Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh (các bệnh lặt vặt, không thuộc nhóm chuyên khoa riêng), phần trên
Hoắc loạn, mục thứ nhất (hoắc loạn: bệnh phát đột ngột, vừa nôn vừa đi tả, bụng đau quặn, ruột và dạ dày rối loạn)
Gồm hai mươi bảy phương thuốc.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Hoắc loạn, mục thứ nhất
Lý trung hoàn (viên thuốc điều hòa phần giữa cơ thể, tức tỳ vị — hệ tiêu hóa)
Phương dùng gấp khi bị hoắc loạn.
Nhân sâm (rễ cây sâm, bồi bổ sức), bạch truật (củ rễ cây bạch truật, kiện tỳ — làm mạnh tiêu hóa), can khương (gừng khô), cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt, điều hòa các vị thuốc) (nướng; mỗi vị một lạng — lạng là đơn vị trọng lượng thời xưa).
Bốn vị trên giã, rây thành bột, luyện với mật ong (mật nấu cho cô lại) rồi viên to bằng viên đạn bắn ná. Lấy nước nóng hòa một viên mà uống, mỗi ngày mười lần.
Nôn nhiều, tả ít: lấy ba quả chỉ thực (quả non phơi khô của cây cam đắng) nướng, chẻ tư, đổ ba thăng nước (thăng: đơn vị đo dung tích thời xưa), nấu còn một thăng, hòa một viên mà uống. Nôn ít, tả nhiều: thêm một lạng gừng khô. Nôn, tả lại nôn khan: lấy nửa lạng bán hạ (củ cây bán hạ, chống nôn, tiêu đờm), rửa sạch nhớt, đổ hai thăng nước nấu còn một thăng, hòa một viên mà uống.
Nếu người đau nhức không chịu nổi: ba thăng nước nấu ba quả táo, lấy một thăng, hòa một viên mà uống. Nếu nôn tả quá dữ đến mức chuyển cân (gân cơ co rút, chuột rút): lấy nước hẹ xoa rửa bụng và vùng thận (?) từ ngực xuống tới mắt cá chân, xoa thuận chiều, đừng ngược, thì dứt.
Nếu người lạnh, rịn mồ hôi, trong bụng lạnh: lấy một củ phụ tử (củ con của cây ô đầu, rất nóng, có độc), bào (vùi tro nóng nướng chín) bỏ vỏ, chẻ tư, đổ hai thăng nước nấu còn một thăng, hòa một viên mà uống. Nôn tả đều đã dứt mà mạch vẫn không hiện, người vẫn còn lạnh, thì có thể uống các thang thuốc để bồi bổ.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Hoắc loạn, mục thứ nhất
Hậu phác thang (thang: thuốc sắc nước uống; hậu phác: vỏ cây hậu phác, làm hạ khí, tiêu đầy)
Phương trị hoắc loạn mà bứt rứt (?).
Hậu phác (nướng), cao lương khương (củ riềng), quế tâm (vỏ quế đã cạo bỏ lớp ngoài) (mỗi vị ba lạng).
Ba vị trên giã thô. Đổ sáu thăng nước nấu còn hai thăng, chia uống hai lần.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Hoắc loạn, mục thứ nhất
Tứ thuận thang
Phương trị hoắc loạn nôn tả, đau bụng, tay chân nghịch lãnh (lạnh buốt từ đầu ngón ngược lên).
Đại phụ tử (một củ to, bỏ vỏ, chẻ tám miếng), can khương (ba lạng), nhân sâm, cam thảo (nướng; mỗi vị một lạng).
Bốn vị trên, giã thô ba vị. Đổ năm thăng nước nấu còn một thăng rưỡi. Chia uống ba lần.
Long cốt thang trị hoắc loạn nôn tả, nôn ngược: long cốt (xương hóa thạch của động vật cổ, có tính thu sáp, cầm giữ), hoàng liên (rễ cây hoàng liên, đắng, thanh nhiệt), can khương, xích thạch chi (đất sét đỏ, cầm tả), đương quy (rễ cây đương quy, bổ máu) (mỗi vị ba lạng), chỉ thực (năm quả, nướng), bán hạ (một thăng, rửa), phụ tử (bào, … — chỗ này sách thiếu chữ (?)). Mười một vị trên (bản gốc chỉ còn liệt kê tám vị (?)) giã thô. Đổ chín thăng nước nấu còn ba thăng, chia uống ba lần.
Phương trị hoắc loạn nguy kịch, không nhận ra người: kê tô (một loại cây họ bạc hà, lá thơm) (một nắm lớn).
Một vị trên, đổ một đấu nước (đấu: đơn vị dung tích, bằng mười thăng) nấu còn ba thăng, chia uống hai lần.
Phương trị hoắc loạn chuyển cân, dù chuột rút ở hai cánh tay, ở chân hay ở ngực sườn, đều trị được.
Một thăng năm cáp muối (cáp: một phần mười thăng) nấu thành nước, ngâm rửa chỗ bị chuột rút, rồi xoa ấn và cứu (đốt ngải hơ lên da) thì tốt.
Phương khác: một thăng đại ma tử (hạt gai dầu) giã nát, đổ ba thăng nước nấu còn một thăng, uống hết.
Phương khác: một nắm hương nhu, nấu nước thật đặc, uống hai ba thăng là khỏi. Dùng thanh mộc hương (rễ cây mộc hương xanh) cũng tốt.
Phương trị hoắc loạn, cầm nôn: mười bốn nụ đinh hương, nấu với năm cáp rượu còn hai cáp, uống hết một lần; nấu với nước cũng tốt.
Phương trị hoắc loạn nôn tả, trong lòng bứt rứt không dứt: một cục phân lợn to bằng quả trứng gà, tán bột, hòa với một thăng nước sôi, uống hết một lần, tốt; không khỏi thì làm lại.
Phương khác: năm cáp bột lương mễ (một loại kê hạt to), hòa với một thăng rưỡi nước như cháo, uống hết một lần, chốc lát là dứt.
Phương trị hoắc loạn mà chuột rút lan vào bụng: phần trắng trong phân gà tán bột, nấu với sáu cáp nước, lấy nước uống một phương thốn chủy (lượng bột đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc).
Phương trị đại tiện không thông, nấc liên tục, nói mê sảng.
Hậu phác (hai lạng, nướng), đại hoàng (rễ cây đại hoàng, có tác dụng tẩy xổ) (bốn lạng), chỉ thực (năm quả, nướng).
Ba vị trên giã thô. Đổ bốn thăng nước nấu còn một thăng hai cáp, chia hai lần uống thì sẽ thông; không thông thì uống hết.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Hoắc loạn, mục thứ nhất
Trúc nhự thang (trúc nhự: lớp vỏ giữa thân tre cạo ra thành sợi, chống nôn, thanh nhiệt)
Phương trị nấc.
Trúc nhự (một thăng), quất bì (vỏ quýt), bán hạ (rửa; mỗi vị ba lạng), gừng tươi (bốn lạng, thái), tử tô (lá tía tô) (một lạng), cam thảo (một lạng, nướng).
Sáu vị trên giã thô. Đổ sáu thăng nước nấu còn hai thăng rưỡi, chia uống ba lần.
Phương trị trúng phong khách nhiệt (bị gió độc xâm nhập kèm sức nóng từ ngoài vào) gây nấc: trúc nhự (bốn lạng), gạo sống (năm cáp).
Hai vị trên, đổ sáu thăng nước nấu đến khi gạo chín thì uống.
Phương trị nôn và nấc: lô căn (rễ cây sậy) (năm lạng).
Một vị trên, thái ra, đổ năm thăng nước nấu còn ba thăng, chia uống ba lần; uống kèm ba cáp nước tiểu trẻ con thì tốt.
Phương khác: uống một thăng nước đậu nành thì dứt.
Phương khác: thường xuyên uống một thăng sữa dê trắng.
Đại thị thang, trị khí quyết (khí xông ngược lên đột ngột làm tắc nghẹn, có khi ngất), nôn nấc không thở được; cũng trị hoắc loạn.
Hương thị (đậu đen lên men, tức đậu xị) (một thăng), bán hạ (rửa), gừng tươi (thái; mỗi vị hai lạng), tiền hồ (rễ cây tiền hồ, hạ khí tiêu đờm), quế tâm, nhân sâm, cam thảo (nướng; mỗi vị một lạng).
Bảy vị trên giã thô. Đổ năm thăng nước nấu còn hai thăng, chia uống ba lần, đừng để nguội.
Người bị thương hàn (bệnh cảm do khí lạnh từ ngoài xâm nhập) mà nấc kèm đầy bụng, nên xem đường tiểu tiện và đại tiện, biết bên nào bị bí thì làm cho thông, sẽ khỏi; nếu nấc mà không phải do bí tắc thì dùng phương thang này.
Quất bì (một thăng), cam thảo (một thước — đo theo chiều dài rễ).
Hai vị trên giã thô. Đổ năm thăng nước nấu còn một thăng, uống hết một lần.
Nấc thì dùng phương Quất bì thang.
Quất bì, thông thảo (lõi xốp của cây thông thảo, lợi tiểu), can khương, quế tâm, cam thảo (nướng; mỗi vị hai lạng), nhân sâm (một lạng).
Sáu vị trên giã thô. Đổ sáu thăng nước nấu còn hai thăng, chia uống ba lần.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Hoắc loạn, mục thứ nhất
Tiểu bán hạ thang
Phương trị tâm hạ bĩ kiên (vùng dưới tim, tức vùng trên dạ dày, đầy tức và cứng), không ăn uống được, trong ngực thở dồn mà nôn nấc, hơi gai rét và hơi sốt.
Gừng tươi (tám lạng, thái, đổ ba thăng nước nấu còn một thăng), bán hạ (năm cáp, rửa, đổ năm thăng nước nấu còn một thăng).
Hai vị trên, hợp chung sắc lại còn một thăng rưỡi, uống từng chút một thì dứt.
Phương khác: quất bì (bốn lạng), gừng tươi (tám lạng).
Hai vị trên thái ra. Đổ bảy thăng nước nấu còn hai thăng năm cáp, chia uống ba lần; vừa xuống họng là khỏi, chưa khỏi thì sắc thêm thang nữa.
Phương khác: linh dương giác (sừng con linh dương, cạo thành mạt), tiền hồ, nhân sâm, quất bì, cam thảo (nướng; mỗi vị một lạng).
Năm vị trên giã thô. Đổ sáu thăng nước nấu còn hai thăng, chia uống ba lần.
Nấc đột ngột: lấy móng tay bấm vào đầu lông mày cũng được; châm chỗ này trị nấc thể thực. Nấc thể thực là do say rượu, ăn no quá mà mắc; nấc thể hư là do nôn tả mà mắc; ngoài ra sau khi mất máu, cơ thể suy yếu cũng mắc. Phương:
Bột than hòa với mật ong, nuốt từ từ từng chút ít là khỏi.
Phương khác: đàn ông bị nấc thì nhờ một người đàn bà khỏe mạnh, khí lực sung mãn thổi hơi vào huyệt phế du (huyệt — điểm trên cơ thể dùng để châm hoặc cứu; phế du nằm ở lưng, hai bên cột sống); đàn bà bị nấc thì nhờ đàn ông thổi.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên
Ngược, mục thứ hai (ngược: bệnh sốt rét, lên cơn rét run rồi sốt theo giờ nhất định)
Gồm hai phương thuốc, mười hai phép nhương (cúng khấn, làm phép để trừ tà), bảy phép châm cứu.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Ngược, mục thứ hai
Thục tất hoàn (thục tất: lá non cây thường sơn, chuyên trị sốt rét)
Phương trị sốt rét (chữ khuyết, có lẽ là sốt rét lâu ngày (?)) liền mấy năm không khỏi; uống ba lần bảy ngày (hai mươi mốt ngày) thì chắc chắn khỏi.
Thục tất, tri mẫu (thân rễ cây tri mẫu, thanh nhiệt), bạch vi (rễ cây bạch vi, mát máu), địa cốt bì (vỏ rễ cây câu kỷ), mạch môn đông (củ rễ cây mạch môn, bỏ lõi), thăng ma (thân rễ cây thăng ma) (mỗi vị năm phân — phân: đơn vị nhỏ, một phần tư lạng), hằng sơn (tức thường sơn, rễ cây thường sơn, thuốc chủ trị sốt rét) (một lạng rưỡi), thạch cao (một khoáng chất tính lạnh) (hai lạng, nghiền).
Mười ba vị trên (bản gốc chỉ liệt kê tám vị (?)) giã, rây thành bột, luyện với mật ong viên to bằng hạt ngô đồng. Lúc bụng đói uống mười viên với nước, ngày hai lần, tăng dần đến hai ba mươi viên.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Ngược, mục thứ hai
Lăng lý thang (lăng lý: con tê tê)
Phương trị sốt rét, và sốt rét do chướng khí (khí độc ẩm thấp nơi rừng núi) vùng Giang Nam (miền nam sông Trường Giang).
Vảy tê tê (mười bốn cái, nướng), mai ba ba (một cái, nướng), ô tặc ngư cốt (mai con mực), phụ tử (bào, bỏ vỏ; mỗi vị một lạng), hằng sơn (ba lạng).
