, tri mẫu, phục linh, đại hoàng, hoàng kỳ (rễ cây hoàng kỳ; chữ khuyết) (?), hoàng cầm, cam thảo (nướng) — mỗi vị hai lạng
Mười lăm vị trên giã rây thành bột, luyện mật ong trộn vào, viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với nước mỗi lần năm viên, ngày hai lần. Năm ngày chưa thấy tác dụng thì uống tiếp, lấy lúc thấy tác dụng làm mức.
Phép tống thuốc ra: Phàm thuốc tán phát nóng nhiều lần, khó chịu không biết làm sao, thì nên tống thuốc ra ngoài. Các loại đan (thuốc luyện bằng phép luyện đan) và thuốc kim thạch (thuốc chế từ kim loại và khoáng thạch) đều dùng phương này để tống ra.
Lấy ba thăng hạt kê nếp nấu thành cháo đặc rồi cô thành cao, trộn với một cân mỡ lợn, nấu chín. Tối hôm trước nhịn ăn, sáng sớm hôm sau ăn cho no. Đến chiều thuốc sẽ ra theo, cao này cũng ra theo đường đại tiện, rất hiệu nghiệm. Tống ra hết thuốc thì về sau không phát nữa; nếu còn phát thì lại ăn tiếp.
Lại một phương nữa:
- thịt lợn béo — năm cân
- thông bạch, giới bạch (củ kiệu) — mỗi thứ nửa cân
Ba vị trên nấu chung, sáng nhịn ăn rồi ăn món này, ăn một bữa cho hết làm mức.
Phương thuốc chữa thuốc bị đè nén (?) mà phát động, hay bị nóng, cần tống thuốc ra: Lấy mỡ bao quanh thận lợn, đừng để dính nước, đem nướng hết trên lửa, hứng lấy mỡ chảy ra, để vừa ấm, mỗi lần uống hai ba hợp. Một ngày một đêm có thể uống năm sáu thăng, thuốc sẽ dần dần ra theo phân. Rất tốt.
Lại một phương nữa: Lấy thịt lợn béo nấu thành món canh (?) một thăng, nêm nếm như cách thường, sáng sớm lúc bụng đói ăn hết một bữa. Chốc lát trong bụng sôi như sấm, sôi xong thì đi ngoài, thuốc ra theo. Lấy đồ hứng, đem đãi bằng nước. Nếu khoáng thạch chưa ra hết thì làm lại như trên mà ăn.
Phương cao bôi chữa mụn nhọt sưng do thuốc tán phát động:
- sinh hồ phấn (phấn chì sống)
- vu tinh tử (hạt cây củ cải tròn; sao, giã riêng)
- hạnh nhân (bỏ vỏ lụa, bỏ đầu nhọn, bỏ loại hai nhân, giã riêng)
- hoàng liên (giã thành bột)
- thủy ngân
- mỡ lợn
Sáu vị trên lượng bằng nhau, riêng thủy ngân thì gấp đôi. Trộn với mỡ, nghiền cho hòa đều. Lại lấy thủy ngân chấm lên mụn nhọt, ngày ba lần.
Phương cao xoa chữa chứng phát sưng đỏ:
- sinh địa hoàng (củ địa hoàng tươi) — năm lạng
- đại hoàng — một lạng
- hạnh nhân (bỏ vỏ lụa, bỏ đầu nhọn, bỏ loại hai nhân) — hai mươi hạt
- sinh thương lục căn (rễ cây thương lục tươi) — hai lạng
Bốn vị trên thái nhỏ, ngâm giấm một đêm, rồi rán với một thăng mỡ lợn đến khi thương lục cháy đen, bỏ bã là thành cao. Ngày xoa ba lần.
Phương thuốc chữa thuốc tán phát động sinh mụn nhỏ li ti; thuốc này giải nhiệt rất nhanh:
- hoàng liên, mang tiêu — mỗi vị năm lạng
Hai vị trên: dùng tám thăng nước sắc hoàng liên còn bốn thăng, bỏ bã, cho mang tiêu vào cho tan, lấy vải thấm thuốc đắp lên chỗ mụn, mụn nhiều hay ít đều đắp hết.
Phương nước rửa mụn nhọt:
- hoàng liên, hoàng cầm, khổ sâm (rễ cây khổ sâm, vị rất đắng) — mỗi vị tám lạng
Ba vị trên thái nhỏ, sắc với ba đẩu nước còn một đẩu, bỏ bã, để thật nguội rồi rửa mụn nhọt, ngày ba lần.
Phương chữa mụn nhọt phát ra đau ngứa không chịu nổi: Lấy lãnh thạch (tức hoạt thạch, bột đá tan), giã nhỏ, rây, làm thành bột rắc lên, ngày năm sáu lần. Trong mụn nhọt sẽ khô và tự sạch, không trường hợp nào không khỏi. Rất tốt.
Phàm sau khi uống thuốc tán mà thân thể phù thũng thì phần nhiều do nhiễm lạnh gây ra, nên uống Tân lang thang:
- quả tân lang (quả cau) to — ba mươi lăm quả
Một vị trên: trước hết lấy hạt ra giã thành bột, rây thật mịn; sau đó đem vỏ phủ trở, sắc với bảy thăng nước sôi còn hai thăng, cho bột hạt vào, chia uống hai lần. Uống hết thì sẽ đi ngoài và khỏi ngay.
Phương Đại mạch phu giải thuốc tán: Lấy hạt đại mạch (lúa mạch), rang cho bốc hơi nước, khô thì thôi, đừng để quá cháy. Giã bỏ vỏ, đãi sạch, hấp chín, phơi khô, rang cho thơm, tán nhỏ, rây qua lụa. Hòa với nước lạnh, mỗi lần uống ba phương thốn chủy (thìa vuông mỗi cạnh một tấc, dùng đong thuốc bột), ngày hai lần. Nếu có chỗ sưng đỏ thì xoa bột này lên; trộn thêm mật ong cũng tốt.
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích
Bổ ngũ tạng (bồi bổ năm tạng: tâm, can, tỳ, phế, thận), thiên thứ tư
Bốn mươi lăm phương thuốc
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư
Bổ tâm thang (thang thuốc bổ tâm)
Phương thuốc chữa tâm khí bất túc (khí của tạng tâm suy yếu; tâm theo y học cổ chủ về huyết mạch và thần trí): hồi hộp kinh sợ, ra mồ hôi, trong lòng bứt rứt ngột ngạt, hơi thở ngắn, lúc mừng lúc giận lúc buồn lúc lo mà bản thân không hề tự biết, cổ họng đau, môi thâm đen, nôn mửa, cuống lưỡi cứng, nước uống không xuống được:
- tử thạch anh (thạch anh tím), tử tô (lá tía tô), phục linh (nấm ký sinh ở rễ cây thông), nhân sâm, đương quy (rễ cây đương quy, thuốc bổ huyết), phục thần (khối phục linh có rễ thông xuyên qua), viễn chí (rễ cây viễn chí; bỏ lõi), cam thảo (nướng) — mỗi vị hai lạng
- xích tiểu đậu (đậu đỏ hạt nhỏ) — năm hợp
- đại táo (táo tàu) — ba mươi quả, bẻ ra
- mạch môn đông (củ cây mạch môn; bỏ lõi) — một thăng
Mười một vị trên đem phủ trở (giã dập thành miếng nhỏ), sắc với một thăng (?) nước còn ba thăng, chia bốn lần uống: ngày hai lần, đêm một lần.
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư
Bổ tâm thang
Phương thuốc chữa tâm khí bất túc: ra nhiều mồ hôi, trong lòng bứt rứt, hay nói một mình, nằm mơ nhiều mà không tự biết, cổ họng đau, có lúc thổ ra máu, cuống lưỡi cứng, nước… (văn khuyết) (?):
- mạch môn đông (bỏ lõi) — ba lạng
- phục linh, tử thạch anh, nhân sâm, quế tâm (lõi vỏ quế)
- đại táo — ba mươi quả, bẻ ra
- xích tiểu đậu — hai mươi hạt
- tử uyển (rễ cây tử uyển), cam thảo (nướng) — mỗi vị một lạng
Chín vị trên đem phủ trở, sắc với tám thăng nước còn hai thăng năm hợp, chia uống ba lần. Nên uống vào mùa xuân và mùa hè.
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư
Viễn chí thang
Phương thuốc bổ tâm, chữa tâm khí hư, hồi hộp kinh sợ, hay quên, ăn không được:
- viễn chí (bỏ lõi), hoàng kỳ (rễ cây hoàng kỳ; chữ khuyết) (?), thiết tinh (bụi sắt tinh luyện), can khương (gừng khô), quế tâm — mỗi vị ba lạng
- nhân sâm, phòng phong (rễ cây phòng phong), đương quy, khung (xuyên khung), tử thạch anh, phục linh, phục thần, độc hoạt (rễ cây độc hoạt), cam thảo (nướng) — mỗi vị hai lạng
- ngũ vị tử (quả cây ngũ vị) — ba hợp
- bán hạ (củ cây bán hạ; rửa kỹ), mạch môn đông (bỏ lõi) — mỗi vị bốn lạng
Mười tám vị trên đem phủ trở, sắc với một đẩu ba thăng nước (đẩu bằng mười thăng) còn ba thăng năm hợp, chia uống năm lần: ngày ba lần, đêm hai lần.
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư
Định chí bổ tâm thang
Phương thuốc chữa tâm khí bất túc, tim đau, kinh sợ:
- viễn chí (bỏ lõi), xương bồ (thân rễ cây thạch xương bồ), nhân sâm, phục linh — mỗi vị bốn lạng
Bốn vị trên đem phủ trở, sắc với một đẩu nước còn ba thăng, chia uống ba lần.
