Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh (các bệnh nội khoa thuộc nhiều loại khác nhau), phần giữa
Tiêu khát (chứng khát nhiều, uống nhiều, tiểu nhiều, người gầy mòn; gần giống bệnh đái tháo đường ngày nay), thiên thứ nhất
Gồm hai mươi hai phương (bài thuốc).
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Tiêu khát, thiên thứ nhất
Quỳ căn thang (thuốc sắc rễ cây quỳ; quỳ ở đây là cây đông quỳ, một loại rau họ cẩm quỳ; "thang" là thuốc nấu lấy nước uống)
Bài thuốc chữa chứng khát suốt cả năm, uống đến một thạch (đơn vị đo dung tích thời xưa, bằng mười đấu) nước trở lên, tiểu tiện nhiều. Khát do uống rượu hay khát do thương hàn (bệnh ngoại cảm do nhiễm lạnh, gây sốt) cũng đều chữa được.
Vỏ rễ cây quỳ đã trải qua sương giá (một nắm, dài bốn tấc).
Một vị thuốc trên, dùng một đấu (đơn vị dung tích, bằng mười thăng) nước, nấu còn ba thăng (thăng: đơn vị dung tích thời xưa, khoảng 0,2 lít), chia ba lần uống, khỏi bệnh thì thôi.
Lại một phương: quát lâu căn (rễ cây qua lâu, còn gọi là thiên hoa phấn, vị thuốc làm mát, hết khát), cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt, dùng để điều hoà các vị thuốc) (nướng; mỗi thứ hai lạng), hoàng liên (thân rễ cây hoàng liên, vị đắng, tính mát, làm hạ nhiệt trong người) (một thăng).
Ba vị trên đem phủ trở (chặt, giã thành miếng nhỏ). Dùng năm thăng nước nấu còn hai thăng năm hợp (hợp: một phần mười thăng), chia ba lần uống.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Tiêu khát, thiên thứ nhất
Phục linh thang (thuốc sắc phục linh; phục linh là một loại nấm mọc bám ở rễ cây thông, vị thuốc lợi tiểu, bồi bổ tỳ vị)
Bài thuốc chữa chứng vị phản (ăn vào rồi lại nôn ngược ra), nôn mà khát.
Phục linh (tám lạng), trạch tả (thân rễ cây trạch tả, vị thuốc lợi tiểu) (bốn lạng), gừng tươi (thái lát), quế tâm (phần vỏ quế đã cạo bỏ lớp vỏ thô bên ngoài), bạch truật (thân rễ cây bạch truật, vị thuốc bổ tỳ vị, trừ ẩm thấp) (mỗi thứ ba lạng), cam thảo (một lạng, nướng).
Sáu vị trên đem phủ trở. Dùng một đấu nước nấu ba thăng lúa mì, khi nước cạn bớt ba thăng thì bỏ lúa mì ra, cho các vị thuốc vào, nấu còn hai thăng năm hợp; mỗi lần uống tám hợp, ngày hai lần.
Bài thuốc chữa chứng tiêu khát mà các thầy thuốc không chữa nổi.
Qua lâu tươi (chín cân, bỏ vỏ, thái nhỏ, giã rồi vắt kiệt lấy nước); hoàng liên loại thật tốt (chín lạng, giã, rây qua lụa lấy bột).
Hai vị trên: lấy nước qua lâu nói trên nhào với bột hoàng liên như nhào bột mì cứng, rồi xé vụn ra, phơi nắng cho khô, giã và rây qua lụa; lại nhào như trước, phơi nắng, giã, làm đúng theo cách trước, cứ làm đi làm lại cho đến khi dùng hết nước qua lâu; phơi khô, giã, rây, trộn với mật ong đã luyện (mật ong đun cho bốc bớt nước, đặc lại) làm viên to bằng hạt ngô đồng (cỡ hạt đậu nhỏ). Uống với nước mỗi lần mười viên, ngày ba lần, tăng dần đến ba mươi viên, khỏi bệnh thì thôi.
Trong một trăm ngày phải kiêng đồ sống lạnh, đồ chua và đồ trơn nhớt, rượu, ngũ tân (năm thứ rau gia vị cay nồng như hành, tỏi, hẹ, kiệu…), thịt, đồ làm bằng bột mì, đồ dầu mỡ, thì khỏi hẳn. Nếu không có qua lâu tươi thì dùng chín cân loại khô, thái ra, dùng hai đấu nước sắc còn một đấu để nhào, làm theo cách như với loại tươi.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Tiêu khát, thiên thứ nhất
Tang căn thang (thuốc sắc rễ cây dâu)
Bài thuốc chữa chứng mỗi ngày uống đến một thạch nước.
Tang căn bạch bì (lớp vỏ trắng của rễ cây dâu) (thái, năm thăng; loại rễ ăn sâu xuống đất ba thước là tốt; nướng cho đến màu vàng sẫm ngả đen).
Một vị trên, nước và rễ không hạn nhiều ít, nấu đến khi nước có vị đậm là được, để nguội vừa ấm rồi uống, uống bao nhiêu tùy ý. Nhất thiết phải kiêng muối.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Tiêu khát, thiên thứ nhất
Trư đỗ hoàn (thuốc viên làm với dạ dày lợn; "hoàn" là thuốc viên)
Bài thuốc chữa chứng tiêu khát.
Dạ dày lợn (một cái, làm sạch như khi làm món ăn), hoàng liên (năm lạng), qua lâu (bốn lạng), mạch môn đông (rễ củ cây mạch môn, vị thuốc bồi bổ phần âm dịch, làm sinh nước bọt, hết khát) (bốn lạng, bỏ lõi), tri mẫu (thân rễ cây tri mẫu, vị thuốc làm mát, hạ nhiệt) (bốn lạng; nếu không có thì thay bằng phục thần — phần nấm phục linh mọc ôm quanh rễ thông).
Năm vị trên tán thành bột, cho vào trong dạ dày lợn, khâu kín bằng chỉ, đặt vào chõ hấp cho thật nhừ, nhân lúc còn nóng cho vào cối gỗ giã cho đến khi viên được. Nếu cứng thì thêm chút mật ong, viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với nước ba mươi viên, ngày hai lần, tăng dần đến bốn mươi, năm mươi viên; hễ khát thì uống.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Tiêu khát, thiên thứ nhất
Cát căn hoàn (thuốc viên rễ sắn dây)
Bài thuốc chữa chứng tiêu khát.
Cát căn (rễ sắn dây), qua lâu (mỗi thứ ba lạng), diên đan (chì đỏ, một loại khoáng chất chế từ chì) (hai lạng), phụ tử (củ con của cây ô đầu, vị thuốc tính rất nóng, có độc) (một lạng, bào — vùi vào tro nóng hoặc sao cho chín để giảm độc —, bỏ vỏ).
Bốn vị trên giã, rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với nước mỗi lần mười viên, ngày ba lần; chữa người mỗi ngày uống đến một thạch nước. Mùa xuân, mùa hạ thì giảm bớt phụ tử.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Tiêu khát, thiên thứ nhất
Đại hoàng hoàn (thuốc viên đại hoàng; đại hoàng là thân rễ cây đại hoàng, vị thuốc làm thông đại tiện, tẩy xổ)
Bài thuốc chữa chứng tiêu khát, tiểu tiện nhiều, đại tiện táo bón.