Năm vị trên giã thô. Ngâm vào ba thăng rượu một đêm, trước khi lên cơn thì nhấp từng chút. Đừng ngừng, cứ để cho nôn ra (?); đồng thời bôi vào ngũ tâm (giữa hai lòng bàn tay, hai lòng bàn chân và giữa ngực). Nhịn ăn một ngày, qua giờ lên cơn đã lâu mới được ăn.
Can ngược (sốt rét thuộc tạng can — gan) làm người bệnh sắc mặt xanh xám, hay thở dài, trông như người chết; châm kinh túc quyết âm (kinh — đường vận hành khí huyết trong cơ thể; túc quyết âm là kinh của gan, chạy ở chân) cho ra máu.
Tâm ngược (sốt rét thuộc tạng tâm — tim) làm người bệnh trong lòng bứt rứt dữ dội, muốn uống nước lạnh, rét nhiều mà sốt không cao; châm kinh túc thiếu âm, chỗ gọi là huyệt thần môn.
Tỳ ngược (sốt rét thuộc tạng tỳ — hệ tiêu hóa) làm người bệnh bị rét, trong bụng đau, khi sốt thì ruột sôi, sôi xong thì ra mồ hôi; châm kinh túc thái âm.
Phế ngược (sốt rét thuộc tạng phế — phổi) làm người bệnh trong lòng lạnh dữ rồi sốt, lúc sốt hay giật mình hoảng sợ như nhìn thấy gì; châm kinh thủ thái âm và thủ dương minh (hai đường kinh chạy ở tay).
Thận ngược (sốt rét thuộc tạng thận) làm người bệnh rét run lẩy bẩy, đau lưng và cột sống, trằn trọc, đại tiện khó, mắt hoa (?), tay chân lạnh; châm kinh túc thái dương và túc thiếu âm.
Vị ngược (sốt rét thuộc dạ dày) làm người bệnh khi phát thì rét, hay đói mà không ăn được, đầy tức căng chướng, bụng to; châm kinh túc dương minh và túc thái âm ở chỗ mạch máu nằm ngang cho ra máu.
Hoàng Đế (vị vua thời truyền thuyết) hỏi Kỳ Bá (bề tôi giỏi y thuật của Hoàng Đế): "Bệnh sốt rét nhiều mà phương chữa ít, làm sao cho khỏi?" Kỳ Bá đáp: "Sốt rét có mười hai loại."
Hoàng Đế hỏi: "Con quỷ gây sốt rét tên là gì, có thể cho nghe được không?" Kỳ Bá đáp: "Chỉ cần biết được tên con quỷ sốt rét là khỏi; không biết tên thì trăm phương cũng không khỏi."
Hoàng Đế nói: "Quỷ sốt rét theo mười hai giờ, xin được nghe." Kỳ Bá đáp: Lên cơn vào giờ Dần (3–5 giờ sáng) là do quỷ chết trong ngục gây ra; cách chữa là đặt người bệnh lên trên lò nung có tro lửa, trọn một vòng (?) không để lửa tắt, thì khỏi.
Lên cơn vào giờ Mão (5–7 giờ sáng) là do quỷ bị đánh roi đến chết gây ra; cách chữa là lấy năm tấm áo trắng (?) đốt thành tro, nhón một nhúm ba ngón tay, cho vào rượu mà uống, không có rượu thì uống với nước trong.
Lên cơn vào giờ Thìn (7–9 giờ sáng) là do quỷ ngã cây chết gây ra; cách chữa là bảo người bệnh trèo lên chỗ cao chênh vênh trên cây, lấy gai nhét vào chạc cây, thì khỏi.
Lên cơn vào giờ Tỵ (9–11 giờ sáng) là do quỷ chết cháy gây ra; cách chữa là cho người bệnh ngồi, thầy pháp đốt lửa vòng quanh, thì khỏi.
Lên cơn vào giờ Ngọ (11 giờ trưa – 1 giờ chiều) là do quỷ chết đói gây ra; cách chữa là bảo người bệnh cầm mỡ và lửa ra chỗ không người giữa đồng, lấy lửa đốt mỡ cho thơm, rồi giả vờ đi nhặt củi bỏ đi, thì khỏi.
Lên cơn vào giờ Mùi (1–3 giờ chiều) là do quỷ chết đuối gây ra; cách chữa là lúc sắp lên cơn bảo người bệnh lội qua dòng nước chảy về hướng đông ba lần, thì khỏi.
Lên cơn vào giờ Thân (3–5 giờ chiều) là do quỷ tự đâm chết gây ra; cách chữa là lúc sắp lên cơn, bảo người bệnh lấy dao cắm lên mộ, để biết được họ tên (của quỷ), rồi khấn: "Nếu ta khỏi, ta sẽ nhổ dao ra cho ngươi", thì khỏi.
Lên cơn vào giờ Dậu (5–7 giờ tối) là do quỷ của đầy tớ chết gây ra; cách chữa là cho người bệnh nằm trên đầu cái chày cối giã (?), đừng để ai gọi họ tên, thì khỏi.
Lên cơn vào giờ Tuất (7–9 giờ tối) là do quỷ tự thắt cổ chết gây ra; cách chữa là bện dây thừng xoắn chiều trái, buộc chặt tay, chân, lưng, đầu (người bệnh), thì khỏi.
Lên cơn vào giờ Hợi (9–11 giờ đêm) là do quỷ kẻ trộm chết gây ra; cách chữa là dùng một con dao, một mũi tên, rắc tro một vòng, dao đặt trên bụng người bệnh, mũi tên đặt nằm ngang phía dưới, thì khỏi.
Lên cơn vào giờ Tý (11 giờ đêm – 1 giờ sáng) là do quỷ đàn bà góa chết gây ra; cách chữa là bảo người bệnh cởi áo, nằm trên giường ở gian chái phía đông, tay trái cầm dao, tay phải cầm gậy, đánh liên tục không ngớt tiếng, lấy chậu sành đựng nước đặt bên đường, thì khỏi.
Lên cơn vào giờ Sửu (1–3 giờ sáng) là do quỷ bị chém chết gây ra; cách chữa là cho người bệnh nằm ngay trước cửa, đầu quay về hướng đông, có máu chảy dưới đầu (?) thì khỏi.
Phương chữa sốt rét mà thầy thuốc đều không cứu được: lấy sợi dây đo bàn chân người bệnh, quấn quanh gót chân và năm ngón chân một vòng, rồi cắt đứt dây; lấy đoạn dây vừa đo, đặt lên cổ, vắt ngược ra sau lưng, chỗ đầu dây rơi xuống trên xương sống thì cứu ba mươi tráng (tráng: một mồi ngải đốt), cơn bệnh sẽ định lại. Theo dõi, nếu lại thấy sợ lạnh thì vội cứu thêm ba mươi tráng, sẽ định lại. Đợi đến khi qua giờ lên cơn chừng thời gian thổi chín một nồi cơm, tuy đói cũng không cho ăn suốt ngày. Phép này hiệu nghiệm như thần; nam đo chân trái, nữ đo chân phải.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên
Hoàng đản, mục thứ ba (hoàng đản: bệnh vàng da, vàng mắt)
Gồm ba bài luận, hai mươi tám phương thuốc, hai mươi phép châm cứu.
Luận rằng: Hễ gặp bệnh nhiệt thời khí (bệnh sốt lây lan theo mùa), phần nhiều bên trong sẽ ứ đọng mà sinh vàng da; chỉ cần dùng Qua đinh tán (tán: thuốc bột; qua đinh: cuống quả dưa, có tác dụng gây nôn và rút nước vàng) thổi vào trong mũi, cho chảy nước vàng ra là khỏi, và về sau không bị vàng da nữa. Phải luôn để tâm canh chừng: hễ thấy tay chân, thân mình, mặt người bệnh hơi có sắc vàng thì phải dùng Qua đinh tán ngay, đừng để bệnh lan ra; lỡ mất thời cơ thì rất nguy. Đặc biệt kiêng rượu và đồ làm bằng bột mì; phạm vào thì chết.
Vàng da, mắt vàng không hết, dùng phương Qua đinh tán: bột mịn qua đinh lượng chừng một hạt đậu to, cho vào mũi, bảo người bệnh hít thật sâu vào mũi, nước vàng chảy ra thì khỏi.
Người nào vô cớ bỗng run rét, rồi phát vàng, trên da hiện màu vàng như mốc men rượu, tiểu tiện đỏ và ít, đại tiện có lúc bí, sức lực không khác thường, ăn uống không trở ngại, đã uống các thang thuốc mà nhiệt còn sót lại không hết, vàng da lâu ngày, thì dùng Khổ sâm tán. Phương: khổ sâm (rễ cây khổ sâm, đắng, thanh nhiệt), hoàng liên, hoàng bá (vỏ cây hoàng bá), hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm), đại hoàng, qua đinh, đình lịch (hạt cây đình lịch, lợi thủy) (rang; mỗi vị một lạng).
Bảy vị trên giã, rây thành bột. Uống với nước một phương thốn chủy, sẽ nôn nhiều; nếu nôn thì ngày uống một lần, không nôn thì ngày hai lần, cũng có thể đi ngoài ra. Uống thuốc năm ngày, nếu thấy hiệu thì có thể cân nhắc thôi hoặc điều chỉnh; chưa thấy hiệu thì uống tiếp.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Hoàng đản, mục thứ ba
Tiểu bán hạ thang
Trị vàng da mà màu nước tiểu không khác thường, sắp tự đi tả, bụng đầy mà thở dồn; không được trừ nhiệt, vì trừ nhiệt thì ắt sẽ nấc; người đã nấc (thì dùng phương này).
Bán hạ (một thăng, rửa sạch nhớt), gừng tươi (nửa cân).
Hai vị trên thái ra. Đổ một đấu nước nấu còn hai thăng, chia uống hai lần. (Một cách khác: đổ bảy thăng nước nấu còn một thăng rưỡi.)
Phương trị vàng da mà thân mình và mắt đều vàng, trên da thịt hiện màu như mốc men rượu.
Nhân trần (cây nhân trần, chuyên trị vàng da) (một nắm, thái), nhân hạt chi tử (quả dành dành) (hai mươi bốn hạt), thạch cao (một cân).
Ba vị trên: đổ năm thăng nước nấu hai vị đầu còn hai thăng rưỡi, bỏ bã; lấy lửa mạnh nung thạch cao cho đỏ, thả vào nước thuốc, đợi sôi lặng thì uống một thăng, đắp chăn cho ra mồ hôi, rồi rắc phấn khắp người; không ra mồ hôi thì uống tiếp.
Vàng da, bụng đầy, tiểu tiện không thông mà đỏ, tự ra mồ hôi, đó là biểu hòa lý thực (bên ngoài cơ thể không bệnh, bên trong tà nhiệt đọng kết đầy chặt), nên dùng phép hạ (cho uống thuốc tẩy xổ), hợp với Đại hoàng thang. Phương: đại hoàng, hoàng bá, tiêu thạch (diêm tiêu, một loại muối khoáng, có tác dụng tẩy) (mỗi vị bốn lạng), chi tử (mười lăm quả, bóp vỡ).
Bốn vị trên giã thô. Đổ sáu thăng nước nấu còn hai thăng, bỏ bã, cho tiêu thạch vào, nấu còn một thăng, uống hết một lần trước bữa ăn.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Hoàng đản, mục thứ ba
Nhân trần thang
Trị vàng da do thời khí, nhiệt kết lại, mặt, mắt, tay chân vàng hết, nôn khan, đại tiện không thông, nước tiểu vàng đỏ như nước hoàng bá, bụng… (chỗ này sách bị thiếu (?)). Nhân trần, bán hạ (rửa; mỗi vị hai lạng), gừng tươi (bốn lạng, thái), đại hoàng (hai lạng rưỡi), thược dược (rễ cây thược dược, dưỡng huyết, giảm đau), bạch truật (mỗi vị một lạng rưỡi), chi tử (bóp vỡ) (phần sau bị thiếu (?)).
Mười hai vị trên giã thô. Đổ bốn đấu nước nấu còn chín thăng bảy cáp, chia uống mười lần.
Phương khác: ba thăng nước hoàng chưng (?) (men mì ủ vàng), uống hết một lần là khỏi.
Phương khác: năm thăng hạt mạn kinh, tán bột, uống một phương thốn chủy, ngày ba lần, vài ngày thấy hiệu.
Phương khác: hoàng chưng, bột mì, phân lợn (mỗi thứ một thăng).
Ba vị trên ngâm với năm thăng nước một đêm, sáng ra vắt bỏ bã, uống một thăng, đắp chăn cho ra mồ hôi.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Hoàng đản, mục thứ ba
Đại nhân trần thang
Trị chứng bên trong thực nhiệt thịnh mà phát vàng, sắc vàng như vàng kim, mạch phù, đại, hoạt, thực, khẩn, sác (mạch nổi, to, trơn tuột, mạnh chắc, căng như dây kéo, đập nhanh). Phàm người phát vàng phần nhiều là người hay uống rượu, mệt nhọc sinh nhiệt, ăn ít, trong dạ dày nóng, hoặc do thấp độc (khí ẩm độc) gây nóng bên trong, nên vàng như vàng kim. Phương:
Nhân trần (một lạng rưỡi), đại hoàng, phục linh (một loại nấm mọc bám rễ cây thông, lợi tiểu), tiền hồ, bạch truật (mỗi vị ba lạng), hoàng bá (một lạng rưỡi), nhân hạt chi tử (hai mươi hạt), hoàng cầm, quát… (chỗ này sách bị thiếu (?)). Mười một vị trên giã thô. Đổ chín thăng nước nấu còn ba thăng, mỗi lần uống một thăng, được đi ngoài thoải mái, ba bốn ngày thì khỏi.