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư
Thương tâm thang
Phương thuốc chữa tâm bị tổn thương, suy yếu, lưng, cột sống, bụng và lưng trên đau kéo nhau, không cúi ngửa được:
- phục linh, viễn chí (bỏ lõi), can địa hoàng (củ địa hoàng phơi khô) — mỗi vị hai lạng
- đại táo — ba mươi quả, bẻ ra
- di đường (đường mạch nha) — một thăng
- hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm), bán hạ (rửa kỹ), phụ tử (củ con cây ô đầu, rất độc; bào, bỏ vỏ), sinh khương (gừng tươi; thái), quế tâm — mỗi vị hai lạng
- thạch cao (đập vụn), mạch môn đông (bỏ lõi) — mỗi vị bốn lạng
- cam thảo (nướng)
Mười bốn vị trên đem phủ trở, sắc với một đẩu năm thăng nước còn ba thăng rưỡi, bỏ bã, cho di đường và a giao (keo nấu từ da lừa) vào sắc tiếp còn ba thăng hai hợp, chia uống ba lần.
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư
Trấn tâm hoàn (hoàn là thuốc viên)
Phương thuốc chữa đàn ông, đàn bà hư tổn (suy kiệt lâu ngày), ngủ mơ hồi hộp kinh sợ, mất tinh; đàn bà ra huyết đỏ, huyết trắng dầm dề, hoặc kinh nguyệt không thông; phong tà quỷ chú (bệnh dai dẳng do tà khí, người xưa cho là như bị ma ám), lúc nóng lúc lạnh, trong bụng có khối tích tụ, lo âu giận hờn làm khí uất kết. Các bệnh ấy thuốc đều chữa được:
- tử thạch anh, phục linh, xương bồ, thung dung (nhục thung dung, thân cây ký sinh dùng bổ thận), viễn chí (bỏ lõi), mạch môn đông (bỏ lõi), đương quy, tế tân (rễ cây tế tân), quyển bá (cây quyển bá), can khương, đại đậu quyển (mầm đậu nành phơi khô), phòng phong, đại hoàng (thân rễ cây đại hoàng, thuốc tẩy xổ) — mỗi vị năm phân (phân là đơn vị khối lượng, bốn phân là một lạng)
- … trùng (chữ khuyết; một loại côn trùng làm thuốc) (?) — mười hai con, sao
- đại táo — năm mươi quả, bẻ ra
- can địa hoàng — ba lạng
- nhân sâm, trạch tả (củ cây trạch tả), đan sâm (rễ cây đan sâm), tần giao (rễ cây tần giao) — mỗi vị một lạng rưỡi
- thược dược, thạch cao (nghiền), ô đầu (củ mẹ cây ô đầu, rất độc; bào, bỏ vỏ), bá tử nhân (nhân hạt cây trắc bá), cát cánh (rễ cây cát cánh), quế tâm — mỗi vị ba phân
- bán hạ (rửa kỹ), bạch truật (củ cây bạch truật) — mỗi vị hai lạng
- thiết tinh, bạch liễm (củ cây bạch liễm), ngân tiết (vụn bạc), tiền hồ (rễ cây tiền hồ), ngưu hoàng (sỏi mật bò) — mỗi vị nửa lạng
- thự dự (củ mài, còn gọi hoài sơn)
- cam thảo
Ba mươi lăm vị trên giã rây thành bột, trộn với mật ong luyện và táo cao (thịt táo nghiền nhuyễn như cao), giã thêm năm nghìn chày, viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với nước mỗi lần năm viên, ngày ba lần.
Tăng dần lên đến hai mươi viên, lấy lúc khỏi bệnh làm mức.
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư
Đại trấn tâm hoàn
Các chứng mà thuốc chữa giống như phương trên. Phàm các bệnh thuộc tâm đều có thể uống. Phương thuốc:
- can địa hoàng — một lạng rưỡi
- ngưu hoàng — năm phân
- hạnh nhân (nhân hạt mơ; bỏ vỏ lụa, bỏ đầu nhọn, bỏ loại hai nhân, sao), Thục tiêu (hạt tiêu xứ Thục; bỏ hạt và quả không nứt miệng, sao cho ra dầu) — mỗi vị ba phân
- tang phiêu tiêu (tổ trứng bọ ngựa trên cây dâu) — mười hai cái
- đại táo — ba mươi lăm quả
- bạch liễm, đương quy — mỗi vị nửa lạng
- trạch tả, đại đậu quyển, hoàng kỳ (?), thiết tinh, bá tử nhân, tiền hồ, phục linh — mỗi vị một lạng
- độc hoạt, tần giao, khung, quế tâm, nhân sâm, mạch môn đông (bỏ lõi), viễn chí (bỏ lõi), đan sâm, a giao (nướng), phòng phong, tử thạch anh, can khương, ngân tiết, cam thảo (nướng) — mỗi vị một lạng
Hai mươi chín vị trên giã rây thành bột, trộn với mật ong luyện và táo cao, giã thêm năm nghìn chày, viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với rượu mỗi lần bảy viên, ngày ba lần, tăng dần lên đến hai mươi viên. (Sách Thiên kim yếu phương có thêm thự dự và phục thần, thành ba mươi mốt vị.)
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư
Bổ can thang (thang thuốc bổ can)
Phương thuốc chữa can khí bất túc (khí của tạng can suy yếu; can theo y học cổ chủ về gân và mắt): hai bên mạng sườn đầy tức, gân co rút không thở dài được, tay chân quyết lạnh, lúc lạnh lúc nóng lệch một bên (?), tiểu ra sỏi cát, lưng, mông, bụng dưới đau; đàn bà đau tim bụng và tay chân, nhũ ung (áp xe vú), đầu gối và ống chân nóng, chuột rút, đái dầm, tiêu khát (khát nhiều, tiểu nhiều, gầy sút), móng tay móng chân xanh khô, cấm khẩu, mặt xanh, hay thở dài, sán hà (khối u cục trong bụng, lúc nổi lúc lặn, gây đau), khí xông lên tim, trong bụng đau, hai mắt nhìn không rõ. Thuốc đều chữa được. (Hai chữ "hai lạng" trong lời chú phía sau đáng ngờ.)
- nhuy nhân (nhân hạt cây nhuy), bá tử nhân — mỗi vị một lạng
- phục linh — hai lạng rưỡi
- ô đầu (bào, bỏ vỏ) — bốn củ
- đại táo — ba mươi quả, bẻ ra
- ngưu hoàng, thạch đởm (đảm phàn, tinh thể đồng sunfat màu xanh), quế tâm — mỗi vị một lạng
- tế tân, phòng phong, bạch truật, cam thảo (nướng) — mỗi vị ba lạng
Mười hai vị trên đem phủ trở, sắc với một đẩu nước còn hai thăng tám hợp, chia uống ba lần. (Một phương dùng tế tân hai lạng, phục linh hai lạng; người khỏe dùng đại táo hai mươi quả; không có ngưu hoàng; bạch truật và thạch đởm mỗi vị một lạng.)
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư
Bổ can thang
Phương thuốc chữa can khí bất túc, dưới hai bên mạng sườn đầy tức, gân co rút không thở dài được, tay chân quyết lạnh, sán hà, khí xông lên tim, bụng đau, mắt nhìn không rõ:
- phục linh — một lạng bốn thù (thù là đơn vị khối lượng rất nhỏ, hai mươi bốn thù là một lạng)
- ô đầu (bào, bỏ vỏ) — bốn củ
- đại táo — hai mươi bốn quả, bẻ ra
- nhuy nhân, bá tử nhân, phòng phong
Mười vị trên đem phủ trở, sắc với tám thăng nước còn hai thăng, chia uống ba lần. Dùng thường xuyên.
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư
Tả can thang (thang thuốc làm thông, giảm bớt khí ở tạng can)
Phương thuốc chữa can khí bất túc, mắt mờ tối, tay chân nặng nề:
- nhân sâm, bán hạ (rửa kỹ), bạch truật — mỗi vị ba lạng
- sinh khương (thái) — sáu lạng
- tế tân — một lạng
- phục linh, hoàng cầm, tiền hồ, quế tâm, cam thảo (nướng) — mỗi vị hai lạng
Mười vị trên đem phủ trở, sắc với tám thăng nước còn ba thăng, chia uống ba lần. Sau ba đến năm ngày thì uống tiếp thang sau:
- phục linh — ba lạng
- ngô thù du (quả cây ngô thù du) — một lạng
- đại táo — ba mươi quả, bẻ ra
- đào nhân (nhân hạt đào; bỏ vỏ lụa, bỏ đầu nhọn và loại hai nhân)
- nhân sâm
- phòng phong
Mười một vị trên đem phủ trở, sắc với một đẩu nước còn hai thăng rưỡi, chia uống ba lần. (Sách Thiên kim yếu phương có thêm tế tân hai lạng.)
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư
Bổ phế thang (thang thuốc bổ phế)
Phương thuốc chữa phế khí bất túc (khí của tạng phế, tức phổi, suy yếu): bệnh khổ vì khí nghịch lên, ngực bụng đầy tức, ho, khí nghịch xông lên họng, trong họng bế tắc, ho mà hơi thở ngắn, khí từ lưng dấy lên, có lúc đau, bỗng giật mình kinh sợ, khi cười khi hát, giận dữ thất thường, hoặc nôn khan, trong lòng bứt rứt, tai nghe như có tiếng gió mưa, sắc mặt trắng bệch, trong miệng như ngậm sương tuyết, nói không ra tiếng, nặng thì thổ ra máu:
- ngũ vị tử — ba lạng
- mạch môn đông (bỏ lõi) — bốn lạng
- bạch thạch anh (thạch anh trắng) — hai lạng chín thù
- cánh mễ (gạo tẻ) — ba hợp
- tử uyển, can khương, khoản đông hoa (nụ hoa cây khoản đông, thuốc trị ho) — mỗi vị hai lạng
- tang căn bạch bì (lớp vỏ trắng của rễ cây dâu), nhân sâm, chung nhũ (thạch nhũ; nghiền), trúc diệp (lá tre; thái) — mỗi vị một lạng
- đại táo — bốn mươi quả, bẻ ra
- quế tâm
Mười ba vị trên: dùng một đẩu hai thăng nước sắc vỏ rễ dâu trước còn tám thăng, bỏ bã, cho các vị khác vào sắc còn ba thăng, chia uống ba lần.