Đại hoàng (một cân), qua lâu, thổ qua căn (rễ cây thổ qua, một loại dây leo họ bầu bí) (mỗi thứ tám lạng), hạnh nhân (nhân hạt mơ) (năm hợp, bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn, bỏ những hạt có hai nhân, sao).
Bốn vị trên: đập vỡ đại hoàng thành miếng to bằng quân cờ, ngâm nước lạnh một đêm, đem hấp rồi phơi khô, giã rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với nước mỗi lần năm viên, ngày ba lần, đến khi thấy thuốc có tác dụng thì thôi.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Tiêu khát, thiên thứ nhất
Tô mật tiễn (thuốc nấu từ váng sữa và mật ong; "tiễn" là thuốc nấu cô đặc)
Bài thuốc chữa chứng tiêu khát.
Tô (váng sữa, bơ) (một thăng), bạch mật (mật ong trắng) (ba thăng), mang tiêu (một loại muối khoáng kết tinh, vị thuốc làm mềm phân, thông đại tiện) (hai lạng).
Ba vị trên nấu chung; hễ muốn khát thì nhấp một ngụm, ngày sáu bảy lần; làm tăng khí lực, công hiệu như thần.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Tiêu khát, thiên thứ nhất
Dương tuỷ tiễn (thuốc nấu với tuỷ dê)
Bài thuốc chữa chứng tiêu khát, miệng khô, làm thấm nhuận cổ họng.
Tuỷ dê (hai hợp; nếu không có thì thay bằng váng sữa), mật ong trắng (hai hợp), cam thảo (một lạng, nướng, thái).
Ba vị trên: dùng ba thăng nước nấu cam thảo còn một thăng, bỏ bã, cho mật ong và tuỷ dê vào, nấu cho đặc như mạch nha; ngậm cho tan hết rồi lại ngậm tiếp.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Tiêu khát, thiên thứ nhất
Tô mật tiễn
Bài thuốc chữa các chứng khát.
Váng sữa (một thăng), mật ong (một thăng).
Hai vị trên nấu chung cho hoà đều. Uống một lần hai thăng, phải làm cho đi ngoài ra thuốc; hôm sau uống thêm một thăng, ngày kia uống thêm một thăng nữa thì khỏi. Kiêng rượu và các đồ mặn.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Tiêu khát, thiên thứ nhất
Phục linh tiễn
Bài thuốc chữa các chứng tiêu khát.
Phục linh (hai cân), mật ong trắng (bốn thăng).
Hai vị trên cho vào đồ đựng bằng đồng, đặt cách thuỷ trong một nồi khác mà nấu, thả vào hai củ kiệu trắng làm dấu: khi củ kiệu vàng lên là thuốc đã chín. Uống trước bữa ăn, mỗi lần một lượng to bằng quả trứng gà, ngày ba lần.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Tiêu khát, thiên thứ nhất
Phòng kỷ tán (thuốc bột phòng kỷ; "tán" là thuốc bột)
Bài thuốc chữa chứng tiêu khát, da thịt gầy rộc, hoặc bị chuyển cân (chuột rút, gân co quắp) không tự hết được, tiểu tiện không cầm được — đều chữa được.
Mộc phòng kỷ (rễ cây mộc phòng kỷ, vị thuốc lợi tiểu, trừ phong thấp) (một lạng), qua lâu, diên đan, hoàng liên (mỗi thứ hai lạng).
Bốn vị trên giã, rây thành bột. Trước bữa ăn, lấy một thăng khổ tửu (giấm) và hai thăng nước pha chung làm nước uống, uống thuốc mỗi lần một phương thốn chủy (lượng bột đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc, chừng vài gam), ngày ba lần. Uống xong thì phải gắng uống nước, uống thật đầy đến mức tràn; một ngày uống thuốc hai lần thì sẽ ghét nước, không còn muốn uống nữa.
Bài thuốc chữa chứng khát dữ, đã chữa đủ trăm phương mà không khỏi.
Diên đan, hồ phấn (phấn chì trắng) (mỗi thứ nửa lạng), qua lâu, cam thảo (nướng; mỗi thứ hai lạng rưỡi), trạch tả, thạch cao (khoáng thạch cao, vị thuốc làm mát, hạ nhiệt), xích thạch chi (một loại đất sét khoáng màu đỏ), bạch thạch chi (đất sét khoáng màu trắng) (mỗi thứ năm phân — phân: đơn vị cân lượng, bằng một phần tư lạng).
Tám vị trên giã, rây thành bột. Uống với nước mỗi lần một phương thốn chủy, ngày ba lần; người khoẻ mạnh uống một thìa rưỡi. Bệnh một năm thì một ngày khỏi, bệnh hai năm thì hai ngày khỏi.
Ai khát quá thì ban đêm uống hai lần; ai bị đau bụng thì giảm liều. Làm thành viên mà uống cũng tốt, mỗi lần mười viên; uống nhiều quá thì đau bụng.
Bài thuốc chữa miệng khô ráo: toan táo (táo chua) (một thăng rưỡi, bỏ hột), hạt lựu chua (năm hợp, tán bột), ô mai (quả mơ hun khói đen) (năm mươi quả, bỏ hột), mạch môn đông (bốn lạng, bỏ lõi), phục linh (ba lạng rưỡi), phúc bồn tử (quả cây phúc bồn, một loại mâm xôi), cát căn (mỗi thứ ba lạng), thạch mật (đường phèn) (bốn lạng), quế tâm (một lạng sáu thù — thù: đơn vị cân rất nhỏ, hai mươi bốn thù bằng một lạng), qua lâu (ba lạng).
Mười vị trên giã, rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng quả táo chua. Ngậm, không kể giờ giấc, đến khi trong miệng có nước bọt là được. Kiêng cữ theo các vị thuốc trong bài.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Tiêu khát, thiên thứ nhất
Tam hoàng hoàn (thuốc viên gồm ba vị thuốc có chữ "hoàng")
Bài thuốc chữa đàn ông bị ngũ lao thất thương (năm chứng hao mòn và bảy điều tổn thương trong cơ thể, tức các chứng suy nhược do lao lực, phòng dục, ăn uống, tình chí… quá độ), tiêu khát, không lên da lên thịt; đàn bà bị đới hạ (khí hư, ra dịch bất thường ở âm đạo), tay chân lúc nóng lúc lạnh (phương này do quan thái thú — quan đứng đầu một quận — quận Ba, vùng Tứ Xuyên – Trùng Khánh ngày nay, dâng lên).
Ba tháng mùa xuân: hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, vị đắng, tính mát, hạ nhiệt) (bốn lạng), đại hoàng (ba lạng), hoàng liên (bốn lạng).
Ba tháng mùa hạ: hoàng cầm (sáu lạng), đại hoàng (một lạng), hoàng liên (bảy lạng).
Ba tháng mùa thu: hoàng cầm (sáu lạng), đại hoàng (hai lạng), hoàng liên (ba lạng).
Ba tháng mùa đông: hoàng cầm (ba lạng), đại hoàng (năm lạng), hoàng liên (hai lạng).