Phương trị vàng da mắc từ năm năm trở lên không khỏi, hễ uống thang thuốc thì khỏi, khỏi rồi lại tái phát: nhân trần (hai cân, nhặt sạch cỏ tạp, thái).
Một vị trên, đổ hai đấu nước nấu còn năm thăng, lúc bụng đói mỗi lần uống hai thăng, ngày ba lần đêm một lần, cách ngày lại uống, khỏi thì thôi; hiệu nghiệm như thần. Phương trị vàng da biến thành hắc đản (da chuyển màu đen sạm), thầy thuốc không chữa được:
Thổ qua căn (rễ cây dưa đất) (giã lấy nước, một thăng). Một vị trên, uống hết một lần, bệnh sẽ theo đường tiểu mà ra.
Phương trị các chứng đản vàng, đen: đương quy (ba lạng), quế tâm (sáu lạng), táo khô (mười bảy quả, bỏ hạt), mạch môn đông (một thăng, bỏ lõi), đại hoàng (một lạng)…
…thảo (có lẽ là cam thảo) (nướng; mỗi vị hai lạng) (chỗ này sách bị thiếu (?)).
Mười lăm vị trên giã thô. Đổ một đấu nước nấu còn ba thăng rưỡi, chia uống bốn lần.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Hoàng đản, mục thứ ba
Xích linh tán
Phương trị hắc đản, da và phân đều đen: xích tiểu đậu (đậu đỏ hạt nhỏ) (ba mươi hạt), phục linh (sáu thù — thù: đơn vị rất nhỏ, hai mươi bốn thù bằng một lạng; thái), hùng hoàng (một khoáng chất màu vàng cam, có độc) (một thù), qua đinh (bốn thù), nữ uy (sáu thù), cam thảo (hai thù, nướng).
Sáu vị trên: đổ ba thăng nước nấu đậu và phục linh lấy tám cáp; giã bốn vị còn lại thành bột. Hòa nửa tiền chủy (lượng bột phủ kín nửa đồng tiền) mà uống, chốc lát sẽ nôn, nôn thì khỏi. Cũng trị được mọi chứng vàng da.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Hoàng đản, mục thứ ba
Nhân trần hoàn
Phương trị hắc đản, thân mình đen sạm, tiểu tiện rít khó, người nặng nề.
Nhân trần (một lạng), cam toại (rễ cây cam toại, tẩy nước rất mạnh) (một phân), đương quy, thục tiêu (hạt tiêu đất Thục, sao cho rịn dầu, bỏ hạt và bỏ những quả không nứt miệng) (mỗi vị nửa lạng), hạnh nhân (nhân hạt mơ, bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn, bỏ hạt có hai nhân, rang), đại hoàng, bán hạ (rửa; mỗi vị ba phân), đình lịch (rang), phục linh, can khương (mỗi vị một lạng), chỉ thực (thái, rang vàng), bạch truật (rang vàng) (mỗi vị năm phân).
Mười hai vị trên giã, rây thành bột, luyện với mật ong viên to bằng hạt ngô đồng. Lúc bụng đói uống ba viên với nước, ngày ba lần.
Bệnh thấp đản (?) (vàng da do khí ẩm thấp), khi mới mắc thì khắp người đau nhức, phát sốt, sắc mặt vàng đen; bảy tám ngày sau thì sốt cao, nhiệt ở bên trong, có máu, nên cho tẩy ra, chất tẩy ra trông như gan lợn; nếu bụng dưới đầy thì phải tẩy gấp. Cũng trị khắp người đều vàng, mắt vàng, bụng đầy, tiểu tiện không thông. Phương: phàn thạch (phèn chua) (năm lạng, nung), hoạt thạch (một khoáng chất trơn, lợi tiểu) (năm lạng, nghiền mịn như phấn).
Hai vị trên giã, rây thành bột. Uống với nước một phương thốn chủy, ngày ba lần, uống trước bữa ăn; đi ngoài ra thứ như máu xong thì sẽ ra mồ hôi mà khỏi. (Sách Thiên kim phương thì uống với nước cháo lúa mạch.)
Phương trị phong đản (vàng da do phong tà — gió độc), tiểu tiện nhiều lần, lúc vàng lúc trắng, rờn rợn sợ lạnh, sốt cao, hay ngủ, không muốn cử động.
Ngải tươi (hái vào ngày mồng ba tháng ba một bó, giã lấy nước, đun trong nồi đồng cho đặc như sơn, bịt kín không để hở hơi), đại hoàng, hoàng liên, ngưng thủy thạch (còn gọi hàn thủy thạch, một khoáng chất tính lạnh), khổ sâm, hạt đình lịch, quát lâu (qua lâu, quả hoặc rễ cây qua lâu) (các vị lượng bằng nhau, rang).
Sáu vị trên giã, rây thành bột, lấy cao ngải hòa viên to bằng hạt ngô đồng. Trước bữa ăn uống năm viên với nước, ngày ba lần, có thể tăng đến hai mươi viên. Có sốt thì thêm khổ sâm; khát thì thêm qua lâu; tiểu rít thì thêm đình lịch; tiểu nhiều thì thêm ngưng thủy thạch; nước tiểu vàng hoặc trắng thì thêm hoàng liên; đại tiện khó thì thêm đại hoàng.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Hoàng đản, mục thứ ba
Tần tiêu tán (tần tiêu: hạt tiêu đất Tần)
Phương trị cao đản (một thể vàng da), uống nước ít mà tiểu nhiều.
Tần tiêu (một phân, sao cho rịn dầu), qua đinh (nửa lạng).
Hai vị trên giã, rây thành bột. Uống với nước một phương thốn chủy, ngày ba lần.
Phương Tần vương cửu đản tán (thuốc bột của Tần vương trị chín loại vàng da): Vị đản (vàng da thuộc dạ dày), ăn nhiều, thích uống, dùng nhân hạt chi tử làm chủ. Tâm đản (thuộc tim), trong lòng bứt rứt, trong tim nóng, dùng rễ thiến thảo làm chủ. Thận đản, môi khô, dùng hạt đình lịch (rang) làm chủ.
Tỳ đản, nước tiểu đỏ và ra ít, nơm nớp lo sợ, dùng qua lâu làm chủ. Cao đản, uống ít tiểu nhiều, dùng tần tiêu, qua đế (cuống dưa) làm chủ (tiêu thì sao cho rịn dầu; chữ "cao" có bản chép là "phế"). Thiệt đản (thuộc lưỡi), khát mà đi tiểu nhiều lần, dùng chung nhũ (thạch nhũ, khoáng chất trong hang đá vôi) làm chủ. Nhục đản (thuộc cơ thịt), nước tiểu trắng, dùng ngưng thủy thạch (nghiền) làm chủ. Tủy đản (thuộc tủy), hốc mắt trũng sâu, hay thích nằm, dùng mẫu lệ (vỏ hàu) và trạch tả (củ cây trạch tả, lợi tiểu) làm chủ. Can đản (thuộc gan), dạ dày nóng, uống nhiều, nước dồn lên gan, dùng bạch truật làm chủ.
Mười một vị trên lượng bằng nhau; bệnh thuộc chứng nào thì thêm nửa lạng vị chủ trị chứng ấy, giã, rây thành bột. Uống với nước năm phân chủy (lượng bằng nửa thìa), ngày ba lần, tăng dần đến một phương thốn chủy.
Luận rằng: Tửu đản (vàng da do uống rượu), nếu mạch phù (mạch nổi, ấn nhẹ đã thấy) thì trước hết cho nôn; nếu mạch trầm huyền (mạch chìm, phải ấn sâu mới thấy, căng như dây đàn) thì trước hết cho tẩy. Người tửu đản có khi không sốt, nói năng tỉnh táo rành mạch, bụng đầy muốn nôn, nên cho nôn. Tửu đản mà trong lòng nóng muốn nôn, nên cho nôn. Tửu đản ắt tiểu tiện không thông; dấu hiệu của nó là trong lòng nóng, lòng bàn chân nóng. Tửu đản mà cho tẩy, lâu ngày sẽ thành hắc đản: mắt xanh, mặt đen, trong lòng cồn cào như vừa ăn tỏi giã, phân đen thẫm, da gãi vào không có cảm giác, mạch phù nhược (mạch nổi mà yếu), tuy đen nhưng hơi ánh vàng, nhờ đó mà biết được.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Hoàng đản, mục thứ ba
Hàn thủy thạch tán
Phương trị nhục đản, uống ít tiểu nhiều, nước tiểu trắng như nước vo gạo; bệnh này mắc phải do rượu.
Hàn thủy thạch, bạch thạch chi (đất sét trắng), qua lâu (mỗi vị năm phân), tri mẫu, thỏ ty tử (hạt dây tơ hồng, bổ thận), quế tâm (mỗi vị ba phân).
Sáu vị trên giã, rây thành bột. Uống với cháo lúa mạch năm phân chủy, ngày ba lần; năm ngày thấy hiệu, mười ngày khỏi.
Phương Ngưu đởm tiễn (cao mật bò) trị tửu đản, người vàng như màu mốc men rượu.
Mật bò (một cái), đại hoàng (tám lạng), nguyên hoa (hoa cây nguyên hoa, tẩy nước mạnh, có độc) (một thăng, rang), nhiêu hoa (hoa cây nhiêu hoa, cùng loại) (nửa thăng, rang), qua đinh (ba lạng).
Năm vị trên: lấy một thăng rượu, thái bốn vị (trừ mật bò) ngâm một đêm, nấu cạn còn một nửa, bỏ bã, cho mật bò vào, đun lửa nhỏ cô đến khi viên được thì viên to bằng hạt đậu. Uống một viên; đợi bóng mặt trời dịch đi sáu bảy thước (một quãng thời gian khá lâu) mà chưa thấy hiệu thì uống thêm một viên. Bệnh ở trên hoành cách mô (màng ngăn giữa ngực và bụng) thì nôn ra, ở dưới thì đi ngoài ra; hoặc có khi không nôn không đi ngoài mà vẫn khỏi.
Phương Chi tử thang trị tửu đản trong lòng bồn chồn khó chịu, hoặc đau.
Chi tử (mười bốn quả, bóp vỡ), chỉ thực (ba quả, nướng), đại hoàng (hai lạng), đậu xị (nửa thăng).
Bốn vị trên giã thô. Đổ sáu thăng nước nấu còn hai thăng, mỗi lần uống bảy cáp, ngày ba lần.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Hoàng đản, mục thứ ba
Nhân trần thang
Phương trị vàng da, tửu đản, thân mình và mắt đều vàng.
Nhân trần (ba lạng), đại hoàng, hoàng cầm, hoàng liên (mỗi vị hai lạng), nhân sâm (nửa lạng), nhân hạt chi tử (hai mươi mốt hạt), cam thảo (một lạng, nướng).
Bảy vị trên giã thô. Đổ một đấu nước nấu còn ba thăng năm cáp, chia uống bốn lần.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Hoàng đản, mục thứ ba
Bán hạ thang
Phương trị tửu đản (chữ khuyết (?)): ngực và vùng tim đầy trướng, cơ thịt nặng nề, ngán ăn uống, nước tiểu vàng đỏ. Gốc bệnh là hư lao (cơ thể suy kiệt do làm lụng quá sức), lại bị gió lạnh, đồ ăn uống lạnh xông lên tim, do đàm (chất nhầy bệnh lý) từ ngoài vào đọng ở tỳ vị gây nên.
Bán hạ (một thăng, rửa), gừng tươi (mười lạng, thái), hoàng cầm (một lạng), tiền hồ, phục linh (mỗi vị ba lạng), đương quy, nhân trần (mỗi vị một lạng), chỉ thực (nướng), đại kích (rễ cây đại kích, tẩy nước mạnh), bạch truật, cam thảo (nướng; mỗi vị hai lạng).
Mười một vị trên giã thô. Đổ một đấu nước nấu còn ba thăng, chia uống ba lần.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Hoàng đản, mục thứ ba
Uyển chuyển hoàn
Phương trị người bị vàng da, chân phù, tiểu tiện đỏ, ăn ít, gầy yếu.
Can địa hoàng (củ sinh địa phơi khô, mát máu, bổ âm), thạch hộc (thân cây thạch hộc, một loài lan, dưỡng âm), bạch truật (mỗi vị hai lạng), mẫu lệ (rang), thược dược, xuyên khung (thân rễ cây xuyên khung, hoạt huyết), đại hoàng, tiểu thảo (mầm non cây viễn chí), cam thảo (nướng; mỗi vị ba lạng).
Chín vị trên giã, rây thành bột, luyện với mật ong viên to bằng hạt ngô đồng; uống bốn viên với nước, ngày ba lần.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Hoàng đản, mục thứ ba
Phục linh hoàn
Phương trị người bị vàng da, vùng dưới tim có khối cứng kết ngang dọc, tiểu tiện đỏ, đó là tửu đản.
Phục linh, nhân trần, can khương (mỗi vị một lạng), bán hạ (rửa), hạnh nhân (bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn, bỏ hạt hai nhân; mỗi vị ba phân), thương lục (rễ cây thương lục, tẩy nước) (nửa lạng),
cam toại (một phân), chỉ thực (năm phân, nướng), thục tiêu (hai cáp, sao cho rịn dầu, bỏ hạt và bỏ quả không nứt miệng), bạch truật (năm phân, thái, rang cho đổi màu).