Quyển thứ mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư
Bình phế thang (thang thuốc làm dịu, điều hòa tạng phế)
Chữa chứng phế khí (khí của phổi, tức sức của phổi trong việc thở và điều hoà hơi) hư kiệt (suy yếu đến cạn kiệt), hơi không đủ, mệt và hụt hơi, trong ngực khô, trong miệng khô rát (?). Bài thuốc gồm: ma hoàng (một loại cỏ làm thuốc, có tác dụng làm ra mồ hôi và bình suyễn; bỏ đốt) và quất bì (vỏ quýt phơi khô), mỗi thứ 2 lạng (đơn vị cân thời xưa); tiểu mạch (hạt lúa mì) 1 thăng (đơn vị đo dung tích thời xưa).
Ba vị trên đem phủ trở (giã hoặc thái thành mảnh vụn thô), dùng 5 thăng nước nấu, lấy 1 thăng rưỡi, chia làm 2 lần uống.
Quyển mười lăm · Bổ ích (bồi bổ cơ thể) — Bổ ngũ tạng (bồi bổ năm tạng: tâm, can, tỳ, phế, thận), thiên thứ tư.
Phế thương thang (thang: thuốc sắc với nước để uống).
Chữa phế khí không đủ nên hụt hơi, ho khạc ra mủ và máu, không nằm được. Bài thuốc gồm: nhân sâm, sinh khương (gừng tươi; thái lát), quế tâm (phần lõi vỏ quế đã cạo bỏ lớp ngoài), mỗi thứ 2 lạng; a giao (keo nấu từ da lừa; nướng), tử uyển (một loại rễ cây dùng chữa ho), mỗi thứ 1 lạng; can địa hoàng (rễ cây địa hoàng phơi khô) 4 lạng; tang căn bạch bì (lớp vỏ trắng của rễ cây dâu; không ghi lượng (?)).
Tám vị trên (chỉ thấy liệt kê bảy vị (?)), phủ trở, dùng 1 đấu (bằng mười thăng) 5 thăng nước nấu tang căn bạch bì sôi hai mươi dạo, bỏ bã rồi cho các vị thuốc vào, nấu lấy 2 thăng 5 hợp (một hợp bằng một phần mười thăng), sau đó cho di đường (đường mạch nha) vào cho tan, chia làm 3 lần uống.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Thương trung thang.
Chữa chứng thương trung (nội tạng phần giữa cơ thể bị tổn thương) kèm phế khí không đủ, dưới sườn đau, thượng khí (khí nghịch lên trên gây thở gấp), ho khạc ra mủ và máu, không muốn ăn, sợ gió, mắt nhìn [mờ] (chữ bị mất (?)), cẳng chân sưng.
Bài thuốc gồm: sinh địa hoàng (rễ địa hoàng tươi; nửa cân (một cân bằng mười sáu lạng), thái), tang căn bạch bì (3 thăng, thái), sinh khương (5 lụy (?)), bạch giao (keo nấu từ sừng hươu; 5 thỏi), ma tử nhân (hạt cây gai dầu) và [xuyên] khung (một loại rễ cây làm thuốc giúp lưu thông khí huyết), mỗi thứ 1 thăng; tử uyển 3 lạng; mạch chủng (hạt lúa mì giống (?)) và di đường, mỗi thứ 1 thăng; quế tâm (2 thước); nhân sâm và cam thảo (rễ cam thảo, vị ngọt; nướng), mỗi thứ 1 lạng.
Mười hai vị trên, phủ trở, dùng 2 đấu nước nấu tang căn bạch bì lấy 7 thăng, bỏ bã, cho các vị thuốc vào nấu lấy 5 thăng, để lắng rồi bỏ cặn, cho di đường vào sắc lấy 3 thăng, chia làm 3 lần uống.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Ôn dịch thang.
Chữa chứng phế nuy (phổi suy yếu, teo tóp, ho khạc nhiều đờm dãi), nước dãi nhiều, trong lòng cứ nôn nao lợm giọng. Bài thuốc: cam thảo 3 lạng.
Một vị trên, phủ trở, dùng 3 thăng nước nấu lấy 1 thăng rưỡi, chia làm 3 lần uống.
Bài thuốc chữa phế ung (ổ mủ trong phổi) gây ho, trong đầu (có lẽ là "trong ngực" (?)) đầy tức mà rét run, mạch sác (mạch đập nhanh), họng khô mà không khát, thường khạc ra đờm đục tanh hôi, lâu ngày nôn ra mủ như cháo gạo tẻ: cát cánh (rễ cây cát cánh, chữa ho, trừ đờm, tiêu mủ) 3 lạng, cam thảo 2 lạng.
Hai vị trên, phủ trở, dùng 3 thăng nước nấu lấy 1 thăng mà uống, thì không còn nôn ra mủ nữa.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Bổ phế tán (tán: thuốc tán thành bột).
Chữa phế khí không đủ, ngực đau lan ra sau lưng, thượng khí, mất tiếng. Bài thuốc gồm: bạch thạch anh (đá thạch anh trắng) và ngũ vị tử (quả cây ngũ vị), mỗi thứ 5 phân (đơn vị cân nhỏ, bằng một phần tư lạng); quế tâm 2 lạng; đại táo (quả táo tàu; 5 quả, bẻ ra); mạch môn đông (rễ củ cây mạch môn; bỏ lõi), khoản đông hoa (nụ hoa cây khoản đông, chữa ho), tang bạch bì (vỏ trắng rễ dâu), can khương (gừng khô), cam thảo (nướng), mỗi thứ 1 lạng.
Chín vị trên giã rồi rây thành bột. Dùng 1 thăng nước nấu táo lấy 8 hợp, nhân lúc còn nóng cho vào 1 phương thốn chủy (một thìa vuông mỗi cạnh một tấc, lượng bột vừa đầy thìa không rơi ra) thuốc bột mà uống, ngày 3 lần. Cũng có thể nấu bằng rượu, uống cho đến khi thấy hiệu nghiệm thì thôi.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Bổ phế hoàn (hoàn: thuốc viên).
Chữa phế khí không đủ, mất tiếng, đau ngực, thượng khí, thở khò khè. Bài thuốc gồm: mạch môn đông (bỏ lõi), khoản đông hoa, bạch thạch anh, tang căn bạch bì, quế tâm, mỗi thứ 2 lạng; ngũ vị tử 3 hợp; chung nhũ (thạch nhũ trong hang đá; 5 phân, nghiền thành bột); can khương 1 lạng; đại táo 100 quả.
Chín vị trên giã rây thành bột, lấy cao táo trộn làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống với nước 15 viên, ngày 3 lần.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Tả phế tán (tả: làm tiết bớt cái thừa, cái tà khí ứ đọng).
Chữa say rượu, lao lực khốn đốn, ra mồ hôi mà gặp gió, trong ngực hụt hơi, miệng khô, thở suyễn, đau ngực, nặng thì nôn ngược đến mức nôn ra máu.
Bài thuốc gồm: khoản đông hoa, quế tâm, phụ tử (củ con của cây ô đầu, rất nóng và có độc; bào chế bằng cách vùi tro nóng cho chín, bỏ vỏ), thục tiêu (hạt tiêu đất Thục; bỏ hạt và bỏ những quả ngậm miệng, sao cho ra dầu), ngũ vị tử, tử uyển, thung dung (một loại cây ký sinh, bổ thận), hạnh nhân (nhân hạt mơ; bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn và hạt có hai nhân, rang), đào nhân (nhân hạt đào; bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn và hạt có hai nhân, rang), mỗi thứ 5 phân; đương quy (rễ cây đương quy, bổ máu), tục đoạn (rễ cây tục đoạn, nối gân xương), viễn chí (rễ cây viễn chí, an thần; bỏ lõi), phục linh (nấm mọc ở rễ cây thông), thạch hộc (một loại lan mọc trên đá), mỗi thứ 1 lạng; tế tân (rễ cây tế tân, vị cay ấm) và can khương, mỗi thứ 1 lạng rưỡi; bách bộ (rễ cây bách bộ, chữa ho) và cam thảo (nướng), mỗi thứ 2 lạng.
Mười tám vị trên giã rây thành bột, uống với rượu 1 phương thốn chủy, ngày 3 lần.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Tả tỳ thang.
Chữa tỳ tạng khí thực (tỳ: cơ quan lo tiêu hoá, vận chuyển thức ăn theo Đông y; khí thực: tà khí ứ thừa, thịnh lên), trong ngực đầy, không ăn được. Bài thuốc gồm: phục linh 4 lạng; hậu phác (vỏ cây hậu phác, chữa đầy bụng; 4 lạng, nướng); quế tâm 5 lạng; sinh khương (8 lạng, thái); bán hạ (củ cây bán hạ, trừ đờm, chống nôn; 1 thăng, rửa sạch nhớt);
nhân sâm, hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, vị đắng, mát), cam thảo (nướng), mỗi thứ 2 lạng.