Ba vị trên, tùy theo mùa mà phối lượng, giã chung thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt đậu nành. Uống với nước mỗi lần năm viên, ngày ba lần; chưa thấy tác dụng thì tăng dần đến bảy viên; uống một tháng thì khỏi bệnh. Uống lâu thì đi nhanh đuổi kịp ngựa phi. Đã từng thử, có hiệu nghiệm.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Tiêu khát, thiên thứ nhất
Diên đan tán (thuốc bột chì đỏ)
Bài thuốc chữa chứng tiêu khát.
Diên đan (hai lạng), qua lâu (tám lạng), phục linh, cam thảo (nướng; mỗi thứ một lạng rưỡi), mạch môn đông (tám lạng, bỏ lõi).
Năm vị trên giã, rây thành bột. Buổi sáng uống một phương thốn chủy với tương thuỷ (nước cơm hoặc nước gạo ngâm lên men hơi chua), ngày hai lần.
Bài thuốc chữa bàng quang bị lạnh, đi tiểu nhiều lần, cứ đến đêm lại càng nhiều hơn.
Ruột gà (năm bộ, làm sạch như khi làm món ăn), thận dê (một quả, bỏ mỡ, cùng phơi khô tán bột), xích thạch chi (sáu lạng), long cốt (xương hoá thạch của động vật thời cổ, vị thuốc làm cầm giữ, chống tiểu nhiều) (ba lạng),
nhục thung dung (một loài cây ký sinh, vị thuốc bổ thận) (bốn lạng), hoàng liên (năm lạng), quế tâm (hai lạng).
Bảy vị trên giã, rây thành bột. Uống với rượu mỗi lần một phương thốn chủy, trong nửa ngày uống hai lần. Trong vòng năm ngày có thể làm một lần canh thịt dê nướng (?); sau mười ngày có thể ăn thịt dê, nêm nếm như thường, cho ăn no.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Tiêu khát, thiên thứ nhất
Niệu chử mẫu lệ (vỏ hàu nấu bằng nước tiểu)
Bài thuốc chữa chứng nội tiêu (một thể của tiêu khát: nhiệt bên trong làm hao mòn cơ thể, ăn nhiều, tiểu nhiều nhưng khát không nhiều), đi tiểu nhiều lần.
Mẫu lệ (vỏ con hàu) (năm lạng, sao).
Một vị trên, dùng ba thăng nước tiểu của chính người bệnh, nấu còn hai thăng, chia hai lần uống.
Bài thuốc chữa chứng khát lợi (khát nhiều kèm đi tiểu nhiều): đậu (?) (một thăng, trộn giấm rồi hấp, phơi khô; làm ba lần trộn, ba lần phơi, ba lần hấp, rồi sao), hoàng liên (một cân, loại có màu vàng như vàng ròng).
Hai vị trên giã, rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với nước mỗi lần ba mươi viên, ngày hai lần, tăng dần đến bốn mươi viên. Hiệu nghiệm như thần.
Bài thuốc chữa người sau khi ốm nặng, cơ thể hư yếu, thiếu sức mà thành chứng khát: lấy một thăng sữa của bò vàng từ bảy tuổi trở lên, năm tuổi trở xuống (?) mới đẻ bê, dùng bốn thăng nước sắc còn một thăng, để nguội vừa ấm, uống từng chút một, không được uống quá nhiều; uống liền mười ngày không ngừng thì tốt. Có sách nói: khát thì uống, không hạn nhiều ít.
Lại một phương: lấy một con gà to tự chết, dùng ba thăng rưỡi nước sôi, cầm chân gà dốc ngược xuống, dội nước từ từ lên gà ba lần bảy lượt (hai mươi mốt lần), vặt lông bỏ vào nước ấy, khi lông đã vặt hết thì vớt lông ra, lấy nước để lắng trong, cứ tùy ý uống, uống hết thì khỏi. Nếu cố ý giết gà để làm thuốc thì chưa đầy bảy ngày bệnh sẽ tái phát nặng gấp đôi, về sau trăm thứ thuốc cũng không chữa khỏi. Phải hết sức thận trọng!
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Tiêu khát, thiên thứ nhất
Quát lâu tán (thuốc bột qua lâu)
Bài thuốc chữa tiêu khát, kéo dài tuổi thọ.
Qua lâu, câu kỷ căn (rễ cây câu kỷ, tức địa cốt bì, vị thuốc làm mát), xích thạch chi, phục linh (mỗi thứ một lạng rưỡi), thiên môn đông (rễ củ cây thiên môn, vị thuốc bồi bổ phần âm, làm nhuận) (hai lạng rưỡi, bỏ lõi), ngưu tất (rễ cây ngưu tất, vị thuốc bổ gan thận, làm mạnh gân xương), can địa hoàng (rễ cây địa hoàng phơi khô, vị thuốc bổ âm, bổ máu) (mỗi thứ ba lạng), quế tâm, cúc hoa (hoa cúc), mạch môn đông (bỏ lõi), xương bồ (thân rễ cây thạch xương bồ), vân mẫu phấn (bột khoáng mica), trạch tả, quyển bá (cây quyển bá, một loại cây hoa đá), sơn thù du (quả cây sơn thù), viễn chí (rễ cây viễn chí, vị thuốc an thần) (bỏ lõi),
ngũ gia bì (vỏ rễ cây ngũ gia), đỗ trọng (vỏ cây đỗ trọng, vị thuốc bổ gan thận) (nướng), cù mạch (cây cù mạch, một loài cẩm chướng, vị thuốc lợi tiểu), tục đoạn (rễ cây tục đoạn, vị thuốc nối gân xương), thạch hộc (một loài lan, vị thuốc bổ âm), hoàng liên, bá nhân (nhân hạt trắc bá), thạch vi (lá cây thạch vi, vị thuốc lợi tiểu) (bỏ lông), nhẫn đông (dây kim ngân) (mỗi thứ một lạng), thỏ ty tử (hạt dây tơ hồng), xa tiền tử (hạt cây mã đề), xà sàng tử (hạt cây xà sàng), ba kích thiên (rễ cây ba kích), chung nhũ (thạch nhũ trong hang đá vôi) (nghiền), thự dự (củ mài, hoài sơn), cam thảo (nướng; mỗi thứ năm phân).
Ba mươi hai vị trên giã, rây thành bột. Uống với rượu mỗi lần một phương thốn chủy, ngày ba bốn lần. Cũng có thể làm viên, mỗi lần uống mười viên, ngày ba lần.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa
Lâm bệnh (chứng đi tiểu buốt, rắt, nhỏ giọt, khó khăn), thiên thứ hai
Gồm hai mươi phương.
Bài thuốc chữa huyết lâm (tiểu rắt ra máu) và nhiệt lâm (tiểu rắt, nóng buốt do nhiệt): lấy bảy cọng hẹ nướng cho nóng, dùng tay vò kỹ (?), nhân lúc còn nóng đắp vào chỗ đi tiểu, nguội thì thay; làm chừng sáu bảy lần thì khỏi.
Bài thuốc chữa nhiệt lâm: bạch mao căn (rễ cỏ tranh) (bốn cân).
Một vị trên thái ra. Dùng một đấu (đơn vị dung tích, bằng mười thăng) năm thăng (thăng: khoảng 0,2 lít) nước, nấu còn năm thăng; mỗi lần uống một thăng, ban ngày ba lần, ban đêm hai lần.