Mười vị trên giã, rây thành bột, luyện với mật ong viên to bằng hạt đậu nhỏ (?), mỗi lần ba viên, chiêu bằng nước táo. Người bị vàng da nên thường xuyên uống thuốc này. Nếu khát muốn uống nước thì uống Ngũ linh tán; nếu đầy tức thì dùng Uyển chuyển hoàn mà chữa. Ngũ linh tán xem trong mục Thương hàn.
Phương trị vàng da, nước tiểu vàng đỏ: tiền hồ, phục linh (mỗi vị một lạng rưỡi), tiêu mục (hạt đen bên trong quả tiêu, lợi thủy) (một lạng, rang), phụ tử (nửa phân, bào, bỏ vỏ), nhân trần (hai lạng rưỡi), xương bồ (thân rễ cây thạch xương bồ) (hai lạng rưỡi).
Sáu vị trên giã, rây thành bột. Trước bữa ăn uống một tiền chủy, ngày ba lần. Thang này nên uống xen kẽ với hai thứ thuốc kể trên.
Bệnh vàng da mà cứ khoảng xế chiều thì sốt, sợ lạnh, bụng dưới căng thắt, người vàng mà trán đen, phân đen, đi lỏng, lòng bàn chân nóng, đó là nữ lao (bệnh do phòng dục quá độ); nếu bụng đầy thì khó chữa. Phương: hoạt thạch (nghiền), thạch cao (nghiền; mỗi vị năm lạng).
Hai vị trên tán bột. Uống với nước cháo lúa mạch một phương thốn chủy, ngày ba lần; khi tiểu tiện rất thông thì khỏi.
Phép cứu chữa vàng da (hai mươi huyệt): dưới đốt sống thứ mười một, hai bên cột sống, mỗi bên cách một thốn rưỡi (thốn: đơn vị đo lấy theo đốt ngón tay của chính người bệnh), cứu huyệt tỳ du một trăm tráng. Ở đầu hai ngón tay út, cứu kinh thủ thiếu âm, số tráng bằng số tuổi. Giữa lòng bàn tay cứu bảy tráng. Huyệt vị quản (huyệt giữa bụng trên, tức trung quản) trị người vàng úa, cứu một trăm tráng, chữa mười người khỏi cả mười; kiêng châm.
Huyệt nhĩ trung, ở thanh ngang phía trên lỗ tai, trị vàng da. Huyệt thượng… (chữ khuyết (?)), ở mặt trong miệng phía trên, tại chỗ đường khớp có mạch đỏ trắng, châm ba… (chữ khuyết (?)). Dưới lưỡi, hai bên lưỡi, châm… (chữ khuyết (?)). Trong má: từ mép miệng đi vào phía đối diện trong má, cách miệng một thốn… (chữ khuyết (?)). Trong… (chữ khuyết (?)) trên, ngay chỗ nhân trung (rãnh giữa mũi và môi trên) và môi, châm sâu ba phân… (chữ khuyết (?)).
Huyệt cự khuyết và thượng quản: hai huyệt này đều cứu bảy tráng; người nói năng điên cuồng, chạy lung tung, cứu thì khỏi. Huyệt dần môn: đo từ đầu mũi thẳng lên đến chân tóc, lấy trọn đoạn dây đó chia làm ba, lấy một phần, đặt từ chân tóc vào, chỗ đầu dây là huyệt (có một chữ chưa rõ, không dám sửa). Trên đốt sống ở huyệt tích trung cứu bảy tráng. Mặt trong khớp ngón tay cái khi co lại, mỗi bên cứu bảy tráng. Trung quản, đại lăng, lao cung, tam lý, nhiên cốc, thái… (chữ khuyết, có lẽ là thái khê (?)): tám huyệt trên đều trị vàng da.
Luận rằng: Bệnh vàng da nếu không cứu gấp thì phần nhiều dẫn đến chết, vì vậy chép đủ các phương thang thuốc, phép cứu, phép châm xưa nay; theo đó mà làm thì không ai không khỏi. Có người mắc bệnh này, đều mê man không biết gì; cho uống một thang Nhân trần thang mà không giải được; cũng có người tỉnh táo như thường, thân mình như màu vàng kim, uống thêm cũng vậy, cách hai ngày một thang mà vàng không đổi; về sau cứu các huyệt mới khỏi, trên vết cứu đều chảy ra nước vàng. Nhưng bệnh này phải hết sức kiêng đồ bột mì, thịt, giấm, cá, tỏi, hẹ, đồ ăn nóng; phạm vào thì chết.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên
Thổ huyết, mục thứ tư (thổ huyết: nôn ra máu)
Gồm ba bài luận, ba mươi phương thuốc.
Luận rằng: Nôn ra máu có ba loại: nội nục, phế thư và thương vị. Nội nục (chảy máu bên trong) thì ra máu giống như chảy máu cam nhưng không ra đằng lỗ mũi; đó là tân dịch (chất dịch trong cơ thể) ở khoảng gần tim phổi thoát ra rồi chảy vào dạ dày, có khi như nước đậu, có khi như máu (chữ khuyết (?)) đông đọng trong dạ dày, đầy tức thì nôn ra, có khi ra mấy thăng đến một đấu; bệnh này mắc do làm lụng mệt nhọc, ăn uống quá mức.
Phế thư (nhọt độc ở phổi) thì có khi sau khi uống rượu thấy bứt rứt rồi nôn, máu theo đó nôn ra, chừng một cáp đến nửa thăng.
Thương vị (tổn thương dạ dày) là do sau khi ăn uống quá no, trong dạ dày lạnh nên không tiêu hóa được, bèn bứt rứt cố nôn, vật nôn cùng hơi xông lên, ép làm rách miệng dạ dày, máu đỏ tươi, trong bụng đau thắt, tự ra mồ hôi; nếu mạch khẩn mà sác (căng và nhanh) thì khó chữa.
Sau khi nôn, trong người chỉ thoi thóp mà trong lòng không bứt rứt thì tự khỏi; nếu vật vã, trong lòng rối loạn, cồn cào muốn nôn, lăn lộn không yên, mà thầy thuốc lại cho uống Hoàng thổ thang, A giao tán thì càng thêm rối loạn, rốt cuộc không cứu được. Bứt rứt như thế thì nên vội cho nôn ra.
Phương gây nôn: qua đế (nửa lạng), đỗ hành (rễ cây đỗ hành, gây nôn), nhân sâm (mỗi vị một phân).
Ba vị trên giã, rây thành bột. Uống một tiền chủy, chiêu bằng nước hay nước cơm đều được, miễn nuốt xuống được là xong; người gầy yếu thì giảm bớt chút ít. Nôn ra chất xanh vàng hoặc máu hai ba thăng cũng không hại gì.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Thổ huyết, mục thứ tư
Sinh địa hoàng thang (sinh địa hoàng: củ tươi cây địa hoàng, mát máu, cầm máu)
Phương trị lo buồn, giận dữ mà nôn ra máu, bứt rứt đầy tức, hụt hơi, trong ngực đau.
Sinh địa hoàng (hai cân), đại táo (năm mươi quả, bóp vỡ), a giao (keo nấu từ da lừa, bổ máu, cầm máu) (nướng), cam thảo (nướng; mỗi vị ba lạng).
Bốn vị trên giã thô. Đổ sáu thăng nước nấu còn bốn thăng, chia uống bốn lần, ngày ba lần đêm một lần.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Thổ huyết, mục thứ tư
Kiên trung thang
Phương trị hư lao nội thương (cơ thể suy kiệt, tổn thương bên trong), rét và sốt liên tiếp, nôn ra máu.
Đường (đường mạch nha) (ba cân), thược dược, bán hạ (rửa), gừng tươi (thái; mỗi vị ba lạng), đại táo (năm mươi quả, bóp vỡ), sinh địa hoàng (một cân).
Sáu vị trên giã thô. Đổ hai đấu nước nấu còn bảy thăng, chia uống bảy lần, ngày ba lần đêm một lần. (Sách Thiên kim phương có cam thảo, quế tâm, không có địa hoàng.)
Phương trị ợ hơi, cầm khạc ra máu: thạch cao (bốn lạng, đập vụn), gừng tươi (thái), ma hoàng (thân cây ma hoàng, làm ra mồ hôi, bình suyễn; bỏ đốt), ngũ vị tử (quả cây ngũ vị) (mỗi vị hai lạng), tiểu mạch (lúa mì) (một thăng), hậu phác (nướng),
bán hạ (rửa), hạnh nhân (bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn, bỏ hạt hai nhân; mỗi vị ba lạng).
Tám vị trên giã thô. Đổ một đấu nước nấu ma hoàng trước, hớt bỏ bọt, rồi cho các vị khác vào, nấu còn hai thăng năm cáp, chia uống hai lần.
Phương khác: phục long can (đất nung ở lòng bếp lâu năm, cầm máu, chống nôn) (to bằng quả trứng gà, hai cục), can khương, đương quy, quế tâm, thược dược, bạch chỉ (rễ cây bạch chỉ), a giao (ngâm trước), cam thảo (nướng; mỗi vị hai lạng), tế tân (rễ cây tế tân, ôn ấm, tán hàn) (nửa lạng), xuyên khung (một lạng), sinh địa hoàng (tám lạng), ngô thù du (quả cây ngô thù du, ôn ấm, chống nôn) (hai thăng).
Mười hai vị trên giã thô. Lấy bảy thăng rượu trong và ba thăng nước nấu chung còn ba thăng rưỡi, bỏ bã, cho a giao vào cô còn ba thăng, chia uống ba lần; cũng trị chảy máu cam. (Sách Thiên kim phương gọi là Hoàng thổ thang, trị nôn ra máu.)
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Thổ huyết, mục thứ tư
Đương quy thang
Phương trị nôn ra máu.
Đương quy, hoàng cầm (mỗi vị ba lạng), can khương, thược dược, a giao (nướng; mỗi vị hai lạng).
Năm vị trên giã thô. Đổ sáu thăng nước nấu còn hai thăng, chia uống ba lần, ngày hai lần đêm một lần.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Thổ huyết, mục thứ tư
Phục long can thang
Phương trị nôn ra máu kèm chảy máu cam.
Phục long can (nửa thăng), can địa hoàng, can khương, ngưu tất (rễ cây ngưu tất, hoạt huyết, dẫn máu đi xuống) (mỗi vị hai lạng), a giao (nướng), cam thảo (nướng; mỗi vị ba lạng).
Sáu vị trên giã thô. Đổ một đấu nước nấu còn ba thăng, bỏ bã, cho a giao vào, chia uống ba lần.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Thổ huyết, mục thứ tư
Trạch lan thang (trạch lan: cây mần tưới, hoạt huyết)
Phương trị thương trung lý cấp (tổn thương bên trong, trong bụng co thắt), ngực sườn co rút đau, hay nôn ra máu, lúc rét lúc sốt, nước tiểu vàng đỏ; bệnh này là do tổn thương vì chuyện phòng the.
Trạch lan, đường mạch nha (mỗi vị một cân), tang bạch bì (vỏ rễ cây dâu) (ba cân, dùng rễ), gừng tươi (năm lạng, thái), ma nhân (nhân hạt gai dầu) (một thăng), nhân sâm, quế tâm (mỗi vị ba lạng), viễn chí (rễ cây viễn chí, an thần) (hai lạng, bỏ lõi).
Tám vị trên giã thô. Lấy một đấu năm thăng rượu nguyên chất nấu còn bảy thăng, bỏ bã, cho đường vào; lúc chưa ăn uống một thăng, ngày ba lần đêm một lần. Đừng làm việc nặng nhọc.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Thổ huyết, mục thứ tư
Trúc nhự thang
Phương trị nôn ra máu, hãn huyết (mồ hôi lẫn máu), tiểu tiện và đại tiện ra máu.
Đạm trúc nhự (tinh tre lấy từ cây tre đạm trúc) (hai thăng), đương quy, hoàng cầm, xuyên khung, cam thảo (nướng; mỗi vị nửa lạng), nhân sâm, thược dược, quế tâm, bạch truật (mỗi vị một lạng). Chín vị trên giã thô, đổ một đấu nước nấu còn ba thăng, chia uống bốn lần, ngày ba lần đêm một lần.
Phương trị nôn ra máu, khạc ra máu, hoặc phát do làm lụng mệt nhọc, hoặc phát do uống rượu.
Đương quy (rễ cây đương quy, vị thuốc bổ máu), linh dương giác (sừng con linh dương, dùng mạt vụn), can địa hoàng (củ địa hoàng phơi khô), rễ tiểu kế (rễ cây kế nhỏ, vị thuốc cầm máu), cành trắc bách (cành cây trắc bách diệp, nướng), a giao (keo nấu từ da lừa, nướng), can khương (gừng khô) (mỗi thứ 3 lạng; lạng là đơn vị cân thời xưa); bạch thược dược (rễ cây thược dược trắng), bạch truật (củ cây bạch truật) (mỗi thứ 4 lạng); phục long can (đất ở lòng bếp lâu năm, lượng to bằng quả trứng gà, nghiền); loạn phát (tóc rối, lượng to bằng quả trứng gà, đốt); trúc nhự (lớp tinh cạo từ thân tre, 1 thăng; thăng là đơn vị đong thời xưa); bồ hoàng (phấn hoa cây cỏ nến, 5 cáp; cáp bằng một phần mười thăng); cam thảo (rễ cây cam thảo, 2 lạng, nướng).