Tám vị trên, phủ trở, dùng 1 đấu nước nấu lấy 3 thăng, chia làm 3 lần uống. Bài này còn chữa khí lạnh ở trong tỳ tạng chạy ra tứ chi làm tay chân sưng phù, cũng đuổi được thuỷ khí (nước ứ đọng trong cơ thể).
Bài thuốc chữa tỳ khí thực: người bệnh trong miệng nhạt hoặc ngọt, nằm thì bứt rứt, đau không có chỗ nhất định, cùng với nôn mửa, phản vị (ăn vào rồi lại nôn ra), đều chữa được: đại hoàng (rễ cây đại hoàng, có tác dụng tẩy xổ) 6 lạng.
Một vị trên, đập vỡ, dùng 6 thăng nước nấu lấy 1 thăng, chia làm 2 lần uống. Còn chữa ăn vào liền nôn kèm đại tiện không thông: thêm cam thảo 2 lạng, nấu lấy 2 thăng rưỡi, chia làm 3 lần uống.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Tả tỳ thang.
Chữa tỳ khí không đủ, hư lạnh, đi tả xối xả, đau bụng. Bài thuốc gồm: đương quy, can khương, hoàng liên (rễ cây hoàng liên, vị rất đắng, mát), long cốt (xương động vật cổ hoá thạch), xích thạch chi (một loại đất sét màu đỏ), nhân sâm, mỗi thứ 3 lạng; quất bì, phụ tử (bào, bỏ vỏ), tần bì (vỏ cây tần), đại hoàng, mỗi thứ 2 lạng; bán hạ (5 lạng, rửa sạch).
Mười một vị trên, phủ trở, dùng 1 đấu nước nấu lấy 3 thăng 1 hợp, chia làm 4 lần uống.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Bổ tỳ thang.
Chữa không muốn ăn, thức ăn đọng trong bụng, lúc lên lúc xuống, bứt rứt buồn bực, ăn vào là nôn oẹ muốn mửa, mửa xong lại trướng đầy không tiêu, ợ ra hơi tanh hôi, phát sốt, tứ chi sưng mà khổ vì nửa người dưới nặng nề, không tự gượng nổi. Bài thuốc gồm: ma tử nhân 3 hợp; vũ dư lương (một loại khoáng chất màu nâu, dùng cầm tiêu chảy) 2 lạng; tang căn bạch bì 1 cân; đại táo (100 quả, bẻ ra); hoàng liên, can khương, bạch truật (củ cây bạch truật, kiện tỳ), cam thảo (nướng), mỗi thứ 3 lạng.
Tám vị trên, phủ trở, dùng 1 đấu nước nấu lấy một nửa, bỏ bã, được 2 thăng 9 hợp, mỗi ngày uống 1 lần, trong 3 ngày uống cho hết. Người già trẻ nhỏ tuỳ ý tăng giảm.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Kiện tỳ thang.
Chữa tỳ khí không điều hoà, khiến người nặng như đá, muốn ăn thì nôn, tứ chi mỏi nhừ, gầy rộc, rã rời không cử động được. Bài thuốc gồm: sinh địa hoàng, hoàng [kỳ] (rễ cây hoàng kỳ, bổ khí; chữ bị mất), thược dược (rễ cây thược dược), cam thảo (nướng), mỗi thứ 1 lạng; sinh khương 2 lạng; bạch mật (mật ong trắng) 1 thăng.
Sáu vị trên, phủ trở, dùng 9 thăng nước nấu lấy 3 thăng, bỏ bã, cho mật vào, khuấy cho sôi lăn tăn, mỗi lần uống 8 hợp, ngày 3 lần, đêm 1 lần.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Nhu tỳ thang.
Chữa tỳ khí không đủ, hạ tiêu (phần dưới của thân mình, từ rốn trở xuống, gồm ruột, bàng quang, thận) hư lạnh, trong ngực đầy tắc, ra mồ hôi, dưới sườn đầy tức như có gì chống lên, hoặc nôn ra máu và đi ngoài ra máu. Bài thuốc gồm: can địa hoàng 3 lạng; hoàng [kỳ], thược dược, cam thảo (nướng), mỗi thứ 1 lạng.
Bốn vị trên thái nhỏ, ngâm trong 3 thăng rượu, đặt dưới 3 đấu gạo mà hấp. Dùng đồ bằng đồng hứng lấy nước thuốc, uống nhiều ít tuỳ ý.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Ôn tỳ thang (ôn: làm ấm).
Chữa tỳ khí không đủ, hư nhược, đi lỵ, ăn vào trên thì ra ngay ở dưới. Bài thuốc gồm: can khương, đại hoàng, mỗi thứ 3 lạng; nhân sâm, phụ tử (bào, bỏ vỏ), cam thảo (nướng), mỗi thứ 2 lạng.
Năm vị trên, phủ trở, dùng 8 thăng nước nấu lấy 2 thăng rưỡi, chia làm 3 lần uống.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Ôn tỳ thang.
Chữa tỳ khí không đủ, đi lỵ ra cả nước lẫn thức ăn chưa tiêu, đau bụng, ăn không tiêu. Bài thuốc gồm: bán hạ (4 lạng, rửa sạch); can khương, xích thạch chi, bạch thạch chi (đất sét trắng), hậu phác (nướng), quế tâm, mỗi thứ 3 lạng; đương quy, [xuyên] khung, phụ tử (bào, bỏ vỏ), nhân sâm, cam thảo (nướng), mỗi thứ 2 lạng.
Mười một vị trên, phủ trở, dùng 9 thăng nước nấu lấy 3 thăng rưỡi, chia làm 3 lần uống.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Tả tỳ hoàn.
Chữa tỳ khí không điều hoà có nhiệt, hoặc phía dưới bế tắc; điều hoà năm tạng, chữa nôn ngược khi ăn uống. Bài thuốc gồm: đại hoàng 6 lạng; hạnh nhân (4 lạng, bỏ vỏ, đầu nhọn và hạt hai nhân, rang); thục tiêu (bỏ hạt và quả ngậm miệng, sao ra dầu); bán hạ (rửa sạch);
huyền sâm (rễ cây huyền sâm), [?] khương, quế tâm (mỗi thứ [lượng bị mất] (?)). Mười bốn vị trên (danh sách bị thiếu (?)) giã rây thành bột, trộn với mật luyện (mật ong đã đun cô) làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống với nước 6 viên, ngày 3 lần, tăng dần đến 10 viên.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Tả tỳ hoàn.
Chữa độc phong (tà khí gió độc gây bệnh) ở trong tỳ, sưng phù, bụng đầy, hụt hơi, ăn vào là bụng sôi ùng ục (?) không tiêu, thỉnh thoảng đi ngoài lỏng nhẹ. Bài thuốc gồm: can khương, đương quy, quế tâm, đình lịch (hạt cây đình lịch, trục nước; rang), mỗi thứ 3 phân; lang độc (rễ cây lang độc, rất độc), đại hoàng, [xuyên] khung, thục tiêu (bỏ hạt và quả ngậm miệng, sao ra dầu), bạch vi (rễ cây bạch vi), phụ tử (bào, bỏ vỏ), cam toại (rễ cây cam toại, trục nước mạnh), ngô thù du (quả cây ngô thù du, vị cay nóng), mỗi thứ nửa lạng.
Mười hai vị trên giã rây thành bột, trộn mật luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống với nước 3 viên, ngày 3 lần.
Đại ôn tỳ hoàn: chữa trong tỳ lạnh, ăn uống không tiêu hoá, trướng đầy, có khi rét cực độ. Bài thuốc gồm: pháp khúc (men thuốc chế theo phép), đại mạch (lúa mạch), ngô thù du, mỗi thứ 5 hợp; chỉ thực (quả non cây chấp/cam chua; 3 quả, nướng); can khương 3 lạng; tế tân 3 lạng; quế tâm 5 lạng; cát cánh 3 lạng; phụ tử (bào, bỏ vỏ, 2 lạng); nhân sâm, cam thảo (nướng), mỗi thứ 3 lạng.
Mười một vị trên giã rây thành bột, trộn mật luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống với rượu 7 viên, ngày 3 lần, tăng dần đến 15 viên.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Chuyển tỳ hoàn.
Chữa sau khi ốm nặng, cơ thể hư nhược cùng cực, gầy rộc, không ăn được, ăn vào không tiêu. Bài thuốc gồm: tiểu mạch khúc (men làm từ lúa mì) 4 lạng; thục tiêu (1 lạng, bỏ hạt và quả ngậm miệng, sao ra dầu); can khương, ngô thù du, đại hoàng, mỗi thứ 3 lạng; phụ tử (bào, bỏ vỏ), hậu phác (nướng), đương quy, quế tâm, cam thảo (nướng), mỗi thứ 2 lạng.
Mười vị trên giã rây thành bột, trộn mật luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống với rượu 15 viên, ngày 3 lần.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Ôn tỳ hoàn.
Chữa vị khí (sức của dạ dày) yếu, bụng trên lạnh thì đi lỵ, bụng dưới nóng thì tiểu khó, bụng sôi, đầy, thở suyễn, khí hư mệt mỏi, nôn khan không ăn được; làm ấm phần giữa cơ thể, giúp tiêu cơm, chữa tỳ, thêm khí. Bài thuốc gồm: pháp khúc, tiểu mạch [chữ bị mất] (mỗi thứ 5 hợp); ngô thù du 3 hợp; chỉ thực (3 quả, nướng); nhân sâm, cát cánh, mạch môn đông (bỏ lõi),
… [cam] thảo (nướng), mỗi thứ 3 lạng (đoạn giữa danh sách bị mất (?)).