Bài thuốc chữa thạch lâm (tiểu rắt có sỏi, tức sỏi đường tiết niệu): lấy hai thăng xa tiền tử (hạt cây mã đề) đựng vào túi lụa, dùng tám thăng nước nấu còn ba thăng, lúc bụng đói uống một lần cho hết, chốc lát sẽ ra sỏi; đêm hôm trước đừng ăn; uống thì tốt. Lại một phương: thường nấu rễ cây đông quỳ làm nước uống thì sỏi ra.
Bài thuốc chữa chứng quan cách (bí tắc cả đường trên lẫn đường dưới: nôn mửa, đại tiểu tiện không thông) không thông: mang tiêu (một loại muối khoáng kết tinh, vị thuốc làm thông đại tiện) (năm lạng), thược dược (rễ cây thược dược) (bốn lạng), hạnh nhân (nhân hạt mơ) (bốn lạng, bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn và những hạt có hai nhân), ma tử nhân (hạt gai dầu, vị thuốc nhuận tràng) (ba lạng), chỉ thực (quả non cây chấp, cam chua, vị thuốc làm thông khí, tiêu đầy) (một lạng, nướng), đại hoàng (thân rễ cây đại hoàng, vị thuốc tẩy xổ) (nửa cân), can địa hoàng (rễ cây địa hoàng phơi khô) (hai lạng).
Bảy vị trên đem phủ trở (chặt, giã thành miếng nhỏ). Dùng bảy thăng nước nấu còn ba thăng, chia ba lần uống. (Một phương dùng ô mai và du bạch bì — vỏ trắng cây du — mỗi thứ năm lạng, không có chỉ thực và địa hoàng.)
Bài thuốc chữa chứng lâm: xa tiền tử (một nắm), du bạch bì (một nắm), tóc rối (lượng to bằng quả trứng gà, đốt lấy tro).
Ba vị trên dùng sáu thăng nước nấu còn ba thăng, chia hai lần uống.
Lại một phương: hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, vị thuốc làm mát, hạ nhiệt) (bốn lạng).
Một vị trên đem phủ trở. Dùng năm thăng nước nấu còn hai thăng, chia ba lần uống. (Cũng chữa được chứng ra máu đường dưới.)
Bài thuốc chữa chứng lâm: du bạch bì (thái, một thăng), xa tiền tử (thái, năm thăng), quỳ tử (hạt cây đông quỳ, vị thuốc lợi tiểu) (một thăng), hoạt thạch (khoáng talc, vị thuốc lợi tiểu) (tám lạng), thông thảo (lõi thân cây thông thảo, vị thuốc lợi tiểu) (tám lạng), xích mật (mật ong màu đỏ) (một thăng).
Sáu vị trên đem phủ trở. Dùng ba đấu nước nấu còn bảy thăng, bỏ bã, cho mật ong vào, nấu tiếp còn ba thăng, chia ba lần uống.
Bài thuốc chữa nước tiểu trắng đục, đặc sệt: đốt lộ phong phòng (tổ ong vò vẽ treo ngoài trời) lấy tro, mỗi lần uống một phương thốn chủy (lượng bột đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc); nấu lấy nước mà uống cũng tốt.
Bài thuốc chữa bí tiểu: hoạt thạch (hai lạng), quỳ tử (một lạng), du bạch bì (một lạng).
Ba vị trên tán thành bột. Nấu đặc một thăng rưỡi nước hạt gai, lấy một thăng, hoà với hai phương thốn chủy thuốc bột, chia hai lần uống thì thông.
Bài thuốc chữa bí tiểu: lấy bột khương hoàng (củ nghệ) chừng bằng hạt đậu nhét vào lỗ tiểu thì thông.
Lại một phương: thông thảo, trư linh (một loại nấm mọc ở gốc rễ cây, vị thuốc lợi tiểu) (bỏ vỏ), tang bạch bì (vỏ trắng rễ cây dâu) (mỗi thứ hai lạng).
Ba vị trên đem phủ trở. Dùng sáu thăng nước nấu còn hai thăng, chia hai lần uống.
Bài thuốc chữa đàn ông, đàn bà bị bào chuyển (bàng quang như bị xoắn vặn, bụng dưới căng đau, không tiểu được), tám chín ngày không đi tiểu được.
Hoạt thạch (một cân), hàn thuỷ thạch (một loại khoáng thạch tính lạnh) (một lạng, đập vụn), quỳ tử (một thăng).
Ba vị trên dùng một đấu nước nấu còn năm thăng, uống hết thì tiểu thông.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Lâm bệnh, thiên thứ hai
Cửu phòng tán (thuốc bột; "tán" là thuốc bột)
Bài thuốc chữa đi tiểu nhiều hoặc không cầm được.
Thỏ ty tử (hạt dây tơ hồng) (hai lạng), bồ hoàng (phấn hoa cây cỏ nến) (ba lạng), hoàng liên (thân rễ cây hoàng liên, vị đắng, tính mát) (ba lạng), tiêu thạch (diêm tiêu, một loại muối khoáng) (một lạng), nhục thung dung (vị thuốc bổ thận) (hai lạng). Năm vị trên cùng với ba lạng màng vàng trong mề gà, tán thành bột. Uống với nước mỗi lần một phương thốn chủy, ngày ba lần; đi được ba bốn dặm thì lại uống. (Một phương dùng ba lạng ngũ vị tử — quả cây ngũ vị, vị thuốc làm cầm giữ.)
Bài thuốc chữa tiểu tiện không thông, bàng quang căng trướng, thuỷ khí (nước ứ đọng trong cơ thể) lan ra gây phù.
Bèo tấm trên mặt nước phơi khô tán bột. Mỗi lần uống một phương thốn chủy, ngày ba lần.
Bài thuốc chữa tiểu tiện không cầm được, đi nhiều, mỗi ngày tiểu đến một hai đấu, hoặc nước tiểu như máu.
Mạch môn đông (rễ củ cây mạch môn) (tám lạng, bỏ lõi), tật lê tử (quả cây tật lê, loại quả có gai) (hai lạng), cam thảo (một lạng, nướng), can khương (gừng khô) (bốn lạng), quế tâm (vỏ quế đã cạo lớp thô) (hai lạng), can địa hoàng (tám lạng), tục đoạn (rễ cây tục đoạn) (hai lạng).
Bảy vị trên đem phủ trở. Dùng một đấu nước nấu còn hai thăng năm hợp (hợp: một phần mười thăng), chia ba lần uống.
Lại một phương: lộc nhung (sừng non của hươu) (dài ba tấc, nướng), trịch trục (hoa cây dương trịch trục, một loài đỗ quyên hoa vàng, có độc) (một thăng), quế tâm (dài một thước), hạt hẹ (một thăng), phụ tử (củ con cây ô đầu, tính rất nóng, có độc) (ba củ, bào chín, bỏ vỏ),
trạch tả (thân rễ cây trạch tả, lợi tiểu) (ba lạng).
Sáu vị trên tán thành bột. Mỗi lần uống năm phân chủy (nửa thìa phương thốn chủy), ngày ba lần, tăng dần đến một thốn chủy (một thìa đầy), uống với tương thuỷ (nước cơm, nước gạo ngâm lên men hơi chua) thì khỏi.