Mười bốn vị trên đem phủ trở (giã hoặc cắt thành mảnh vụn thô). Dùng 2 đấu nước (một đấu bằng mười thăng), nấu còn 5 thăng 5 cáp, bỏ bã. Cho a giao vào đun đến khi tan hết, rồi cho tro tóc và bồ hoàng vào, chia làm 5 lần uống.
Phương thuốc thần nghiệm không truyền ra ngoài, chữa thổ huyết (nôn ra máu) chữa trăm cách không khỏi; dùng phương này chữa mười người khỏi cả mười: nước cốt địa hoàng (nửa thăng), đại hoàng (rễ cây đại hoàng, tán bột để sống, 1 phương thốn chủy; phương thốn chủy là chiếc thìa vuông mỗi bề một tấc, dùng để đong thuốc bột).
Hai vị trên: đun nước địa hoàng sôi ba dạo, cho bột đại hoàng vào khuấy đều, uống lúc bụng đói, ngày 3 lần. Máu sẽ cầm ngay, rất hay.
Phương chữa thổ huyết.
Uống bột quế tâm (phần vỏ quế đã cạo bỏ lớp ngoài) 1 phương thốn chủy, cả ngày lẫn đêm có thể uống đến 20 lần.
Phương chữa thân thể đột nhiên ra máu, máu rỉ ra ở chín khiếu (chín lỗ trên cơ thể: hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng, lỗ tiểu, hậu môn) như mũi, miệng, tai, mắt, và rỉ ra cả trong da.
Lấy phân của con bê mới đẻ chưa ăn cỏ, phơi khô, đốt rồi tán bột, uống với nước 1 phương thốn chủy, ngày 4–5 lần, khỏi ngay.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh (các bệnh linh tinh), phần trên — Thổ huyết, thiên thứ tư.
Sinh địa hoàng thang (thang là thuốc sắc nước để uống).
Phương chữa nục huyết (chảy máu cam).
Sinh địa hoàng (củ địa hoàng tươi), hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm) (mỗi thứ 1 lạng), lá trắc bách (1 nắm), a giao (nướng), cam thảo (nướng) (mỗi thứ 2 lạng).
Năm vị trên đem phủ trở. Dùng 7 thăng nước, nấu còn 3 thăng, bỏ bã, cho a giao vào đun còn 2 thăng 5 cáp, chia làm 3 lần uống.
Lại một phương: sinh địa hoàng (3 cân, thái), a giao (2 lạng, nướng), bồ hoàng (6 cáp).
Ba vị trên, dùng 5 thăng nước, nấu còn 3 thăng, chia làm 3 lần uống.
Phương chữa mũi, miệng rỉ máu đến ba thăng, hơi thở sắp tắt.
Long cốt (xương hóa thạch của động vật thời cổ) rây thật mịn, lấy lượng bằng một hạt táo, khẽ thổi hơi đưa vào trong mũi thì máu dứt ngay; nếu máu lại ra thì thổi lần nữa, đến khi khỏi thì thôi.
Lại một phương: thái nhỏ hành trắng (phần gốc trắng của cây hành), giã nát vắt lấy nước, nhỏ vào trong mũi chừng bằng một quả táo, máu dứt ngay. Kiêng rượu, thịt, ngũ tân (năm thứ rau gia vị cay nồng như hành, tỏi, hẹ, kiệu, hưng cừ), mì nóng, đồ sống lạnh v.v.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Thổ huyết, thiên thứ tư.
A giao tán (tán là thuốc bột).
Phương chữa chảy máu cam không cầm: a giao (nướng), long cốt, đương quy, tế tân (rễ cây tế tân), quế tâm (mỗi thứ 1 lạng), bồ hoàng (5 cáp), loạn phát (3 lạng, đốt thành tro).
Bảy vị trên giã, rây thành bột. Uống trước bữa ăn với nước cháo loãng 1 phương thốn chủy, ngày 3 lần, uống ba tễ (ba liều thuốc trọn phương) thì khỏi. Cũng có thể trộn mật làm viên, uống với rượu.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Thổ huyết, thiên thứ tư.
Phục long can thang.
Phương chữa chảy máu mũi, ngũ tạng nhiệt kết (nhiệt dồn ứ lại ở năm tạng: tim, gan, lá lách, phổi, thận), hoặc nôn ra máu, chảy máu cam.
Phục long can (to bằng quả trứng gà, một cục), sinh địa hoàng (1 cân, thái), trúc nhự tươi (1 thăng), thược dược, đương quy, hoàng cầm, xuyên khung (thân rễ cây khung cùng) … (văn bản gốc bị khuyết các vị còn lại và liều lượng) (?). Chín vị trên đem phủ trở. Dùng 1 đấu 3 thăng nước nấu trúc nhự trước, cạn bớt 3 thăng thì cho các thuốc vào, nấu còn 3 thăng, chia làm 3 lần uống. (Sách Thiên Kim không có quế tâm.)
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Thổ huyết, thiên thứ tư.
Can địa hoàng hoàn (hoàn là thuốc viên).
Phương chữa mất máu sinh hư lao (cơ thể suy kiệt lâu ngày), ngực bụng bứt rứt, đầy tức, đau đớn, ra máu làm tạng phủ hư yếu không tiếp nhận được cốc khí (khí bổ dưỡng sinh ra từ thức ăn), nôn ọe, không muốn ăn; phương này bổ trung (bồi bổ tỳ vị, tức bộ máy tiêu hóa) và trị huyết.
Can địa hoàng (3 lạng), hậu phác (vỏ cây hậu phác; nguyên văn chép thành "nùng phác", nướng), can tất (nhựa sơn khô, sao), chỉ thực (quả cam chua non, nướng), can khương, phòng phong (rễ cây phòng phong), đại hoàng, tế tân, bạch truật (mỗi thứ 1 lạng), tiền hồ (rễ cây tiền hồ, 1 lạng rưỡi), nhân sâm, phục linh (một loại nấm mọc ở rễ cây thông) (mỗi thứ 5 phân; phân là đơn vị cân nhỏ thời xưa), manh trùng (con mòng hút máu trâu bò, bỏ cánh và chân, sao), … trùng (chữ đầu bị khuyết, có lẽ là giá trùng, tức con gián đất (?), sao) (mỗi thứ 15 con).
Đương quy, hoàng cầm, mạch môn đông (củ cây mạch môn, bỏ lõi), cam thảo (nướng) (mỗi thứ 2 lạng).
Mười tám vị trên giã, rây thành bột, trộn với mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống trước bữa ăn, mỗi lần 5 viên với rượu, ngày 3 lần.
Bàn rằng: Phàm chứng hạ huyết (đi ngoài ra máu), nếu thấy máu trước rồi mới thấy phân, đó là viễn huyết (máu ra từ chỗ xa hậu môn), nên uống Hoàng thổ thang; nếu thấy phân trước rồi mới thấy máu, đó là cận huyết (máu ra từ chỗ gần hậu môn), nên uống Xích tiểu đậu đương quy tán. Bệnh của người ta tuy là một, nhưng lúc mới mắc bệnh không giống nhau, khí huyết mạnh hay yếu, chịu thuốc được hay không cũng có thứ bậc; vì thế dùng thuốc, lập phương phải theo bệnh nông hay sâu, lấy mức người bệnh chịu được làm chuẩn; phương thuốc không chỉ có một, mỗi người chọn lấy cái thích hợp với mình.
Phương Hoàng thổ thang: đất vàng trong lòng bếp (nửa thăng), cam thảo (nướng), can địa hoàng, bạch truật, phụ tử (củ con của cây ô đầu, rất độc; bào chế bằng cách vùi tro nóng nướng chín, bỏ vỏ), a giao, hoàng cầm (mỗi thứ 3 lạng).
Bảy vị trên đem phủ trở. Dùng 8 thăng nước, nấu còn 2 thăng, chia làm 3 lần uống ấm. Phương này cũng chữa nôn ra máu.
Phương Xích tiểu đậu đương quy tán: xích tiểu đậu (đậu đỏ hạt nhỏ, 3 thăng, ngâm cho nảy mầm rồi phơi khô), đương quy (3 lạng).
Hai vị trên giã, rây thành bột. Uống với nước tương (nước cơm để chua) 1 phương thốn chủy, ngày 3 lần.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Thổ huyết, thiên thứ tư.
Tục đoạn chỉ huyết thang.
Phương chữa đi ngoài ra phân trước, máu sau, đó là cận huyết.
Tục đoạn (rễ cây tục đoạn), đương quy, a giao (nướng), cát cánh (rễ cây cát cánh), quế tâm (mỗi thứ 3 lạng), xuyên khung, can khương, can địa hoàng (mỗi thứ 4 lạng), bồ hoàng (1 thăng), cam thảo (1 lạng, nướng).
Mười vị trên đem phủ trở. Dùng 1 đấu nước, nấu còn 5 thăng 5 cáp, bỏ bã, cho a giao vào đun cho tan hết, cho bồ hoàng vào, chia làm 3 lần uống.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Thổ huyết, thiên thứ tư.
Phục long can thang.
Phương chữa thấy máu trước rồi mới ra phân, đó là viễn huyết (chữ "chuyển" trong câu có lẽ là chữ thừa) (?).
Phục long can (5 cáp, nghiền), can địa hoàng (5 lạng), vụn tóc đốt (2 cáp), a giao (3 lạng, nướng), hoàng cầm, can khương, ngưu tất (rễ cây ngưu tất), hộc mạch (gân lá cây hộc (?), nướng), cam thảo (nướng) (mỗi thứ 2 lạng).
Chín vị trên đem phủ trở. Dùng 1 đấu nước, nấu còn 3 thăng, bỏ bã, cho a giao và vụn tóc vào đun cho tan hết, chia làm 3 lần uống.
Phương chữa đi ngoài ra máu: lõi sừng bò (nướng), đương quy, long cốt, can khương, thục ngải (lá ngải cứu để lâu năm, vò nhỏ) (mỗi thứ 3 lạng), thục tiêu (hoa tiêu đất Thục, 1 lạng, bỏ hạt và bỏ những quả miệng khép, sao cho ra dầu).
Hoàng liên (thân rễ cây hoàng liên, 5 cáp), thăng ma (thân rễ cây thăng ma, 1 lạng rưỡi), đại táo (táo tàu, 20 quả, bổ ra), phụ tử (nướng vùi tro, bỏ vỏ, 1 củ), hoàng bá (vỏ cây hoàng bá), xuyên khung, a giao (nướng), hậu phác (nướng), xích thạch chi (một loại đất sét đỏ), thược dược, vỏ quả lựu, cam thảo (nướng) (mỗi thứ 2 lạng).
Mười tám vị trên đem phủ trở. Dùng 1 đấu 5 thăng nước, nấu còn 4 thăng, bỏ bã, cho bột lõi sừng bò và a giao vào, đợi tan thì dùng vải lụa vắt bỏ bã, chia làm 7 lần uống, ban ngày 4 lần, ban đêm 3 lần. (Sách Thiên Kim có thêm vỏ quýt.)
Phương chữa tiểu tiện ra máu: long cốt tán thành bột mịn, uống với nước ấm 1 phương thốn chủy, ngày 5–6 lần.
Lại một phương: dùng 3 thăng rượu nấu 4 lạng đương quy, còn 1 thăng, uống một lần cho hết.
Phương chữa đái ra máu: lá xa tiền (cây mã đề) thái nhỏ, 5 thăng, với 1 đấu nước, nấu sôi trăm dạo, bỏ bã, cho gạo vào nấu thành cháo mà ăn.
Phương Địa hoàng tiễn (tiễn là thuốc nấu cô đặc), chữa các chứng lo buồn, giận dữ làm tổn thương nặng, nôn ra máu, đau ngực, hư lao.
Sinh địa hoàng (5 cân, giã nát vắt lấy nước).
Một vị trên, đun lửa nhỏ sôi ba dạo, cho 1 thăng mật ong trắng vào, lại đun sôi ba dạo, uống ngày 3 lần.
Phương chữa vong huyết, thoát huyết (mất máu nhiều), đầu mũi trắng bệch, môi trắng vì mất máu, người không có sức.
Sinh địa hoàng (10 cân).
Một vị trên đem giã, dùng 1 đấu rượu vắt lấy nước cho thật kiệt, bỏ bã, đun lửa nhỏ cạn còn một nửa, cho 5 thăng mật ong trắng, 1 thăng cao táo vào, khuấy liên tục không ngừng tay, đến khi có thể vo viên được thì bắc xuống. Uống với rượu, mỗi lần một viên to bằng quả trứng gà, ngày 3 lần. Uống lâu không bỏ thì già lại hóa trẻ, muôn bệnh đều khỏi.
Bàn rằng: Phàm người bị mất máu, nôn ra máu, chảy máu cam, sau khi khỏi nhất thiết phải dùng hai phương này uống bồi bổ thêm ba bốn tễ mới hồi phục được; nếu không, e sẽ sinh ra hư nhược nặng. Phụ nữ bị băng trung (băng huyết, ra máu ồ ạt từ đường sinh dục) ra máu cũng dùng như phương này.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên.
Hung trung nhiệt (nóng trong ngực), thiên thứ năm.