Mười lăm vị trên giã rây thành bột, trộn mật luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng, lúc bụng đói uống với nước 7 viên, ngày 3 lần; cũng có thể thêm đại hoàng 2 lạng.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Bình vị thang.
Chữa trong dạ dày lúc lạnh lúc nóng, nôn ngược, trong ngực hơi đau, nôn ra như nước canh đậu, hoặc nôn ra máu. Bài thuốc gồm: a giao (nướng), thược dược, mỗi thứ 2 lạng; can địa hoàng, can khương, thạch cao (một loại khoáng chất tính mát; đập vụn), nhân sâm, hoàng cầm, cam thảo (nướng), mỗi thứ 1 lạng.
Tám vị trên, phủ trở, dùng nước và rượu mỗi thứ 3 thăng, nấu lấy 3 thăng, chia làm 3 lần uống.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Vị trướng thang.
Chữa vị khí không đủ, tâm khí (sức của tim) ít, khí xông ngược lên trong ngực, bức bối khó chịu, lạnh lẽo, trong bụng đau quặn, nôn và đi lỵ ra nước đọng lâu ngày. Bài thuốc gồm: nhân sâm 1 lạng; phục linh, quất bì, can khương, cam thảo (nướng), mỗi thứ 2 lạng.
Năm vị trên giã rây thành bột, trộn mật luyện, phải giã đủ 500 chày, làm viên to bằng hạt ngô đồng. Cho 2 thăng nước vào đồ bằng đồng, đặt trên lửa, nấu 20 viên cho sôi một dạo; người không uống hết được thì uống 1 thăng, ngày 3 lần, có thể uống lâu dài. Bài này còn có tên là Vị phục hoàn, lại có tên là Bổ tạng thang.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Hoà vị hoàn.
Chữa đau dạ dày, [chữ bị mất (?)] bứt rứt, ợ ngược, trong ngực khí đầy, trong bụng và dưới sườn có tà khí (khí gây bệnh) lạnh mạnh kết thành tích tụ (khối cục đọng lại trong bụng), đại tiểu tiện có lúc khó; điều hoà lục phủ (sáu phủ: dạ dày, ruột non, ruột già, mật, bàng quang, tam tiêu), yên năm tạng, khai thông ruột và dạ dày, khiến người ăn được; lại chữa đàn bà tuyệt sản (không còn sinh đẻ được).
Bài thuốc gồm: đại hoàng, tế tân, hoàng liên, thục tiêu (bỏ hạt và quả ngậm miệng, sao ra dầu), tạo giáp (quả bồ kết; nướng, bỏ vỏ và hạt), đương quy, quế tâm, mỗi thứ 1 phân; hạnh nhân (bỏ vỏ, đầu nhọn và hạt hai nhân, rang), hoàng cầm, mỗi thứ 1 lạng rưỡi; đình lịch (rang), a giao (nướng), mang tiêu (một loại muối khoáng có tác dụng tẩy xổ), mỗi thứ nửa lạng; hậu phác (2 phân, nướng); cam toại 1 lạng; bán hạ (5 phân, rửa sạch).
Mười lăm vị trên giã rây thành bột, trộn mật luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng, lúc bụng đói uống với rượu 5 viên, ngày 3 lần, tăng dần đến 10 viên.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Thí hoà hoàn.
Chữa nôn ngược, từ thắt lưng trở lên nóng, hồi hộp sợ hãi, có lúc buồn rơi nước mắt, có lúc lại vui giận thất thường, nói năng lung tung, lúc ngủ lúc thức đều thấy gai gai rờn rợn, đau đầu, hụt hơi, có lúc như người say, không ăn được, ợ hơi, ngửi mùi thức ăn thì muốn nôn, đại tiểu tiện không thông, hoặc lúc rét lúc nóng, nước tiểu đỏ vàng, sợ gió, mắt nhìn [mờ] (chữ bị mất (?)), trong tai ù ù.
Bài thuốc gồm: phòng phong (rễ cây phòng phong, trừ gió độc), trạch tả (củ cây trạch tả, lợi tiểu), bạch truật, xà sàng tử (hạt cây xà sàng), ngô thù du, tế tân, xương bồ (thân rễ cây xương bồ), ô đầu (củ mẹ của cây ô đầu, rất độc; bào, bỏ vỏ), ngũ vị tử, mỗi thứ 1 phân;
đương quy, viễn chí (bỏ lõi), quế tâm, mỗi thứ nửa lạng; can khương 3 phân.
Mười ba vị trên giã rây thành bột, trộn mật luyện làm viên, lúc bụng đói nuốt 5 viên to bằng hạt ngô đồng, ngày 3 lần, tăng dần đến 10 viên. Đây là phương của Hoa Đà (danh y cuối đời Đông Hán).
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Bổ thận thang:
Chữa thận khí không đủ, trong lòng bồn chồn hoảng hốt mà bức bối, mắt nhìn [mờ] (?), tim như treo lơ lửng, hụt hơi, dương khí (khí ấm nóng, sức hoạt động của cơ thể) không đủ, tai điếc, trước mắt như có đốm lửa sao bay. Tiêu khát (bệnh khát nhiều, uống nhiều, tiểu nhiều, gầy sút), thư (nhọt độc ăn sâu), trĩ, khắp người đều ngứa, trong xương đau nhức, yếu ớt, gân co rút, mệt hụt hơi, nuốt khó, họng khô, nước bọt như keo, màu đen.
Bài thuốc gồm: từ thạch (đá nam châm), sinh khương (thái), ngũ vị tử, phòng phong, mẫu đơn bì (vỏ rễ cây mẫu đơn), huyền sâm, quế tâm, cam thảo (nướng), mỗi thứ 2 lạng; phụ tử (1 lạng, bào, bỏ vỏ); đại đậu (đậu nành) 24 hạt.
Mười vị trên, phủ trở, lấy 1 đấu 2 thăng nước cho vào đồ bằng đồng, múc lên đổ xuống 300 lần, rồi cho thuốc vào nấu lấy 6 thăng, bỏ bã, sắc tiếp được 2 thăng 8 hợp, chia làm 3 lần uống.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Thận trước thang (thận trước: bệnh khí lạnh và ẩm bám vào vùng thận, thắt lưng).
Chữa từ thắt lưng trở xuống lạnh, đau và nặng, như đeo năm nghìn đồng tiền, tiểu tiện không thông. Bài thuốc gồm: phục linh, bạch truật, mỗi thứ 4 lạng; can khương 2 lạng; cam thảo (1 lạng, nướng).
Bốn vị trên, phủ trở, dùng 6 thăng nước nấu lấy 3 thăng, chia làm 3 lần uống.
Bài thuốc chữa giữa hai quả thận có thuỷ khí (nước ứ), thắt lưng và cột sống đau nhức, bụng và lưng co rút, đau quặn: phục linh, bạch truật, trạch tả, can khương, mỗi thứ 4 lạng.
Bốn vị trên, phủ trở, dùng 8 thăng nước nấu lấy 3 thăng, chia làm 3 lần uống.
Lại một phương nữa: phục linh, bạch truật, mỗi thứ 4 lạng; di đường 8 lạng; can khương, cam thảo (nướng), mỗi thứ 2 lạng.
Năm vị trên, phủ trở, dùng 1 đấu nước nấu lấy 3 thăng, cho di đường vào sắc cho tan, chia làm 4 lần uống.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Đại bổ thận thang.
Chữa thận khí (suy) khiến lưng đau và nặng. Bài thuốc gồm: từ thạch, thạch hộc, phục linh, quất bì, mạch môn đông (bỏ lõi), thược dược, ngưu tất (rễ cây ngưu tất, khoẻ gân xương), cức thích (gai cây táo chua), quế tâm, mỗi thứ 3 lạng; địa cốt bì (vỏ rễ cây câu kỷ) 3 thăng; nhân sâm, đương quy, ngũ vị tử, cao lương khương (củ riềng), đỗ trọng (vỏ cây đỗ trọng, bổ thận, khoẻ lưng; nướng), mỗi thứ 5 lạng; tử uyển, can khương, mỗi thứ 4 lạng; viễn chí 1 lạng… Hai mươi vị trên (danh sách bị thiếu (?)), phủ trở, dùng 4 thăng nước (?) nấu lấy 1 đấu, chia làm 10 lần uống.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Thận khí hoàn.
Chữa ngũ lao thất thương (năm chứng lao tổn và bảy loại tổn thương — các chứng suy kiệt do làm lụng, lo nghĩ, chuyện phòng the quá độ), trong tạng hư kiệt, thận khí không đủ, vùng dưới bộ phận sinh dục ngứa, tiểu xong còn rỉ rả, đầu óc lơ mơ hay quên, buồn rầu không vui, không thích ăn uống. Bài thuốc gồm: thự dự (củ mài, còn gọi hoài sơn), thạch hộc, mỗi thứ 3 phân; thung dung, hoàng [kỳ], mỗi thứ 3 lạng; thận dê 1 bộ; phục linh, ngũ vị tử, viễn chí (bỏ lõi),
can địa hoàng, độc hoạt (rễ cây độc hoạt, trừ phong thấp)… Hai mươi hai vị trên (danh sách bị thiếu (?)) giã rây thành bột, trộn mật luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng, lúc bụng đói uống với rượu 10 viên, ngày 3 lần, tăng dần đến 20 viên.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Thận lịch tán.