Bài thuốc chữa bí cả đại tiện lẫn tiểu tiện: đương quy (rễ cây đương quy, vị thuốc bổ máu) (ba cân), đại kích (rễ cây đại kích, vị thuốc tống nước rất mạnh, có độc) (một cân), ngưu tất (rễ cây ngưu tất) (ba cân).
Ba vị trên thái ra. Dùng năm thăng nước nấu còn hai thăng, cho năm thăng đậu nành vào nấu đến khi cạn hết nước, đậu khô; lúc đầu ăn ba hạt, đến khi thông là được.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Lâm bệnh, thiên thứ hai
Nhu tạng thang (thuốc sắc làm nhuận tạng phủ; "thang" là thuốc nấu lấy nước uống)
Bài thuốc chữa bí đại tiểu tiện sáu bảy ngày, trong bụng có phân khô, lúc nóng lúc lạnh, bứt rứt bức bối, hụt hơi, ra mồ hôi, bụng đầy trướng.
Cát căn tươi (rễ sắn dây) (hai cân), mỡ lợn (hai thăng), đại hoàng (một lạng).
Ba vị trên đem phủ trở. Dùng bảy thăng nước nấu còn năm thăng, bỏ bã, cho mỡ vào, nấu còn ba thăng, để lắng; người khoẻ uống một lần hết, người gầy yếu chia hai lần uống.
Phương Tích lịch tiễn (thuốc nấu "sét đánh", ý nói công hiệu nhanh như sét): rượu ngon loại đặc (một chén), muối (một đại tiền — lượng muối đầy trên một đồng tiền lớn).
Hai vị trên hoà trong chảo, nấu lửa nhỏ, khuấy không ngừng tay; đến khi viên được thì viên ngay trong chảo, to bằng cái kén tằm nhỏ. Nhét vào hậu môn, không quá ba viên ắt thông. Nếu vẫn không thông thì đó là số mệnh đã tận (?). Công hiệu như thần. (Chữ "rượu" ở đây đúng ra phải là "mật".)
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa
Thuỷ thũng (chứng phù nề do nước ứ đọng trong cơ thể), thiên thứ ba
Gồm hai mươi sáu phương, kèm năm chứng không chữa được.
Phàm chứng thuỷ thũng có năm trường hợp không chữa được: một là mặt phù, màu xanh đen, đó là can (tạng gan theo Đông y) đã bại, không chữa được; hai là lòng bàn tay phù đến mất hết vân tay, đó là tâm (tạng tim) đã bại, không chữa được; ba là bụng phù đến mất hết nếp vân da, đó là phế (tạng phổi) đã bại, không chữa được; bốn là bộ phận sinh dục phù mà không cương lên được (?), đó là thận đã bại, không chữa được; năm là rốn đầy, phù lồi ngược ra ngoài, đó là tỳ (tạng tiêu hoá, theo Đông y) đã bại, không chữa được.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Thuỷ thũng, thiên thứ ba
Trư linh tán (thuốc bột trư linh; trư linh là một loại nấm mọc ở gốc rễ cây, vị thuốc lợi tiểu)
Bài thuốc chữa chứng hư mãn (bụng đầy trướng do cơ thể suy yếu), toàn thân phù, làm thông lợi tam tiêu (theo Đông y là ba vùng trên, giữa, dưới trong thân mình, là đường vận hành của khí và nước), thông đường nước (đường tiểu).
Trư linh (bỏ vỏ), phục linh (nấm mọc ở rễ thông, lợi tiểu), đình lịch (hạt cây đình lịch, vị thuốc tống nước, bình suyễn) (sao), nhân sâm, ngũ vị tử (quả cây ngũ vị), phòng phong (rễ cây phòng phong, vị thuốc trừ phong), trạch tả, lang độc (rễ cây lang độc, rất độc), huyền sâm (rễ cây huyền sâm, vị thuốc làm mát), can khương (gừng khô), bạch truật (thân rễ cây bạch truật, bổ tỳ, trừ thấp) … hợp) (?) [chỗ này nguyên bản bị mất chữ], nhục thung dung (hai phân rưỡi — phân: một phần tư lạng).
Mười chín vị trên giã, rây thành bột. Uống với rượu mỗi lần một phương thốn chủy (thìa vuông mỗi cạnh một tấc), ban ngày ba lần, ban đêm một lần; người già và trẻ nhỏ uống một tiền chủy (lượng bột phủ đầy trên một đồng tiền), ngày ba lần; đến khi tiểu tiện thông là được.
Bài thuốc chữa trăm bệnh: các chứng bị tà ma làm mê loạn, chạy cuồng; chứng khí bĩ (khí uất tắc, đầy tức) và các bệnh lạnh; da vàng đen nhiều năm; bụng to phù nước; trẻ nhỏ bị đinh hề (một thể cam: gầy đét, bụng to, cổ nhỏ); sốt rét kéo dài nhiều năm; hoắc loạn (vừa nôn mửa vừa tiêu chảy dữ dội); trúng ác (bỗng ngã gục bất tỉnh, xưa cho là do tà khí độc); phi thi (bệnh phát đột ngột, ngực bụng đau thắt, khó thở, xưa cho là tà khí bay nhập vào người) và các bệnh cấp đột ngột — đều chữa được.
Nguyên thanh (một loài côn trùng cánh cứng màu xanh, có độc), ba đậu (hạt cây ba đậu, tẩy xổ cực mạnh, rất độc) (bỏ lõi, bỏ vỏ, sao), ban miêu (sâu ban miêu, côn trùng cánh cứng có độc) (mỗi thứ ba mươi con, bỏ cánh và chân, sao), thiên hùng (củ cây ô đầu loại dài, không mọc củ con) (bào chín, bỏ vỏ), can khương (mỗi thứ nửa lạng), ô đầu (củ mẹ cây ô đầu, tính rất nóng, có độc) (bào chín, bỏ vỏ), tế tân (rễ cây tế tân, vị cay, tính ấm), thục tiêu (hạt tiêu đất Thục, tức hoa tiêu) (sao cho ra dầu, bỏ hạt và bỏ những quả không nứt miệng), phụ tử (bào chín, bỏ vỏ), trịch trục (hoa cây dương trịch trục, có độc), hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, vị đắng, tính mát).
Mười hai vị trên thái nhỏ, đựng vào túi lụa, ngâm trong một đấu rượu mười ngày, bỏ bã; mỗi lần uống nửa hợp, ngày ba lần, đến khi thấy tác dụng thì thôi. Bã thuốc đem phơi khô tán bột, uống với rượu mỗi lần nửa tiền chủy, ngày ba lần; người khoẻ uống một tiền chủy.
Các chứng thương hàn (bệnh ngoại cảm do nhiễm lạnh), trúng ôn (nhiễm tà khí nóng gây sốt), thấp lạnh, đau đầu, co quắp, lúc nóng lúc lạnh, sốt rét lên cơn, đầu phong (đau đầu dai dẳng do phong tà) đều phải uống một tiền chủy, đắp chăn dày cho ra mồ hôi; lần đầu uống sẽ nôn ra chừng ba bốn thăng nước trong. Lại chữa chứng tâm sán (đau thắt vùng tim, bụng trên do khí lạnh), đàn bà không có con. Nếu uống vào mà bứt rứt khó chịu không chịu nổi thì uống một thăng nước lạnh là giải.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Thuỷ thũng, thiên thứ ba
Bồ hoàng tửu (rượu thuốc bồ hoàng — phấn hoa cây cỏ nến)
Bài thuốc chữa toàn thân phù — đây là chứng phong hư thuỷ khí (cơ thể suy yếu lại nhiễm phong tà khiến nước ứ đọng) — cũng chữa phù phát đột ngột.