Gồm hai mươi bảy phương.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Nóng trong ngực, thiên thứ năm.
Hàn thủy thạch thang.
Phương chữa trong người nóng dữ dội, ngực và vùng tim bứt rứt đầy tức vì độc nhiệt.
Hàn thủy thạch (một loại khoáng chất tính lạnh, 5 lạng — lạng là đơn vị cân thời xưa), trạch tả (củ cây trạch tả), phục linh (nấm mọc ở rễ cây thông), tiền hồ (rễ cây tiền hồ), hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm) (mỗi thứ 3 lạng), sài hồ (rễ cây sài hồ), ngưu tất (rễ cây ngưu tất), bạch truật (củ cây bạch truật), cam thảo (rễ cam thảo, nướng) (mỗi thứ 2 lạng), hạnh nhân (nhân hạt mơ, 20 hạt, bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn và bỏ hạt có hai nhân).
Mười vị trên đem phủ trở (giã hoặc cắt thành mảnh vụn thô). Dùng 1 đấu nước (một đấu bằng mười thăng), nấu còn 2 thăng, chia làm 3 lần uống.
Phương chữa nhiệt khí xông ngược lên làm không thở được, khó chịu muốn chết, không ngủ được: bạch vi (rễ cây bạch vi), tân lang (hạt cau), bạch thạch anh (đá thạch anh trắng, nghiền), chỉ thực (quả cam chua non, nướng), bạch tiễn bì (vỏ rễ cây bạch tiễn), mạch môn đông (củ cây mạch môn, bỏ lõi), úc lý nhân (nhân hạt cây úc lý, bỏ vỏ), bối mẫu (củ cây bối mẫu) (mỗi thứ 2 lạng), thiên môn đông (củ cây thiên môn, bỏ lõi), đào nhân (nhân hạt đào, 5 phân, bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn và hạt hai nhân, sao), xa tiền tử (hạt cây mã đề), phục thần (phần nấm phục linh ôm quanh rễ thông) (mỗi thứ 2 lạng), nhân sâm … (văn bản gốc bị khuyết một số vị và liều lượng) (?). Mười bảy vị trên giã, rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với Trúc diệp ẩm tử, mỗi lần 10 viên, ngày 2 lần, tăng dần đến 30 viên.
Phương Trúc diệp ẩm tử (nước uống nấu từ lá tre): lá tre (thái), tử tô (lá tía tô) (mỗi thứ 1 thăng), tử uyển (rễ cây tử uyển), bạch tiền (rễ cây bạch tiền), cam thảo (nướng) (mỗi thứ 2 lạng), bách bộ (củ cây bách bộ, 2 lạng), sinh khương (gừng tươi, 3 lạng, thái).
Bảy vị trên đem phủ trở. Dùng 1 đấu nước, nấu còn 3 thăng, uống ấm để chiêu thuốc viên; viên uống hết thì sắc lại.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Nóng trong ngực, thiên thứ năm.
Long đởm hoàn (hoàn là thuốc viên).
Phương chữa người có nhiệt, gầy còm, không ăn được.
Long đởm (rễ cây long đởm), khổ sâm (rễ cây khổ sâm), hoàng liên (thân rễ cây hoàng liên), hoàng cầm (mỗi thứ 2 lạng), đại hoàng (rễ cây đại hoàng, 3 lạng), hoàng bá (vỏ cây hoàng bá), lý tử nhân (nhân hạt mận, bỏ vỏ), qua lâu (quả cây qua lâu), thanh tương tử (hạt cây mào gà đuôi nheo) (mỗi thứ 1 lạng).
Chín vị trên giã, rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống trước bữa ăn với nước, mỗi lần 7 viên, ngày 2 lần; chưa thấy công hiệu thì tăng lên.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Nóng trong ngực, thiên thứ năm.
Thăng ma thang.
Chữa người khỏe mạnh mà trong mình nóng dữ dội, nhiệt độc chảy tràn ra tứ chi, các khớp xương co rút đau không chịu nổi, trong bụng bứt rứt đầy tức, đại tiện táo bón: thăng ma (thân rễ cây thăng ma), chỉ thực (nướng), nhân hạt chi tử (quả dành dành), hoàng cầm (mỗi thứ 3 lạng), hương thị (đậu xị, tức đậu đen ủ lên men, 1 thăng), đại hoàng (4 lạng), hạnh nhân (1 thăng, bỏ vỏ, đầu nhọn và hạt hai nhân), gừng tươi (4 lạng, thái), sinh địa hoàng (củ địa hoàng tươi, 10 lạng), nhân sâm, cam thảo (nướng) (mỗi thứ 2 lạng).
Mười một vị trên đem phủ trở. Dùng 1 đấu 2 thăng nước, nấu đậu xị sôi ba dạo, vớt bỏ đậu xị rồi cho các thuốc vào, nấu còn 3 thăng rưỡi, chia làm 4 lần uống, ban ngày 3 lần, ban đêm 1 lần. Phương này cũng chữa chứng lịch tiết (đau nhức lan khắp các khớp) có sưng.
Lại một phương: thăng ma, đại hoàng (mỗi thứ 4 lạng), tiền hồ, chi tử (mỗi thứ 3 lạng, bổ ra).
Bốn vị trên đem phủ trở. Dùng 9 thăng nước, nấu còn 3 thăng, chia làm 3 lần uống.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Nóng trong ngực, thiên thứ năm.
Hàm tiêu hoàn (viên ngậm cho tan dần trong miệng).
Phương chữa nóng trong ngực, khô miệng.
Phục linh, ngũ vị tử (quả cây ngũ vị), cam thảo (nướng) (mỗi thứ 1 lạng), ô mai (quả mơ hun khói, bỏ hạt), đại táo (táo tàu, bỏ hạt) (mỗi thứ 14 quả).
Năm vị trên giã, rây thành bột; riêng ô mai và táo thì giã riêng cho thật nhuyễn, rồi mới trộn với các vị kia, giã thêm năm trăm chày, vo viên to bằng viên đạn bắn ná. Ngậm và nuốt nước, ban ngày 3 lần, ban đêm 2 lần; tùy ý có thể chia làm viên nhỏ.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Nóng trong ngực, thiên thứ năm.
Bán hạ thang.
Phương chữa khách nhiệt (nhiệt tà từ bên ngoài xâm nhập) trong ngực, vùng dưới tim bứt rứt đầy tức, khí xông lên, đại tiện và tiểu tiện đều khó.
Bán hạ (củ cây bán hạ, rửa sạch), gừng tươi (mỗi thứ 8 lạng, thái), tiền hồ, phục linh (mỗi thứ 4 lạng), bạch truật (5 lạng), hoàng cầm (1 lạng), hạnh nhân (bỏ vỏ, đầu nhọn và hạt hai nhân, sao), chỉ thực (nướng) (mỗi thứ 3 lạng), nhân sâm, cam thảo (nướng) (mỗi thứ 2 lạng).
Mười vị trên đem phủ trở. Dùng 1 đấu nước, nấu còn 3 thăng, uống vào buổi sáng. Nếu trong ngực rất bứt rứt nóng nảy thì uống nguội. Đại tiện khó, táo thì thêm 3 lạng đại hoàng.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Nóng trong ngực, thiên thứ năm.
Tiền hồ thang.
Phương chữa nghịch khí (khí đi ngược lên) trong ngực, đau thấu ra sau lưng, hụt hơi, không ăn được.
Tiền hồ, bán hạ (rửa), thược dược (rễ cây thược dược), cam thảo (nướng) (mỗi thứ 2 lạng), quế tâm (vỏ quế đã cạo lớp ngoài, 1 lạng), gừng tươi (3 lạng, thái), hoàng cầm, nhân sâm, đương quy (rễ cây đương quy) (mỗi thứ 1 lạng), đại táo (30 quả, bỏ hạt), lá tre (1 thăng, thái).
Mười một vị trên đem phủ trở. Dùng 1 đấu nước, nấu còn 3 thăng, chia làm 3 lần uống.
Lại một phương: tiền hồ, nhân sâm, gừng tươi (thái), mạch môn đông (bỏ lõi), đường mạch nha (mỗi thứ 3 lạng), quế tâm, hoàng cầm, đương quy (mỗi thứ 1 lạng), đại táo (30 quả, bỏ hạt), bán hạ (rửa), phục linh, thược dược, cam thảo (nướng) (mỗi thứ 2 lạng).
Mười ba vị trên đem phủ trở. Dùng 1 đấu 4 thăng nước, nấu còn 3 thăng, chia làm 3 lần uống.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Nóng trong ngực, thiên thứ năm.
Tiền hồ thang.
Phương chữa lúc nóng lúc lạnh, nôn ọe, hụt hơi, vùng dưới tim cứng, bụng căng phình đầy tức không ăn được, nóng lạnh kèm tiêu khát (bệnh khát nhiều, uống nhiều, tiểu nhiều), bồi bổ chỗ thiếu hụt.
Tiền hồ, phác tiêu (muối khoáng tính lạnh loại thô, dùng để tẩy xổ), đại hoàng, hoàng cầm, cam thảo (nướng) (mỗi thứ 2 lạng), phục linh, đương quy, bán hạ (rửa), thược dược, hoạt thạch (đá tan, một loại khoáng chất trơn), thạch cao (đập vụn), qua lâu, phụ tử (củ con cây ô đầu, nướng vùi tro, bỏ vỏ), mạch môn đông (bỏ lõi), nhân sâm (mỗi thứ 1 lạng), gừng tươi (2 lạng, thái).
Mười sáu vị trên đem phủ trở. Dùng 1 đấu 2 thăng nước, nấu còn 6 thăng, chia làm 6 lần uống.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Nóng trong ngực, thiên thứ năm.
Tiền hồ kiến trung thang.
Phương chữa lao lực nặng làm hư yếu, lúc nóng lúc lạnh, nôn ọe, hạ tiêu (phần dưới của thân, từ rốn trở xuống, gồm thận, bàng quang, ruột) hư nhiệt, tiểu tiện đỏ và đau buốt, khách nhiệt hun lên trên làm đau đầu, đỏ mắt, đau trong xương và khô miệng; tất cả đều chữa được.
Tiền hồ (3 lạng), thược dược, đương quy, phục linh, quế tâm (mỗi thứ 4 lạng), nhân sâm, gừng tươi (thái), đường trắng, bán hạ (rửa), hoàng kỳ (rễ cây hoàng kỳ; chữ sau bị khuyết) (?) … (văn bản gốc bị khuyết các vị còn lại và liều lượng) (?). Mười một vị trên đem phủ trở. Dùng 1 đấu 2 thăng nước, nấu còn 4 thăng, bỏ bã, cho đường vào, chia làm 4 lần uống.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Nóng trong ngực, thiên thứ năm.
Hậu phác thang (nguyên văn chép thành "Nùng phác thang").
Phương chữa bụng đầy tức, phát sốt mấy chục ngày.
Hậu phác (vỏ cây hậu phác, 8 lạng, nướng), chỉ thực (5 quả, nướng), đại hoàng (4 lạng).
Ba vị trên đem phủ trở. Dùng 1 đấu 2 thăng nước, nấu còn 5 thăng, cho đại hoàng vào nấu còn 3 thăng, chia làm 3 lần uống. Chữa nóng trong bụng, đại tiện không thông.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Nóng trong ngực, thiên thứ năm.
Ngũ thạch thang.
Phương chữa nóng trong xương, nóng đau dai dẳng không dứt (?), bứt rứt bức bối, trong miệng khô khát.
Hàn thủy thạch, hoạt thạch, long cốt (xương hóa thạch động vật cổ), mẫu lệ (vỏ con hàu, sao), qua lâu, xích thạch chi (đất sét đỏ), hoàng cầm, cam thảo (nướng) (mỗi thứ 5 phân; phân là đơn vị cân nhỏ thời xưa), tri mẫu (thân rễ cây tri mẫu), quế tâm, thạch cao, đại hoàng (mỗi thứ 3 phân).
Mười hai vị trên giã, rây thô. Dùng 7 thăng nước, nấu còn 3 thăng, chia làm 4 lần uống, ban ngày 3 lần, ban đêm 1 lần.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Nóng trong ngực, thiên thứ năm.
Trúc diệp thang.
Phương chữa ngũ tâm nhiệt (nóng ở hai lòng bàn tay, hai lòng bàn chân và vùng ngực), tay chân bứt rứt đau nhức, khô miệng khô môi, nóng trong ngực.
Lá tre (thái), tiểu mạch (lúa mì) (mỗi thứ 1 thăng), nhân sâm (1 lạng rưỡi), thạch cao (3 lạng, đập vụn), gừng tươi (5 lạng, thái).
Tri mẫu, hoàng cầm, phục linh, mạch môn đông (mỗi thứ 2 lạng, bỏ lõi), qua lâu, bán hạ (rửa), cam thảo (nướng) (mỗi thứ 1 lạng).
Mười hai vị trên đem phủ trở. Dùng 1 đấu 2 thăng nước, nấu lá tre và lúa mì trước, còn 8 thăng, bỏ bã, cho các thuốc vào, nấu còn 3 thăng.
Chia làm 3 lần uống.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Nóng trong ngực, thiên thứ năm.
Tê giác thang.
Phương chữa nhiệt độc chảy vào tứ chi, các khớp sưng đau.