Chữa ngũ lao và trăm bệnh của đàn ông. Bài thuốc gồm: phòng phong, hoàng cầm, sơn thù du (quả cây sơn thù, bổ can thận), bạch liễm (rễ cây bạch liễm), hậu phác (nướng), thược dược, thự dự, mạch môn đông (bỏ lõi), thiên hùng (củ ô đầu loại dài, không mọc củ con; bào, bỏ vỏ)
… (mỗi thứ) 1 lạng (đoạn trước bị mất (?)); đương quy, [xuyên] khung, thỏ ty tử (hạt cây tơ hồng), thung dung, quế tâm, mỗi thứ 7 phân; thạch hộc, can khương, nhân sâm, mỗi thứ 2 lạng; chung nhũ (nghiền), thục tiêu (sao ra dầu, bỏ hạt và quả ngậm miệng), phụ tử (bào, bỏ vỏ), bạch thạch anh, mỗi thứ 1 lạng; ô đầu (3 phân, bào, bỏ vỏ); thận dê 1 bộ; hoàng kỳ 2 lạng rưỡi.
Ba mươi hai vị trên (danh sách bị thiếu (?)) giã rây thành bột, uống với rượu 1 phương thốn chủy, ngày 2 lần, tăng đến 2 thìa, ngày 3 lần.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ ngũ tạng, thiên thứ tư.
Tả thận tán.
Chữa các chứng hư nhược không đủ, thận khí thiếu ở đàn ông. Bài thuốc gồm: tiêu thạch (diêm tiêu) và phàn thạch (phèn), mỗi thứ 8 phân.
Hai vị trên giã rây thành bột, lấy 1 thăng nước cháo gạo tẻ, cho vào 1 phương thốn chủy, khuấy cho đều, uống một hơi, ngày 3 lần; chưa thấy hiệu nghiệm thì tăng dần.
Quyển mười lăm · Bổ ích.
Ngũ tạng khí hư (khí của năm tạng suy yếu), thiên thứ năm.
Gồm chín phương.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Ngũ tạng khí hư, thiên thứ năm.
Ngũ bổ thang.
Chữa năm tạng bên trong hư kiệt, hụt hơi, ho ngược, tổn thương, u uất, không đủ sức; làm khí đi xuống và lại thông tân dịch (các chất dịch trong cơ thể như nước bọt, mồ hôi). Bài thuốc gồm: mạch môn đông (bỏ lõi), tiểu mạch, mỗi thứ 1 thăng; gạo tẻ 3 hợp; địa cốt bì, giới bạch (củ kiệu), mỗi thứ 1 cân; nhân sâm, ngũ vị tử… Mười vị trên (danh sách bị thiếu (?)), phủ trở, dùng 1 đấu 2 thăng nước nấu lấy 3 thăng, chia làm 3 lần uống. Nếu khô miệng thì trước hết nấu một nắm lá tre cho cạn bớt 1 thăng, bỏ bã, rồi cho thuốc vào nấu.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Ngũ tạng khí hư, thiên thứ năm.
Nhân sâm thang.
Chữa ngũ lao thất thương ở đàn ông, trong ngực khí ngược lên đầy tức, ngại ăn, mệt hụt hơi, nôn ngược, dưới hai sườn trướng, bụng dưới co thắt đau, quằn quại muốn chết; điều hoà phần giữa, bình ổn khí các tạng, chữa những chỗ tổn thương đứt đoạn.
Bài thuốc gồm: nhân sâm, phục linh, thược dược, đương quy, đường trắng, quế tâm, cam thảo (nướng), mỗi thứ 2 lạng; thục tiêu (bỏ hạt và quả ngậm miệng, sao ra dầu), sinh khương, tiền hồ (rễ cây tiền hồ, trừ đờm), quất bì, ngũ vị tử, mỗi thứ 1 lạng; chỉ thực (3 phân, nướng); mạch môn đông (3 hợp, bỏ lõi); đại táo (15 quả, bẻ ra).
Mười lăm vị trên, phủ trở, ngâm thuốc trong 1 đấu 5 thăng nước sông chảy về hướng đông nửa ngày, dùng thân cây lau già ba năm làm củi, đun nhỏ lửa lấy 4 thăng, bỏ bã, cho đường vào cho tan. Người từ hai mươi đến sáu mươi tuổi uống mỗi lần 1 thăng; dưới hai mươi và trên sáu mươi tuổi uống 7–8 hợp; người gầy yếu lâu ngày uống 7 hợp; ngày 3 lần, đêm 1 lần.
Chữa tay chân quyết hàn (lạnh giá từ đầu ngón lan lên), vì thế mạch nhỏ như muốn tắt, người vốn có hàn (khí lạnh) trong người: phương Đương quy thù du tứ nghịch thang. Gồm: đương quy, thược dược, quế tâm, mỗi thứ 3 lạng; ngô thù du 2 thăng; sinh khương (nửa cân, thái); tế tân, thông thảo (lõi thân cây thông thảo, lợi tiểu), cam thảo (nướng), mỗi thứ 2 lạng; đại táo (25 quả, bẻ ra).
Chín vị trên, phủ trở, dùng rượu và nước mỗi thứ 4 thăng nấu lấy 3 thăng, chia làm 4 lần uống.
Chữa đi lỵ ra nguyên thức ăn chưa tiêu, bên trong lạnh mà bên ngoài nóng, tay chân lạnh giá, mạch vi (mạch rất nhỏ yếu) như muốn tắt, người lại sợ lạnh, mặt đỏ, hoặc đau bụng, nôn khan, hoặc đau họng, hoặc lỵ đã ngừng mà mạch không hiện ra: phương Thông mạch tứ nghịch thang. Gồm: cam thảo (1 lạng, nướng); phụ tử to (1 củ, dùng sống, bỏ vỏ, chẻ làm 8 miếng); can khương (3 lạng, người khoẻ có thể dùng 4 lạng).
Ba vị trên, phủ trở hai vị (?), dùng 3 thăng nước nấu lấy 1 thăng 2 hợp, chia làm 2 lần uống, mạch sẽ hiện ra. Mặt đỏ thì thêm 9 cọng hành trắng; đau bụng thì bỏ hành, thêm thược dược 2 lạng; nôn thì thêm sinh khương 2 lạng; đau họng thì bỏ thược dược, thêm cát cánh 1 lạng; lỵ đã ngừng mà mạch không hiện thì bỏ cát cánh, thêm nhân sâm 2 lạng.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Ngũ tạng khí hư, thiên thứ năm.
Phục mạch thang (bài thuốc làm mạch hồi phục).
Chữa hư lao (suy nhược kéo dài) không đủ sức, ra mồ hôi mà bức bối, mạch kết (mạch đập chậm, thỉnh thoảng ngưng một nhịp), tim đập hồi hộp; người tuy đi lại vẫn như thường nhưng không quá trăm ngày (thì nguy), người nguy cấp thì hai mươi mốt ngày. Bài thuốc gồm: sinh địa hoàng (1 cân, thái nhỏ); sinh khương (3 lạng, thái); mạch môn đông (bỏ lõi), ma tử nhân, mỗi thứ 3 lạng; a giao (3 lạng, nướng); đại táo (30 quả, bẻ ra); nhân sâm, quế tâm, mỗi thứ 2 lạng; cam thảo (4 lạng, nướng).
Chín vị trên, phủ trở, dùng 1 đấu nước nấu lấy 6 thăng, bỏ bã, chia làm 6 lần uống, ngày 3 lần, đêm 3 lần. Nếu mạch chưa hồi phục thì cách một ngày uống thêm một thang; người sức yếu thì ba ngày một thang, cho đến 5 thang, 10 thang, lấy lúc mạch hồi phục làm mức. Nên làm cho ra mồ hôi. Việt công Dương Tố (đại thần đời Tuỳ) từng mắc chứng mất mạch, bảy ngày uống 5 thang thì mạch hồi phục. (Trọng Cảnh — tức Trương Trọng Cảnh, danh y đời Đông Hán — gọi bài này là Chích cam thảo thang; một phương dùng 7 thăng rượu, 8 [thăng] nước… (phần sau bị mất (?)))
Quyển mười lăm · Bổ ích — Ngũ tạng khí hư, thiên thứ năm.
Đại kiến trung thang (kiến trung: dựng lại, bồi đắp phần giữa cơ thể, tức tỳ vị).
Chữa ngũ lao thất thương, ruột non co thắt, dưới rốn phình căng, hai sườn trướng đầy, thắt lưng và cột sống co kéo nhau, mũi miệng khô, mắt tối [mờ] (?), bứt rứt không vui, khí trong ngực nghịch lên, không ăn uống được, trong dương vật đau nhói, nước tiểu đỏ vàng, tiểu xong còn rỉ rả, nằm mộng giao hợp với ma quỷ mà xuất tinh, kinh sợ, hư nhược mệt mỏi.
Bài thuốc gồm: nhân sâm, long cốt, trạch tả, hoàng kỳ, mỗi thứ 3 lạng; đại táo 20 quả; thược dược 4 lạng; viễn chí (bỏ lõi), cam thảo (nướng), mỗi thứ 2 lạng; sinh khương (thái), di đường, mỗi thứ 8 lạng.
Mười vị trên, phủ trở, dùng 1 đấu nước nấu lấy 2 thăng rưỡi, bỏ bã, cho di đường vào cho tan, mỗi lần uống 8 hợp; các lần uống cách nhau chừng thời gian đi bộ mười dặm. (Sách Thiên Kim có thêm đương quy 3 lạng.)
Quyển mười lăm · Bổ ích — Ngũ tạng khí hư, thiên thứ năm.
Tiểu kiến trung thang.
Những chứng chữa được giống như phương trước.
Thược dược 6 lạng; quế tâm 3 lạng; sinh khương (3 lạng, thái); di đường 1 thăng; cam thảo (2 lạng, nướng); đại táo (20 quả, bẻ ra).
Sáu vị trên, phủ trở, dùng 7 thăng nước nấu lấy 3 thăng, bỏ bã, cho di đường vào, mỗi lần uống 1 thăng, ngày 3 lần. Bài này đã chép trong phần Thương hàn (bệnh do cảm lạnh), ở đây chép lại lần nữa.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Ngũ tạng khí hư, thiên thứ năm.