Bồ hoàng, đậu đỏ nhỏ, đậu nành (mỗi thứ một thăng).
Ba vị trên dùng một đấu rượu nấu còn ba thăng, chia ba lần uống.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Thuỷ thũng, thiên thứ ba
Thương lục tửu (rượu thuốc thương lục — rễ cây thương lục, vị thuốc tống nước, có độc)
Bài thuốc chữa chứng phong thuỷ (phù do phong tà kèm nước ứ, thường phù bắt đầu từ mặt mắt).
Lấy thương lục thái ra một thăng, ngâm với hai thăng rượu ba đêm; uống một thăng thì sẽ đi ngoài; ai đã đi ngoài thì giảm liều, bắt đầu từ nửa thăng, ngày ba lần; hết thì lại ngâm mà uống tiếp.
Lại một phương: lấy một thăng đậu nành, dùng bốn thăng nước nấu còn hai thăng, bỏ bã, cho thêm một thăng rượu ngon, nấu chung còn một thăng; tùy sức uống được bao nhiêu chén thì uống, ngày ba lần, luôn giữ cho có hơi men.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Thuỷ thũng, thiên thứ ba
Phục linh hoàn (thuốc viên phục linh)
Chữa phù nước, bụng trướng to. Phương có hiệu nghiệm mà quan chủ bạ (chức quan coi sổ sách giấy tờ) họ Chân có được từ chỗ ông Khang.
Phục linh, bạch truật, tiêu mục (hạt đen trong quả hoa tiêu, vị thuốc lợi nước) (mỗi thứ một lạng), đình lịch tử (một lạng rưỡi, sao), quế tâm (ba phân), mang tiêu (muối khoáng kết tinh, làm thông đại tiện), trạch tả, mộc phòng kỷ (rễ cây mộc phòng kỷ, lợi nước, trừ phong thấp) (mỗi thứ năm phân), cam toại (rễ cây cam toại, vị thuốc tống nước rất mạnh, có độc) (ba phân), xích tiểu đậu (đậu đỏ nhỏ), tiền hồ (rễ cây tiền hồ, vị thuốc hạ khí, tiêu đờm), nghiêu hoa (hoa cây nghiêu hoa, tống nước, có độc) (mỗi thứ nửa lạng, sao; sách Thiên kim ghi là nguyên hoa — hoa cây nguyên hoa, cũng là vị thuốc tống nước, có độc).
Mười hai vị trên giã, rây thành bột, trộn mật ong đã luyện (đun cho đặc) làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với nước mật ong mỗi lần năm viên, ngày một lần, tăng dần, đến khi thấy tác dụng thì thôi.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Thuỷ thũng, thiên thứ ba
Hán phòng kỷ chử tán (thuốc bột đem nấu, chủ vị là hán phòng kỷ — rễ cây phấn phòng kỷ, vị thuốc lợi nước)
Bài thuốc chữa phù nước kèm thượng khí (khí nghịch lên, thở gấp, ho suyễn) (Chử Trừng — một danh y đời Nam Tề — giữ bí mật phương này).
Hán phòng kỷ, lá trạch tất (cây cỏ mắt mèo, vị thuốc lợi nước), thạch vi (lá cây thạch vi, lợi tiểu) (bỏ lông), tang bạch bì, trạch tả, đan sâm (rễ cây đan sâm, vị thuốc làm lưu thông máu), phục linh, quất bì (vỏ quýt), bạch truật (mỗi thứ ba lạng), gừng tươi (mười lạng, thái), úc lý nhân (nhân hạt cây úc lý, vị thuốc nhuận tràng, lợi nước) (năm lạng), thông thảo (lõi thân cây thông thảo, lợi tiểu) (một lạng).
Mười hai vị trên giã, rây thành bột. Dùng một thăng bảy hợp nước, cho vào bốn phương thốn chủy thuốc bột, nấu còn tám hợp, uống một lần hết, ngày hai lần, đến khi tiểu thông thì thôi.
Thứ nhất là chứng thuỷ bắt đầu phù từ mặt mắt rồi lan khắp người, gọi là thanh thuỷ (nước xanh), gốc bệnh ở can (gan); đại kích (rễ cây đại kích, tống nước mạnh, có độc) chữa được. Thứ hai, bắt đầu phù từ vùng tim, gọi là xích thuỷ (nước đỏ), gốc ở tâm (tim); đình lịch chữa được. Thứ ba, bắt đầu phù từ bụng, gọi là hoàng thuỷ (nước vàng), gốc ở tỳ; cam toại chữa được. Thứ tư, bắt đầu phù từ chân, khí nghịch lên mà ho, gọi là bạch thuỷ (nước trắng), gốc ở phế (phổi); … bản (?) [nguyên bản mất chữ, có lẽ là cảo bản — rễ cây cảo bản] chữa được. Thứ năm, bắt đầu phù từ mu bàn chân, gọi là hắc thuỷ (nước đen), gốc ở thận; liên kiều (quả cây liên kiều) chữa được.
Thứ sáu, phù từ mặt xuống đến chân, gọi là huyền thuỷ (nước thâm đen), gốc ở đởm (mật); nguyên hoa chữa được. Thứ bảy, bắt đầu từ tứ chi, bụng đầy to, toàn thân phù hết, gọi là phong thuỷ, gốc ở vị (dạ dày); trạch tất chữa được. Thứ tám, tứ chi lúc đầu chỉ hơi phù, riêng bụng phù rất to, gọi là thạch thuỷ (nước cứng như đá), gốc ở bàng quang; tang căn bạch bì (vỏ trắng rễ dâu) chữa được. Thứ chín, bắt đầu đầy từ ruột non, gọi là quả thuỷ, gốc ở ruột non; ba đậu chữa được. Thứ mười, lúc nặng lúc nhẹ, lúc phát lúc lui, gọi là khí thuỷ, gốc ở ruột già; xích tiểu đậu chữa được.
Mười bệnh trên đều dùng các vị thuốc lượng bằng nhau; vị nào ứng với bệnh trạng đang mắc thì dùng gấp đôi; trộn với mật ong trắng, uống trước bữa ăn mỗi lần một viên to bằng hạt đậu đỏ nhỏ, ngày ba lần; muốn cho bệnh tống xuống thì uống ba viên; người yếu thì tự liệu mà giảm bớt.
Bài thuốc chữa túc thực (thức ăn cũ đọng lại không tiêu), lưu ẩm (dịch nước ứ đọng chảy trong ruột), lúc nóng lúc lạnh, ôn bệnh (bệnh sốt do nhiễm tà khí nóng), phù nước: úc lý nhân (mười hạt, nghiền nhuyễn), gạo tẻ (ba hợp, nghiền cho gãy đôi hạt).
Hai vị trên dùng bốn thăng nước nấu chung còn hai thăng, uống một lần hết. Cháo này mỗi ngày nấu ba lần mà ăn. Người khoẻ dùng mười lăm hạt, người gầy yếu dùng năm sáu hạt; chưa thấy tác dụng thì tăng dần, đến khi có tác dụng thì thôi.