Tê giác (sừng tê giác, 2 lạng, mạt vụn), linh dương giác (sừng linh dương, 1 lạng, mạt vụn), đậu xị (1 thăng), tiền hồ, chi tử (bổ ra), hoàng cầm, xạ can (thân rễ cây rẻ quạt) (mỗi thứ 3 lạng), đại hoàng, thăng ma (mỗi thứ 4 lạng).
Chín vị trên đem phủ trở. Dùng 1 đấu nước, nấu còn 3 thăng, chia làm 3 lần uống.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Nóng trong ngực, thiên thứ năm.
Thừa khí thang.
Phương chữa khí kết trong ngực, nhiệt ở vị quản (vùng dạ dày), ăn uống vào thì nôn ọe.
Tiền hồ, chi tử (nướng), quế tâm, hàn thủy thạch, đại hoàng, tri mẫu, cam thảo (nướng) (mỗi thứ 1 lạng), tiêu thạch (diêm tiêu), thạch cao, qua lâu (mỗi thứ 2 lạng).
Mười vị trên giã, rây thành bột. Dùng 2 thăng nước nấu 5 phương thốn chủy (thìa vuông mỗi bề một tấc, dùng đong thuốc bột) thuốc bột, còn 1 thăng 5 cáp (cáp bằng một phần mười thăng), chia làm 2 lần uống.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Nóng trong ngực, thiên thứ năm.
Bán hạ thang.
Phương chữa khí đi ngược lên, tim bứt rứt đầy tức, nôn ọe ra hơi.
Bán hạ (rửa), gừng tươi (mỗi thứ 1 cân, thái), phục linh, quế tâm (mỗi thứ 5 lạng).
Bốn vị trên đem phủ trở. Dùng 1 thăng nước (có lẽ là 1 đấu) (?), nấu còn 3 thăng, chia làm 3 lần uống, ngày 3 lần. Nếu hụt hơi thì thêm 2 lạng cam thảo. Phương này còn có tên là Tiểu phục linh thang.
Phương chữa nhiệt cốt chưng (sốt âm ỉ như hơi nóng hấp ra từ trong xương), gầy còm, bứt rứt bức bối, hơi thở ngắn, thở gấp, hai lỗ mũi phập phồng, cứ xế chiều là phát bệnh.
Long đởm, hoàng liên, qua lâu (mỗi thứ 1 lạng), chi tử (20 quả), thanh tương tử, khổ sâm, đại hoàng, hoàng cầm, thược dược, mang tiêu (muối khoáng tính lạnh đã tinh chế, dùng để tẩy xổ) (mỗi thứ nửa lạng).
Mười vị trên giã, rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với nước, mỗi lần 10 viên, ngày 2 lần, thấy công hiệu thì thôi.
Phương chữa nhiệt phong (chứng phong kèm nóng) mắc lâu năm: địa cốt bì (vỏ rễ cây câu kỷ), uy nhuy (thân rễ cây ngọc trúc), đan sâm (rễ cây đan sâm), hoàng kỳ (chữ sau bị khuyết) (?), trạch tả, mạch môn đông (mỗi thứ 3 lạng, bỏ lõi), mật ong trong, nước gừng (mỗi thứ 1 cáp), nước cốt sinh địa hoàng (2 thăng).
Chín vị trên đem phủ trở. Dùng 6 thăng nước nấu thuốc, cạn bớt 1 thăng thì cho mật ong và nước gừng vào, đun sôi hai dạo. Mỗi lần uống 3 cáp, ngày 2 lần, rất hiệu nghiệm.
Lại một phương: linh dương giác (5 lạng, mạt vụn), sắn dây tươi, chi tử (mỗi thứ 6 lạng), đậu xị (1 thăng, bọc trong vải lụa), hoàng cầm, can khương (gừng khô), thược dược (mỗi thứ 3 lạng), thử vĩ thảo (cỏ đuôi chuột, 2 lạng).
Tám vị trên đem phủ trở. Dùng 7 thăng nước, nấu còn 2 thăng rưỡi, chia làm 3 lần uống.
Lại một phương: chỉ thực (3 lạng, nướng), hoàng liên (2 lạng), hoàng cầm, mang tiêu (mỗi thứ 3 lạng).
Bốn vị trên giã, rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với nước, mỗi lần 30 viên, ngày 3 lần, tăng dần đến 40 viên.
Phương Sinh địa hoàng tiễn (tiễn là thuốc nấu cô đặc) chữa nhiệt: nước cốt sinh địa hoàng (4 thăng), địa cốt bì tươi, thiên môn đông tươi (bỏ lõi), nước cốt mạch môn đông tươi, mật ong trắng (mỗi thứ 1 thăng), lá tre (thái) … (văn bản gốc bị khuyết một số vị) (?)
… 4 lạng).
Mười hai vị trên đem phủ trở. Dùng 1 đấu 2 thăng nước, nấu các thuốc trước còn 3 thăng, bỏ bã, cho nước cốt địa hoàng và mạch môn đông vào, đun lửa nhỏ sôi năm dạo, kế đó cho mật ong và nước gừng vào, đun còn 6 thăng thì bắc xuống. Mỗi lần uống 4 cáp, ban ngày 2 lần, ban đêm 1 lần, tăng dần đến 5–6 cáp.
Phương chữa nóng ở trên cách mô (vùng phía trên cơ hoành, tức trong lồng ngực): phục linh, mạch môn đông (bỏ lõi), cam thảo (mỗi thứ 1 cân, nướng), sinh địa hoàng (60 cân, thái).
Bốn vị trên: đem ba vị giã thành bột, cho địa hoàng vào giã chung, phơi khô, lại giã, rây thành bột. Uống với rượu 1 phương thốn chủy, ngày 3 lần, đợi ăn xong mới uống. Uống lâu thì bồi bổ cơ thể, sáng mắt.
Phương chữa hư nhiệt trong bụng, gốc lưỡi cứng đờ, hai bên cổ đau, trên lưỡi lở loét, không nuốt được thức ăn.
Sài hồ, thăng ma, nhân hạt chi tử, thược dược, thông thảo (lõi thân cây thông thảo) (mỗi thứ 4 lạng), hoàng cầm, đại thanh (lá cây đại thanh), hạnh nhân (mỗi thứ 3 lạng), gừng tươi (thái),
thạch cao (mỗi thứ 8 lạng, đập vụn).
Mười vị trên đem phủ trở. Dùng 1 đấu 2 thăng nước, nấu còn 6 thăng, chia làm 6 lần uống.
Phương chữa đau đầu, mình nóng và chứng nhiệt phong: trúc lịch (nước cốt chảy ra khi hơ nóng ống tre tươi), thăng ma (mỗi thứ 3 thăng), phòng phong, gừng tươi (thái), hạnh nhân (bỏ vỏ, đầu nhọn và hạt hai nhân) (mỗi thứ 3 lạng), thược dược, sài hồ (mỗi thứ 4 lạng), thạch cao (đập vụn), sắn dây tươi (mỗi thứ 8 lạng).
Chín vị trên đem phủ trở. Dùng 1 đấu nước, nấu còn 4 thăng, chia làm 4 lần uống, ban ngày 3 lần, ban đêm 1 lần, khỏi thì thôi.
Phương chữa nóng ở trên cách mô: khổ sâm (10 lạng), huyền sâm (rễ cây huyền sâm, 3 lạng), mạch môn đông (bỏ lõi), xa tiền tử (mỗi thứ 3 lạng).
Bốn vị trên giã, rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với nước, mỗi lần 15 viên, ngày 2 lần, uống sau bữa ăn.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên.
Áp nhiệt (đè nén, dập tắt nhiệt), thiên thứ sáu.
Gồm mười ba phương, một bài luận.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Áp nhiệt, thiên thứ sáu.
Kim thạch lăng (lăng ở đây chỉ thuốc kết tinh như băng giá; tên thuốc nghĩa là "băng chữa chứng do thuốc khoáng vật").
Phương chữa người uống thuốc kim thạch (các loại thuốc luyện từ kim loại, khoáng vật, đá) bị phát nhiệt, thầy thuốc không chế ngự được; uống thuốc này khỏi ngay.
Phác tiêu loại tốt (muối khoáng tính lạnh loại thô, 1 cân), mang tiêu loại tốt (muối khoáng tính lạnh đã tinh chế, 1 cân), thạch cao (4 lạng — lạng là đơn vị cân thời xưa), ngưng thủy thạch (tức hàn thủy thạch, một loại khoáng chất tính lạnh, 2 lạng).
Bốn vị trên: dùng 5 thăng nước đã đun sôi kỹ ngâm phác tiêu và mang tiêu cho tan, để lắng một đêm; sáng ra lấy phần tiêu đã lắng trong, đặt vào nồi đồng, giã thô hàn thủy thạch và thạch cao rồi cho vào, lại cho thêm 5 lạng vàng, đun lửa nhỏ, thường xuyên lấy đầu đũa chấm thử, khi thấy bám vào đũa đông lại như băng thì được. Rồi (chữ "vân" trong nguyên văn có lẽ chép nhầm) (?) đổ vào đồ bằng đồng, đặt ngâm trong chậu nước, để đông qua một đêm thì đều kết thành băng; để từ ba ngày trở lên thì đều khô. Bị bệnh nhiệt hoặc chứng thạch phát (phát nhiệt do uống thuốc khoáng vật), đều hòa với nước mật ong, uống một lượng bằng nửa quả trứng gà.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Áp nhiệt, thiên thứ sáu.
Thất thủy lăng (thuốc kết tinh như băng làm từ bảy thứ nước).
Chữa nhiệt dữ dội và chứng thuốc kim thạch phát động mà Kim thạch lăng không chế ngự được thì uống thuốc này. Phương: phác tiêu (5 cân), mang tiêu (3 cân, thứ trắng như tuyết là tốt), hoạt thạch (đá tan, 1 cân rưỡi), ngọc tuyền thạch (một loại khoáng chất dùng làm thuốc, 1 cân), thạch cao (1 cân).
Lỗ hàm (muối mỏ vị đắng, tức chất kết tinh từ nước ót, 5 cân, thứ trong như băng), ngưng thủy thạch (1 cân, thứ trắng như tuyết).
Bảy vị trên, mỗi vị giã riêng, rây thô.
Nước băng tan (5 thăng), nước sương muối (1 thăng), nước tuyết (1 thăng), nước sương móc (5 thăng rưỡi), nước suối lạnh (5 thăng), nước mưa (1 thăng),
nước sông chảy về hướng đông (5 thăng rưỡi).
Bảy thứ nước trên để lắng cho trong, đổ vào nồi đồng, cho bảy vị thuốc kể trên vào, đợi tan hết, đun lửa nhỏ còn 7 thăng; để một đêm cho lắng trong, rồi cho vào hũ sành, cất ở chỗ sạch sẽ, lấy lụa dày buộc kín miệng. Qua 120 ngày thì đều thành hình như băng đóng, kết lại như thạch anh trắng, có tám cạnh; khi thành có khối to bằng chiếc đũa, có khối dài đến một thước, gọi là Thất thủy lăng. Người uống thuốc kim thạch bị phát nhiệt thì dùng nước tỉnh hoa (nước giếng múc lên đầu tiên lúc sáng sớm) hòa 5 phân chủy (lượng thuốc bằng nửa phương thốn chủy) (?) mà uống; nóng dữ dội đến đâu, uống một lần là yên ngay. Bị thương hàn (bệnh sốt do cảm phải khí lạnh từ bên ngoài) phát sốt thì uống một đao khuê (lượng thuốc rất nhỏ, khoảng một phần mười phương thốn chủy). Trẻ con phát sốt thì cho uống lượng bằng hạt vừng, không được dùng nhiều; rất thần nghiệm. Khi mua thuốc không được mặc cả giá, đều phải chọn loại thượng hảo. Hợp thuốc vào ngày lạp tháng chạp (ngày tế lạp cuối năm) là tốt nhất; khi hợp thuốc phải ở chỗ thanh tịnh, trước đó trai giới (ăn chay, giữ mình trong sạch) bảy ngày, không bước chân vào nhà ô uế, nhà có tang, nhà có sản phụ; không để gà chó, lục súc (sáu loài gia súc: ngựa, trâu bò, dê, lợn, chó, gà), phụ nữ mới đẻ, người lục căn không đủ (người khiếm khuyết các giác quan, thân thể không lành lặn) và người lắm mồm nhiều chuyện nhìn thấy. Người không tin kính thì đừng cho uống. Sau khi uống thuốc hết sốt bảy ngày vẫn phải kiêng rượu, thịt, ngũ tân (năm thứ rau gia vị cay nồng như hành, tỏi, hẹ…) v.v.; đừng lại ưa chửi rủa, dùng hình phạt, lại trai giới bảy ngày, giữ lòng thanh tịnh.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Áp nhiệt, thiên thứ sáu.
Tử tuyết (tuyết tím).
Phương rất hay, chữa cước khí (bệnh chân phù, tê yếu, có thể xông lên tim gây nguy hiểm) có độc lan khắp người, trong ngoài bứt rứt nóng nảy, miệng lở loét, cuồng loạn kêu gào chạy nhảy; và giải độc các loại thuốc đá, thuốc cỏ, thuốc tính nóng phát tác, chứng nhiệt hoàng (vàng da do nhiệt) phát đột ngột, cùng các độc chướng dịch (khí độc vùng rừng núi và bệnh dịch lây lan).