Phục linh thang.
Chữa hư tổn, hụt hơi, họng không thông, nước bọt như keo đặc đông lại làm tắc. Bài thuốc gồm: phục linh, tiền hồ, quế tâm, mỗi thứ 2 lạng; mạch môn đông (5 lạng, bỏ lõi); đại táo (40 quả, bẻ ra); nhân sâm, can địa hoàng… Chín vị trên (danh sách bị thiếu (?)), phủ trở, dùng 1 đấu nước nấu mạch môn đông còn 8 thăng, bỏ bã, cho các vị thuốc vào, nấu lấy 3 thăng, chia làm 3 lần uống. Uống ba thang thì khỏi hẳn. Bài này còn có tên là Ngưng thoá thang.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Ngũ tạng khí hư, thiên thứ năm.
Hoàng [kỳ] thang (chữ bị mất).
Chữa hư lao không đủ sức, tứ chi rã rời, gầy mòn, không muốn ăn uống, ăn vào thì ra mồ hôi. Bài thuốc gồm: hoàng [kỳ], đương quy, tế tân, ngũ vị tử, sinh khương (thái), nhân sâm, quế tâm, cam thảo (nướng), mỗi thứ 2 lạng; thược dược 3 lạng;
… mười quả, bẻ ra) (đoạn trước bị mất (?)).
Mười bốn vị trên, phủ trở, dùng 1 đấu 4 thăng nước nấu lấy 3 thăng, bỏ bã, mỗi lần uống 8 hợp, ngày 3 lần.
Quyển mười lăm · Bổ ích.
Bổ hư hoàn tán (các thuốc viên và thuốc bột bồi bổ chứng hư nhược), thiên thứ sáu.
Gồm hai mươi hai phương.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ hư hoàn tán, thiên thứ sáu.
[?] tán (tên bị mất chữ).
Chữa phong lao thấp tý (đau nhức, tê bại do gió và ẩm thấp gây ra, kéo dài), nuy quyết (chân tay teo yếu, lạnh giá), hụt hơi, gân co rút, các khớp đau nhức khó co duỗi, hoặc không đi lại được, tinh khí suy, mắt mờ, dương vật không cương (?), trong bụng không điều hoà, lúc rét lúc nóng, đại tiểu tiện có lúc khó khăn; đây là do thận hư gây ra, bài này chữa được.
Bài thuốc gồm: [?] tử (chữ bị mất), toan táo nhân (nhân hạt táo chua, an thần), đại đậu quyển (mầm đậu nành phơi khô), ý dĩ nhân (hạt bo bo), xa tiền tử (hạt mã đề), mạn kinh tử (quả cây mạn kinh), tích [mịch] tử (?) (hạt một loại cây cải dại), đông qua tử (hạt bí đao), cúc hoa (hoa cúc), tần tiêu (hạt tiêu đất Tần; sao ra dầu, bỏ hạt và quả ngậm miệng), mỗi thứ 1 thăng; a giao (1 cân, sao).
Mười một vị trên, giã riêng từng vị, rây qua lụa thành bột, rồi trộn chung giã cho đều, uống sau bữa ăn 3 hợp, ngày 2 lần. Nếu khổ vì gân co rút, khớp xương đau, khó co duỗi, thì dùng gấp đôi toan táo nhân, [?], tích mịch, hạt bí đao, mỗi thứ 3 thăng. Uống lâu thì không già, thêm khí, nhẹ mình, tai thính mắt sáng.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ hư hoàn tán, thiên thứ sáu.
Đại ngũ bổ hoàn.
Chữa năm tạng lao khí (khí bị hao tổn do lao lực), thất thương, hư tổn không đủ, lạnh nóng không điều hoà, ăn uống không thấy ngon.
Thự dự, thạch long nhuế (một loại cây mọc ven nước), phúc bồn tử (quả mâm xôi), can địa hoàng, ngũ vị tử, mỗi thứ 2 lạng; thạch nam (lá cây thạch nam), tần giao (rễ cây tần giao, trừ phong thấp), ngũ gia bì (vỏ rễ cây ngũ gia), thiên hùng (bào, bỏ vỏ), cẩu tích (thân rễ cây lông cu li), nhân sâm, hoàng kỳ, phòng phong, sơn thù du, bạch truật, đỗ trọng (nướng), quế tâm, mỗi thứ 1 lạng; mạch môn đông (bỏ lõi), ba kích thiên (rễ cây ba kích, bổ thận), mỗi thứ 1 lạng rưỡi; viễn chí (2 lạng rưỡi, bỏ lõi); thạch hộc, thỏ ty tử, thiên môn đông (rễ củ cây thiên môn; bỏ lõi), mỗi thứ 7 phân; xà sàng tử, tỳ [giải] (thân rễ cây tỳ giải), mỗi thứ nửa lạng; phục linh 5 phân; can khương 3 phân; nhục thung dung 3 lạng.
Hai mươi tám vị trên giã rây thành bột, trộn mật luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng, lúc bụng đói uống với rượu 10 viên, ngày 3 lần, tăng dần đến 30 viên.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ hư hoàn tán, thiên thứ sáu.
Địch Bình thự dự hoàn (Địch Bình có lẽ là tên người lập phương (?)).
Phương bồi bổ các chứng hư lao tổn thương: thự dự, ngưu tất, thỏ ty tử, trạch tả, can địa hoàng, phục linh, ba kích thiên, xích thạch chi, sơn thù du, đỗ trọng (nướng), mỗi thứ 2 lạng; thung dung 4 lạng; ngũ vị tử 1 lạng rưỡi.
Mười hai vị trên giã rây thành bột, trộn mật luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống với rượu 20 viên, ngày 1 lần, đêm 1 lần. Người gầy thêm thạch cao đất Đôn Hoàng 2 lạng; hay quên thêm viễn chí 2 lạng; ít tân dịch thêm bá tử nhân (nhân hạt cây trắc bá) 2 lạng. Kiêng ăn tỏi, giấm, đồ để lâu ôi thối.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ hư hoàn tán, thiên thứ sáu.
Thự dự tán.
Phương bồi bổ chứng hư phong lao (hư nhược do lao lực, lại bị gió độc xâm nhập): thự dự, ngưu tất, tục đoạn, ba kích thiên, thỏ ty tử, phục linh, câu kỷ tử (quả câu kỷ), ngũ vị tử, đỗ trọng (chữ trong sách viết sai (?); nướng), mỗi thứ 1 lạng; xà sàng tử, sơn thù du, mỗi thứ 3 phân; thung dung 1 lạng.
Mười hai vị trên giã rây thành bột, uống với rượu 1 phương thốn chủy, ngày 2 lần, đêm 1 lần, chỉ kiêng tỏi và giấm. Hay quên thì thêm viễn chí và phục thần (phần phục linh mọc ôm quanh rễ thông); người khô rít thì thêm bá tử nhân, mỗi thứ 2 lạng. Uống ba tễ thì da thịt đầy đặn; cũng có thể làm thành viên.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ hư hoàn tán, thiên thứ sáu.
Thự dự tán.
Chữa đầu mặt bị phong (gió độc xâm nhập), kéo theo mắt đau nhức, nhìn lệch không rõ. Bài thuốc gồm: thự dự 5 lạng; tế tân 1 lạng rưỡi; thiên hùng (bào, bỏ vỏ), tần giao, mỗi thứ 2 lạng; quế tâm, khương hoạt (rễ cây khương hoạt, trừ phong), sơn thù du, mỗi thứ 2 lạng rưỡi.
Bảy vị trên giã rây thành bột, uống với rượu 1 phương thốn chủy, ngày 3 lần.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ hư hoàn tán, thiên thứ sáu.
Thập vị thận khí hoàn (thuốc viên bổ thận khí gồm mười vị).
Phương bồi bổ chứng hư: quế tâm, mẫu đơn bì, trạch tả, thự dự, thược dược, mỗi thứ 4 lạng; huyền sâm, phục linh, sơn thù du, mỗi thứ 5 lạng; phụ tử (3 lạng, bào, bỏ vỏ); can địa hoàng 8 lạng.
Mười vị trên giã rây thành bột, trộn mật luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống với rượu 20 viên, tăng dần đến 30 viên, uống đến khi thấy hiệu nghiệm.
Phương Bát vị thận khí hoàn của Trương Trọng Cảnh: can địa hoàng 8 lạng; trạch tả 2 lạng; quế tâm 2 lạng; thự dự 4 lạng; sơn thù du 4 lạng; mẫu đơn bì, phục linh, mỗi thứ 3 lạng; phụ tử (bào, bỏ vỏ, 2 lạng).
Tám vị trên giã rây thành bột, trộn mật luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống với rượu 7 viên, ngày 3 lần, tăng dần đến 10 viên, có thể uống lâu dài.
Phương thuốc bột đại bổ dùng thường xuyên: nhục thung dung, thịt táo khô, thạch hộc, mỗi thứ 8 lạng; câu kỷ tử 1 cân; thỏ ty tử, tục đoạn, viễn chí (bỏ lõi), mỗi thứ 5 lạng.
Chín vị trên (danh sách bị thiếu (?)) giã rây thành bột, uống với rượu 1 phương thốn chủy, ngày 2 lần. Không phải kiêng gì.