Phương cá chép nướng, chữa phù đầy: lấy một con cá chép dài một thước năm tấc, ngâm ngập trong nước tiểu một đêm; sáng sớm lấy que tre gỗ xiên từ miệng đến đuôi, nướng cho vàng chín, bỏ da; đêm trước đừng ăn, lúc bụng đói ăn một lần cho hết, không ăn hết được thì ăn hai lần cho hết; không được cho muối. Phương thần hiệu.
Phương Đại đậu tiễn một vị (thuốc nấu chỉ một vị đậu nành), chữa đàn ông, đàn bà phù mới hay phù lâu mà chuyển xấu, gió độc đột ngột nhập vào bụng; đàn bà mới đẻ đi nhà xí, gió lạnh nhập vào tạng phủ, trong bụng nổi lên cứng như cái roi ngựa, thở hắt, hụt hơi, ho.
Đậu nành (một đấu, nhặt cho sạch).
Vị trên dùng năm đấu nước nấu còn một đấu ba thăng, để lắng trong, bỏ phần cặn đục bên dưới, cho vào nồi, đổ thêm một đấu rưỡi rượu ngon vào nước đậu, nấu còn chín thăng. Đêm trước đừng ăn, sáng uống ba thăng, đắp chăn ấm cho ra mồ hôi chừng khoảng thời gian hai bữa ăn, sẽ tống được phong khí xuống, phù giảm. Phải tránh gió lạnh. Mười ngày bình phục như cũ.
Uống vào ngày Trừ (một trong mười hai "trực" của lịch xưa, ngày tốt cho việc trừ bỏ bệnh tật) thì tốt. Nếu bệnh gấp không đợi được ngày Trừ thì tùy lúc gấp mà cho uống. Lúc pha chế thuốc thì làm ở chỗ sạch sẽ, vắng người, sai một đứa trẻ trông coi, không để sáu loài gia súc và đàn bà nhìn thấy. Tự xét thấy trong người phù chưa rút hết thì uống thêm ba thăng; nếu đã khỏi hẳn thì không uống nữa. Hiệu nghiệm như thần, nghìn vàng cũng không truyền.
Lại một phương: vỏ và lá cây chử (cây dó giấy) (một bó lớn).
Hai vị trên thái ra. Dùng một đấu nước nấu còn năm thăng, bỏ bã, uống không quá ba bốn ngày thì mặt bớt phù; dù đã khỏi vẫn nên uống thường xuyên.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Thuỷ thũng, thiên thứ ba
Lãng đãng hoàn (thuốc viên lãng đãng; lãng đãng là cây thiên tiên tử, hạt có độc)
Chữa phù do thuỷ khí, cổ trướng (bụng trướng to, căng như cái trống), tiểu tiện không thông. Sơn Liên (?) đã chữa cho quan Tư nghiệp (chức phó quan coi trường Quốc tử giám) họ Vi được khỏi; do cháu quan tư nghiệp là Vân Biểu gửi đến, nói đã dùng nhiều lần, công hiệu như thần. Hạt lãng đãng (một thăng), phổi dê (một bộ; phổi dê xanh cũng tốt).
Hai vị trên: chần sơ phổi trong nước sôi, rồi thái mỏng, phơi khô giã thành bột; lấy giấm để lâu ba năm ngâm hạt lãng đãng trọn một ngày đêm thì vớt ra, sao cho đổi màu, giã thật nhuyễn như bùn, trộn với bột phổi, thêm mật ong giã làm viên. Sau bữa ăn chừng khoảng một bữa ăn, uống bốn viên to bằng hạt ngô đồng, chiêu bằng nước mạch môn đông, ngày ba lần (?).
Cách làm nước mạch môn đông: mạch môn đông (hai mươi lăm củ, bỏ lõi), gạo tẻ (hai mươi lăm hạt).
Hai vị trên dùng ba hợp rưỡi nước, đong theo hợp lớn, nấu cho gạo thật nhừ, bỏ bã, dùng để chiêu thuốc viên; mỗi lần uống đều nấu mới.
Bài thuốc chữa người cơ thể hư yếu nhiều năm, khí nghịch lên giống như bệnh thuỷ, mắt như phù mà chân lại không phù.
Lá cây chử (tám lạng).
Một vị trên dùng một đấu nước nấu còn sáu thăng, bỏ bã, cho gạo vào nấu cháo, ăn như bữa thường, đừng bỏ bữa; cũng dùng thay nước uống, nấu canh cũng đều dùng nước này. Mùa thu nên hái nhiều để dùng qua mùa đông. Lượng nước nhiều ít, đặc loãng tùy người, không câu nệ. Phương này kiêng tỏi, đồ bột mì, thịt lợn, gà, cá, đồ dầu mỡ. Người nặng uống ba năm thì khỏi hẳn, người nhẹ một năm thì khỏi.
Bài thuốc chữa phù nước: đình lịch tử (sáu lạng, dùng sống), quế tâm (hai lạng).
Hai vị trên giã, rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với nước mỗi lần mười viên, ngày hai lần. Kiêng cữ như phương trước, kiêng các món đậm vị.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Thuỷ thũng, thiên thứ ba
Ma đậu tiễn (thuốc nấu hạt gai và đậu)
Bài thuốc chữa bụng to do phù nước.
Hạt gai (một thạch — đơn vị dung tích, bằng mười đấu —, loại chưa cất vào hầm, không bị ẩm mốc), đậu đỏ nhỏ (một thạch, không lẫn một hạt nào khác).
Hai vị trên: chọn loại mới, tốt, nhặt cho sạch, đãi nước rồi phơi khô. Hấp hạt gai cho chín, phơi khô, cất vào đồ đựng sạch. Khi muốn dùng thì lấy năm thăng hạt gai sao cho vàng thơm, chỉ nên dùng lửa nhỏ, đừng để cháy; giã nhỏ lấy bột, dùng năm thăng nước nghiền lấy hết nước cốt, đựng vào đồ sạch đậy kín.
Sáng mai muốn uống thì đêm nay lấy một thăng đậu đỏ đãi sạch rồi ngâm, đến sáng vớt ra để ráo nước, nấu bằng nước mới; đậu chưa chín hẳn thì vớt ra để ráo, cho vào nước cốt hạt gai nấu cho thật nhừ là tốt. Lúc bụng đói ăn tùy thích, ngày ba lần. Hạt gai cũ, ẩm mốc thì càng làm bệnh nặng thêm, nhất thiết không được dùng.
Mọi chứng phù nước đều kiêng ăn no, lúc nào cũng phải hơi đói. Phần sau có phép cứu (đốt ngải trên huyệt) huyệt Tam lý (Túc tam lý, ở dưới đầu gối) và huyệt Tuyệt cốt (ở phía trên mắt cá chân ngoài), cùng cách nấu canh cá — xem trong sách Thiên kim (tức Thiên kim yếu phương).
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Thuỷ thũng, thiên thứ ba
Khổ hồ hoàn (thuốc viên quả bầu đắng)
Bài thuốc chữa phù nước nặng, đầu mặt và khắp người phù đầy rất to.