Vàng (1 cân), hàn thủy thạch, thạch cao, từ thạch (đá nam châm) (mỗi thứ 3 cân, đều đập vụn).
Bốn vị trên dùng 1 thạch nước (một thạch bằng mười đấu) nấu còn 4 đấu, bỏ bã, cho các thuốc sau vào.
Thăng ma (1 thăng), huyền sâm (1 cân), linh dương giác (mạt vụn), thanh mộc hương (rễ cây thanh mộc hương), tê giác (mạt vụn), trầm hương (gỗ trầm) (mỗi thứ 5 lạng), đinh hương (nụ hoa đinh hương, 4 lạng), cam thảo (8 lạng, nướng).
Tám vị trên đem phủ trở (giã hoặc cắt thành mảnh vụn thô), cho vào nước thuốc nấu còn 1 đấu, bỏ bã; cho tiêu thạch (diêm tiêu) 4 thăng, phác tiêu loại tinh 4 thăng vào, đun trong nước thuốc còn 7 thăng, đổ vào đồ bằng gỗ, cho bột chu sa (khoáng chất đỏ thủy ngân sulfua) 3 lạng, bột xạ hương 2 nửa lạng vào, khuấy cho đều, để nguội hai ngày thì kết thành như sương tuyết, màu tím. Người khỏe mạnh uống 3 phân chủy (lượng thuốc nhỏ hơn một phương thốn chủy) (?); uống vào sẽ đi ngoài tháo ra nhiệt độc; người già và trẻ con tùy ý tăng giảm. Một tễ có thể dùng được mười năm.
Huyền sương (sương đen): chữa các chứng nhiệt, phong nhiệt, khí nhiệt, chướng nhiệt (sốt do khí độc vùng rừng núi), tiểu tiện bí tắc (?), mụn nhọt độc dữ, độc vào trong công lên tim, nóng nực bức bối; uống các thuốc đá bị phát động; thiên hành thời khí (bệnh dịch theo mùa lây lan khắp nơi), ôn dịch (bệnh dịch sốt nóng) nhiệt vào tạng phủ, biến thành hoàng đản (bệnh vàng da); rắn cắn, hổ cắn, chồn sói cắn trúng độc, khí độc vào bụng, công lên tim; nhiệt cần phải tháo ra cho bệnh ra ngoài: dùng 3–4 cáp nước hòa một tiểu lạng (lạng theo cân nhỏ thời xưa, khoảng một phần ba lạng thường) thuốc, khuấy cho tan rồi uống; khoảng thời gian thổi hai nồi cơm thì sẽ đi ngoài sảng khoái hai lần là khỏi. Trẻ con bị bệnh nhiệt uống lượng bằng quả táo là khỏi. Phương: vàng (50 lạng), hàn thủy thạch (6 cân, nghiền như bột), từ thạch (3 cân, đập vụn), thạch cao (5 cân, đập vụn).
Bốn vị trên dùng 2 hộc nước (một hộc bằng mười đấu) nấu còn 6 đấu, lắng trong.
Thăng ma, huyền sâm (mỗi thứ 1 cân), linh dương giác (8 lạng), tê giác (4 lạng), thanh mộc hương (4 lạng), trầm hương (5 lạng).
Sáu vị trên thái nhỏ, cho vào nước thuốc kể trên nấu còn 2 đấu, lắng trong.
Bột phác tiêu, mang tiêu (mỗi thứ 6 thăng), xạ hương đương môn tử (hạt xạ hương nguyên trong túi xạ, loại tốt nhất; 1 lạng, cho vào sau).
Ba vị trên cho vào nước thuốc, ngâm một đêm, lắng lấy nước trong, cho vào nồi đồng đun lửa thật nhỏ còn 1 đấu 2 thăng, lấy thìa múc thử, thấy đông lại là thành, bắc xuống để qua một đêm thì sẽ đông thành tuyết, chỉ có màu đen mà thôi. Nếu vẫn còn ướt thì trải lên vải phơi nắng cho khô; phần nước còn lại bên dưới lại đem đun, nước đông thì dừng như lúc đầu; xong cất vào đồ đựng kín. Thuốc này không độc, lại chữa phong độc, cước khí, nóng nực bức bối, sưng đỏ nóng, mụn nhọt nóng trên mình: ngâm một ít thuốc vào nước, lấy bông thấm chấm lên chỗ đau là khỏi, đồng thời cho uống liền hai lần. Bệnh nhiệt ở trên cách mô (trong lồng ngực, phía trên cơ hoành) thì uống sau bữa ăn; nhiệt ở dưới cách mô thì uống lúc bụng đói. Bị nhiệt lâm (tiểu buốt, tiểu rắt do nhiệt) đột ngột, đại tiểu tiện không thông thì uống 1 lạng. Người vốn có bệnh nhiệt đều nên uống.
Bàn rằng: Phàm các phương sương tuyết, đều dành cho người từng uống các thuốc lớn kim thạch, thuốc phát tác sinh nhiệt dữ dội mà các thuốc cỏ cây không chế ngự được thì mới dùng. Nếu không phải do kim thạch phát tác thì dùng các phương thang, tán bằng thảo dược để chế ngự, không được dùng tràn lan các phương sương tuyết; nếu dùng thì sẽ bị tổn thương vì quá lạnh, về sau sinh đau lưng đau chân, lại thành bệnh khác. Nên cân nhắc kỹ.
Các phương chữa hư phiền (bứt rứt do cơ thể hư yếu), tim bức bối.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Áp nhiệt, thiên thứ sáu.
Trúc diệp thang (thang là thuốc sắc nước để uống).
Phương chữa vị (dạ dày) hư, dương khí bốc hơi ra ngoài làm hao tiết tân dịch (các chất dịch trong cơ thể), khô miệng, người hớp hớp khát khổ sở (?), thở gấp, nôn ọe đờm dãi liên miên.
Lá tre (thái, 5 thăng), tiểu mạch (lúa mì, 1 thăng), mạch môn đông (củ cây mạch môn, 1 thăng, bỏ lõi), tri mẫu (thân rễ cây tri mẫu), phục linh (nấm mọc ở rễ cây thông) (mỗi thứ 3 lạng), thạch cao (4 lạng, đập vụn), thược dược (rễ cây thược dược), qua lâu (quả cây qua lâu), trạch tả (củ cây trạch tả), nhân sâm, cam thảo (rễ cam thảo, nướng) (mỗi thứ 2 lạng).
Mười một vị trên đem phủ trở. Dùng 2 đấu nước, nấu lá tre và lúa mì còn 1 đấu, bỏ bã, cho các thuốc vào, nấu còn 4 thăng, chia làm 4 lần uống.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Áp nhiệt, thiên thứ sáu.
Hậu phác thang (nguyên văn chép thành "Nùng phác thang").
Phương chữa đờm lạnh tích tụ lâu ngày, ngực sườn bĩ mãn (đầy tức, bế tắc), không nhận được thức ăn uống, lợm giọng muốn nôn; huyết thất (nơi chứa huyết trong cơ thể) trống rỗng, khách dương (nhiệt tà từ bên ngoài) xâm nhập làm mạch khẩn sác (mạch căng và nhanh), nóng hầm hập như hơi nước bốc, mồ hôi rỉ ra như hạt châu, tứ chi bứt rứt đau nhức, môi miệng khô ráo, khát uống nước cháo hàng thăng.
Hậu phác (vỏ cây hậu phác, nướng), bán hạ (củ cây bán hạ, rửa), phục linh, bạch truật (củ cây bạch truật) (mỗi thứ 4 lạng), chỉ thực (quả cam chua non, 4 quả, nướng), thược dược, hoàng kỳ (rễ cây hoàng kỳ; chữ sau bị khuyết) (?) (mỗi thứ 2 lạng),
gừng tươi (8 lạng, thái), mạch môn đông (1 thăng, bỏ lõi), quế tâm (vỏ quế đã cạo lớp ngoài, 5 cáp), nhân sâm, cam thảo (nướng) (mỗi thứ 2 lạng).
Mười hai vị trên đem phủ trở. Dùng 1 đấu 5 thăng nước, nấu còn 5 thăng, chia làm 4 lần uống.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Áp nhiệt, thiên thứ sáu.
Trúc diệp thang.
Phương hạ khí (đưa khí đang nghịch lên trở xuống), chữa trong ngực bứt rứt bức bối, rối loạn, khí đi ngược lên, bồi bổ chỗ thiếu hụt.
Lá tre (1 nắm), gạo tẻ, mạch môn đông (bỏ lõi), bán hạ (rửa) (mỗi thứ 1 thăng), nhân sâm, đương quy (rễ cây đương quy) (mỗi thứ 2 lạng), gừng tươi (1 cân, thái). Bảy vị trên đem phủ trở. Dùng 1 đấu 5 thăng nước, nấu lá tre và gừng tươi còn 1 đấu, cho các thuốc vào, nấu còn 8 thăng, chia làm 10 lần uống, ban ngày 3 lần, ban đêm 1 lần. (Một bản nói: dùng 8 thăng nước nấu còn 2 thăng rưỡi, mỗi lần uống 8 cáp.)
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Áp nhiệt, thiên thứ sáu.
Ô mai thang.
Phương hạ khí, chữa tiêu khát (bệnh khát nhiều, uống nhiều, tiểu nhiều), hết bức bối.
Ô mai (quả mơ hun khói, 14 quả loại to), hương thị (đậu xị, đậu đen ủ lên men, 1 thăng).
Hai vị trên: dùng 1 đấu nước nấu ô mai còn 5 thăng, bỏ bã, cho đậu xị vào, nấu còn 3 thăng, chia làm 3 lần uống; có thể uống thường xuyên.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Áp nhiệt, thiên thứ sáu.
Đại toan táo thang.
Phương chữa hư lao (cơ thể suy kiệt lâu ngày) bứt rứt, hồi hộp, bôn khí (khí chạy xông lên) trong ngực, không ngủ được.
Toan táo nhân (nhân hạt táo chua, 5 thăng), nhân sâm, phục linh, gừng tươi (thái), xuyên khung (thân rễ cây khung cùng), quế tâm (mỗi thứ 2 lạng), cam thảo (nướng, 1 lạng rưỡi).
Bảy vị trên đem phủ trở. Dùng 1 đấu 2 thăng nước, nấu nhân táo chua còn 7 thăng, bỏ bã, cho các thuốc vào, nấu còn 3 thăng, chia làm 3 lần uống.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Áp nhiệt, thiên thứ sáu.
Đại táo thang.
Phương chữa hư phiền, hụt hơi, khí đi ngược lên, trên nóng dưới lạnh, ngực đầy tức.
Đại táo (táo tàu, 30 quả, bổ ra), thạch cao (3 lạng, đập vụn), bạch vi (rễ cây bạch vi), tiền hồ (rễ cây tiền hồ), nhân sâm, phòng phong (rễ cây phòng phong) (mỗi thứ 2 lạng), quế tâm, cam thảo (mỗi thứ một thước (?), có lẽ là "một lạng" chép nhầm; nướng).
Tám vị trên đem phủ trở. Dùng 7 thăng nước, nấu còn 3 thăng, chia làm 3 lần uống.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Áp nhiệt, thiên thứ sáu.
Trúc căn thang (thuốc sắc rễ tre).
Phương chữa hụt hơi như muốn tắt thở, thở không đủ hơi, bứt rứt quấy quả; ích khí (bồi bổ khí) và hết bứt rứt: rễ tre (1 cân), tiểu mạch, gạo tẻ, mạch môn đông (bỏ lõi) (mỗi thứ 1 thăng), đại táo (10 quả, bổ ra), cam thảo (2 lạng, nướng).
Sáu vị trên đem phủ trở. Dùng 1 đấu nước nấu gạo và lúa mì cho chín rồi vớt bỏ, cho các thuốc vào, nấu còn 2 thăng 7 cáp, chia làm 3 lần uống, ngày 3 lần. Người không uống được thì lấy bông thấm thuốc nhỏ vào miệng.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Áp nhiệt, thiên thứ sáu.
Toan táo thang.
Phương chữa thương hàn (bệnh sốt do cảm phải khí lạnh từ bên ngoài), và sau khi đã cho nôn, cho tẩy xổ mà tim bứt rứt, mệt hụt hơi, không ngủ được.
Toan táo nhân (4 thăng), mạch môn đông (1 thăng, bỏ lõi), can khương (gừng khô), xuyên khung, phục linh, tri mẫu, cam thảo (mỗi thứ 2 lạng, nướng).
Bảy vị trên đem phủ trở. Dùng 1 đấu 2 thăng nước, nấu nhân táo chua còn 1 đấu, bỏ bã, cho các thuốc vào, nấu còn 3 thăng, chia làm 3 lần uống.
Quyển thứ mười tám · Tạp bệnh, phần trên — Áp nhiệt, thiên thứ sáu.
Bạch vi tán (tán là thuốc bột).
Phương chữa hư phiền: bạch vi, can khương, cam thảo (mỗi thứ 1 lạng), qua lâu (2 lạng), tiêu thạch (diêm tiêu, 3 lạng).
Năm vị trên, mỗi vị giã riêng; trước cho cam thảo vào cối, kế đến bạch vi, rồi can khương, rồi qua lâu, rồi tiêu thạch, giã ba nghìn chày, rây và trộn đều. Uống với nước lạnh 1 phương thốn chủy (thìa vuông mỗi bề một tấc, dùng đong thuốc bột), ngày 3 lần.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video