Phương bồi bổ chứng hư, chữa dương khí đứt kiệt, dương vật không cương: bạch thạch anh, dương khởi thạch (một loại khoáng chất dùng chữa liệt dương), từ thạch, thung dung, thỏ ty tử, can địa hoàng, mỗi thứ 2 lạng rưỡi; ngũ vị tử, thạch hộc, cát cánh, bạch truật, mỗi thứ 2 lạng; ba kích thiên, phòng phong, mỗi thứ 5 phân; xà sàng tử nửa lạng; quế tâm… Mười bốn vị trên giã rây thành bột, trộn mật luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống với rượu 15 viên, ngày 3 lần, tăng dần đến 20 viên, uống đến khi thấy hiệu nghiệm.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ hư hoàn tán, thiên thứ sáu.
Tiểu tần giao tán.
Chữa phong hư (cơ thể hư nhược bị gió độc xâm nhập) sinh ghẻ lở, ngứa ngáy. Bài thuốc gồm: tần giao 3 lạng; phục linh, mẫu lệ (vỏ con hàu; rang), phụ tử (bào, bỏ vỏ), hoàng cầm, mỗi thứ nửa lạng; nhân sâm 3 phân;
can khương, tế tân, mỗi thứ 5 phân; bạch truật 3 lạng rưỡi; thục tiêu (bỏ hạt và quả ngậm miệng, sao ra dầu), cát cánh, phòng phong, quế tâm, mỗi thứ 1 lạng.
Mười ba vị trên giã rây thành bột, uống với rượu 1 phương thốn chủy, ngày 2 lần.
Phương chữa dương khí suy yếu, suốt ngày dương vật không cương: xà sàng tử 3 phân; thỏ ty tử (nước ép cây, 2 hợp).
Hai vị trên trộn nhão như bùn, bôi lên (dương vật) mỗi ngày 5 lần, ba ngày thấy rất hiệu nghiệm.
Lại một phương: rễ và lá cây xa tiền (cây mã đề). Một vị trên phơi khô, giã thành bột, uống với rượu 1 phương thốn chủy, ngày 3 lần.
Lại một phương: nguyên tằm nga (ngài của lứa tằm đầu; loại [?] liền nhau (?)) 1 thăng.
Một vị trên phơi khô trong bóng râm, bỏ đầu, chân, cánh, giã rây thành bột, trộn mật luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng, tối lúc đi ngủ uống 1 viên.
Lại một phương: xà sàng tử, thỏ ty tử, đỗ trọng (nướng), mỗi thứ 5 phân; ngũ vị tử 1 lạng; nhục thung dung 2 lạng.
Năm vị trên giã rây thành bột, trộn mật luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống với rượu 14 viên, ngày 2 lần, đêm 1 lần.
Lại một phương: dương khởi thạch. Một vị trên ngâm trong 3 đấu rượu mười bốn ngày, mỗi lần uống 3 hợp, ngày 3 lần, đêm 1 lần.
Lại một phương: đặc sinh [dữ] thạch (một loại khoáng chất (?); nung lửa một ngày một đêm).
Một vị trên giã thành bột, ngâm rượu mười bốn ngày, mỗi lần uống 5 hợp, ngày 3 lần, đêm 1 lần.
Hoài Nam bát công thạch hộc tán (Hoài Nam bát công: tám vị đạo sĩ làm khách của Hoài Nam vương Lưu An đời Hán): chữa phong thấp tý gây đau, lưng và chân không cử động theo ý muốn.
Bài thuốc gồm: thạch hộc, phòng phong, phục linh, can khương, tế tân, vân mẫu (khoáng chất mica), đỗ trọng (nướng), viễn chí (bỏ lõi), thỏ ty tử, thiên hùng (bào, bỏ vỏ), nhân sâm, thung dung, tỳ [giải], quế tâm, can địa hoàng, ngưu tất, xà sàng, thự dự, ba kích thiên, tục đoạn, sơn thù du, bạch truật, mỗi thứ 1 lạng; cúc hoa, phụ tử (bào, bỏ vỏ), thục tiêu (bỏ hạt và quả ngậm miệng, sao ra dầu), ngũ vị tử, mỗi thứ 2 lạng.
Hai mươi sáu vị trên giã rây thành bột, uống với rượu 1 phương thốn chủy, ngày 2 lần.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ hư hoàn tán, thiên thứ sáu.
Hổ phách tán.
Chữa hư lao sinh trăm bệnh, liệt dương, tinh dịch loãng, sức không đủ, đại tiểu tiện không thông như bệnh lâm (tiểu rắt, tiểu buốt, nhỏ giọt), khí lạnh ở vùng [não] (?) kết lại ở quan nguyên (vùng bụng dưới rốn khoảng ba tấc), gắng gượng chuyện phòng the, tinh ít, tiểu xong còn rỉ rả; chữa đau thắt lưng và cột sống, tứ chi nặng nề, họng khô miệng ráo, ăn uống không ngon, mệt mỏi ít sức, nhìn xa [mờ] (?), kinh sợ hồi hộp không yên, khí năm tạng hư nhược, khí nghịch lên gây bức bối đầy tức.
Bài thuốc gồm: hổ phách (nhựa cây cổ hoá thạch) 2 lạng; thạch vi (lá cây thạch vi, lợi tiểu), can khương, hoạt thạch (bột đá tan, lợi tiểu), mẫu đơn bì, phục linh, [xuyên] khung, thạch hộc, tục đoạn, đương quy, nhân sâm, viễn chí (bỏ lõi), quế tâm, mỗi thứ 3 lạng; thung dung, nhựa thông nghìn năm, mẫu mông (một vị thuốc (?)), quất bì, mỗi thứ 4 lạng; tùng tử (hạt thông), bá tử nhân, nhẫm tử (hạt cây tía tô dại), mỗi thứ 3 thăng; xa tiền tử, thỏ ty tử, [?] tử, mỗi thứ 1 thăng; câu kỷ tử 1 lạng; ngưu tất 3 lạng; thông thảo 14 lạng; hồ ma tử (hạt vừng), vu tinh tử (hạt củ cải tròn), xà sàng tử, mạch môn đông (bỏ lõi), mỗi thứ 1 thăng.
Ba mươi vị trên, giã riêng từng vị, rồi giã chung hai nghìn chày, rây qua hai lớp lụa, trộn đều, đựng trong túi đan bằng lau sậy. Uống trước bữa ăn 1 phương thốn chủy, ngày 3 lần, đêm 1 lần.
Uống kèm sữa bò hoặc sữa dê đã đun chín; uống thường xuyên khiến ý chí mạnh mẽ, người nhẹ nhõm, thêm khí lực, tiêu cơm, ăn được, chịu được nóng lạnh, trăm bệnh đều khỏi. Uống lâu thì già lại hoá trẻ, tóc bạc lại đen, răng rụng lại mọc.
Quyển mười lăm · Bổ ích — Bổ hư hoàn tán, thiên thứ sáu.
Thốc kê tán (nghĩa đen là thuốc "gà trụi lông").
Phương thuốc: xà sàng tử, thỏ ty tử, viễn chí (bỏ lõi), ngũ vị tử, ba kích thiên, phòng phong, mỗi thứ nửa lạng; thung dung 3 phân; đỗ trọng (1 phân, nướng).
Tám vị trên giã rây thành bột, uống với rượu 1 phương thốn chủy, ngày 1 lần.
Tam nhân cửu tử hoàn (thuốc viên gồm ba loại nhân hạt và chín loại hạt): phương chữa ngũ lao thất thương, bồi bổ cơ thể. Gồm: toan táo nhân, bá tử nhân, ý dĩ nhân, xà sàng tử, câu kỷ tử, ngũ vị tử, thỏ ty tử, cúc hoa tử (hạt hoa cúc), [?] tử, mạn kinh tử, địa phu tử (hạt cây chổi xể), ô ma tử (vừng đen), can địa hoàng, thự dự, quế tâm. Mười lăm vị trên mỗi thứ 2 lạng, thêm thung dung 2 lạng, giã rây thành bột, trộn mật luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống với rượu 20 viên, ngày 2 lần. Rất tốt để chữa thận hư lao.
Phương chữa bệnh về khí và chứng hư (sách Thiên Kim phương nói: chữa bệnh về khí và bồi bổ ngũ lao thất thương, không bệnh nào không chữa được, làm sáng mắt, lợi tiểu tiện):
Bạch thạch anh (10 lạng, loại đã luyện xong); thạch hộc, thung dung, mỗi thứ 1 lạng rưỡi; thỏ ty tử 3 lạng; phục linh, trạch tả, quất bì, mỗi thứ 1 lạng.
Bảy vị trên, trước hết lấy bạch thạch anh, không kể nhiều ít, dùng búa sắt đập nhỏ trên đe, bỏ những viên màu tối và những thứ tạp chất vẩn đục, chỉ lấy những viên soi ra phía mặt trời thấy trong suốt, đem giã, rây qua lụa vào mâm đồng, nghiền với nước như cách làm bột gạo. Nghiền đủ ba lượt rồi để lắng, gạn bỏ nước dần dần, phơi cho [khô ráo] (?), thấy phía trên có vật không sạch thì bỏ đi.
Lấy phần tốt ở giữa; phía dưới có tạp chất cũng bỏ đi. Phần tốt thu được lại nghiền cho thật nhuyễn, đựng vào túi lụa đã chuội, đặt trên miệng vò sành, hấp dưới 3 đấu gạo; khi cơm chín thì lấy túi xuống, treo phơi nắng cho khô. Lấy ra nghiền lại, sau đó giã các vị thuốc khác, rây, cho [chung] (?) vào đồ sành, nghiền cho hoà đều.
Uống với rượu 1 phương thốn chủy, ngày 2 lần, không được uống quá. Kiêng thịt lợn, cá, ngỗng, vịt, tỏi, đồ sống, đồ lạnh, giấm, đồ trơn nhớt.
Phương chữa đau thắt lưng: sừng hươu tán bột, uống với rượu 1 phương thốn chủy, ngày 2 lần.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video