Ruột trắng và hạt của quả bầu đắng, vê thành viên to bằng hạt đậu nành. Một vị trên, lấy bột mì bọc lại, nấu sôi một dạo, lúc bụng đói nuốt bảy viên; quá trưa sẽ ra một thăng nước; ba bốn ngày nước tự ra không ngừng, người gầy hẳn đi là khỏi. Trong ba năm phải kiêng khem ăn uống. Bầu đắng phải chọn quả tốt, không có vết thâm đốm, nếu không thì có độc, không dùng được.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Thuỷ thũng, thiên thứ ba
Tân lang hoàn (thuốc viên hạt cau)
Bài thuốc chữa phù nước.
Tân lang (hạt cau), quế tâm, qua lâu (rễ cây qua lâu), ma hoàng (thân cây ma hoàng, vị thuốc làm ra mồ hôi, lợi nước) (bỏ đốt), hạnh nhân (bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn và hạt hai nhân, sao), phục linh, tiêu mục, bạch truật (mỗi thứ ba lạng), phụ tử (bào chín, bỏ vỏ), ngô thù du (quả cây ngô thù, vị cay nóng) (năm hợp), hậu phác (vỏ cây hậu phác, vị thuốc làm thông khí, tiêu đầy) (nướng), can khương, hoàng … [nguyên bản mất chữ, có lẽ là hoàng kỳ — rễ cây hoàng kỳ, vị thuốc bổ khí] (?), hải tảo (rong biển) (một bản không có vị này), mộc phòng kỷ, đình lịch (sao), cam thảo (nướng; mỗi thứ hai lạng).
Mười bảy vị trên giã, rây thành bột, trộn mật ong trắng đã luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với nước mỗi lần hai viên, ngày ba lần, tăng đến bốn viên; chưa thấy tác dụng thì lại thêm hai viên, có thể tăng đến mười hai viên. Phương này chữa phù nước ở người già trẻ nhỏ, phù do hư yếu, phù tạm phát sau bệnh nặng mà kèm thở suyễn — dùng thì tốt. (Có bản nói kiêng hải tảo, e rằng trong phương vốn không có vị này.)
Bài thuốc chữa phong thuỷ, toàn thân phù căng như muốn nứt ra, làm lợi tiểu.
Phòng phong, trư linh (bỏ vỏ), trạch tả, ma hoàng (bỏ đốt), phục linh (mỗi thứ bốn lạng), hoàng … [hoàng kỳ (?)] (ba lạng), trạch tất, bạch truật (mỗi thứ năm lạng), hạnh nhân (bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn và hạt hai nhân), đại kích (mỗi thứ một thăng), độc hoạt (rễ cây độc hoạt, vị thuốc trừ phong thấp) (tám lạng), rượu (một đấu), đậu nành (hai thăng, dùng bảy thăng nước nấu còn một thăng).
Mười ba vị trên đem phủ trở (chặt, giã thành miếng nhỏ). Lấy nước đậu cùng rượu nấu chung còn bảy thăng, chia sáu bảy lần uống, trong một ngày một đêm uống cho hết, đến khi đi tiểu thật thông là được.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Thuỷ thũng, thiên thứ ba
Trạch tất căn thang (thuốc sắc rễ cây trạch tất)
Bài thuốc chữa thuỷ khí làm khắp người phù to, tay chân không cử động nổi, hoặc phát ra từ tiêu khát, hoặc từ hoàng đản (bệnh vàng da), từ chi ẩm (dịch nước ứ đọng ở vùng ngực sườn, gây ho, thở gấp, không nằm được); bên trong hư yếu, vinh vệ (vinh khí là phần nuôi dưỡng chạy trong mạch, vệ khí là phần bảo vệ chạy ngoài mạch) không thông, khí huyết không chuyển hoá, khí ứ đầy trong da, thở hổn hển không yên, trong bụng sôi òng ọc, trướng đầy, mắt không nhìn được.
Rễ trạch tất (mười lạng), đậu đỏ nhỏ (hai thăng), phục linh (ba lạng), cá chép (một con nặng năm cân, làm sạch, bỏ ruột và dạ dày), gừng tươi (tám lạng, thái), nhân sâm, mạch môn đông (bỏ lõi), cam thảo (nướng; mỗi thứ hai lạng).
Tám vị trên: dùng một đấu bảy thăng nước, nấu cá chép và đậu cho cạn bớt bảy thăng, bỏ cá và đậu ra, cho các vị thuốc vào, nấu còn bốn thăng năm hợp, bỏ bã. Mỗi lần uống ba hợp, ngày ba lần; người yếu uống hai hợp, ngày hai lần; khi khí đã hạ, hết suyễn thì có thể tăng đến bốn hợp. Lúc đó (?) tiểu tiện thông, phù giảm, hoặc đi ngoài hơi lỏng. Nếu tiểu tiện quá nhiều thì lại bắt đầu từ một hợp; đi ngoài nhiều quá thì dừng.
Nếu không có cá chép thì dùng cá … (?) [nguyên bản mất chữ] cũng được. Nếu phù nước nặng, không nằm được, nằm không trở mình được thì thêm một cân trạch tất; khát thì thêm hai lạng qua lâu; ho thì thêm hai lạng tử uyển (rễ cây tử uyển, vị thuốc chữa ho), một lạng tế tân, một lạng khoản đông (hoa khoản đông, vị thuốc chữa ho), ba lạng quế tâm, và thêm hai thăng nước cá.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Thuỷ thũng, thiên thứ ba
Đại đậu thang (thuốc sắc đậu nành)
Bài thuốc chữa phong thuỷ, toàn thân phù rất to, mắt không mở được, hụt hơi như sắp tắt thở, hoặc ho.
Đậu nành (một đấu), ô đầu (bào chín, bỏ vỏ), hoàng … [hoàng kỳ (?)], trạch tả (mỗi thứ ba lạng), hạnh nhân (một thăng, bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn và hạt hai nhân), bán hạ (củ cây bán hạ, vị thuốc tiêu đờm, có độc, phải rửa kỹ) (sáu lạng, rửa), phục linh, bạch truật (mỗi thứ năm lạng), gừng tươi (bảy lạng, thái), ma hoàng (bỏ đốt), trư linh (bỏ vỏ),
phòng phong, mộc phòng kỷ (mỗi thứ bốn lạng), cam toại, cam thảo (nướng; mỗi thứ hai lạng), rượu (một thăng).
Mười sáu vị trên: dùng bốn đấu nước, nấu đậu trước còn một đấu, bỏ đậu ra, cho các vị thuốc và rượu vào nấu chung còn bảy thăng, chia bảy lần uống, ban ngày bốn lần, ban đêm ba lần, đến khi đi tiểu thông khoái là được; phù giảm thì dừng, không cần uống hết thang. Nếu không đi tiểu được thì thêm một thăng đại kích tươi, hai lạng rưỡi đình lịch, không có lẽ nào không thông; muôn lần không sai một.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Thuỷ thũng, thiên thứ ba
Ma hoàng thang (thuốc sắc ma hoàng)
Bài thuốc chữa phong thấp (bệnh do gió và ẩm thấp xâm nhập), bệnh thuỷ, mình mẩy và mặt mắt phù, tê dại và nặng nề.
Ma hoàng (bốn lạng, bỏ đốt), cam thảo (hai lạng, nướng).
Hai vị trên đem phủ trở. Dùng năm thăng nước nấu ma hoàng sôi hai dạo, vớt bọt, cho cam thảo vào nấu còn ba thăng, chia ba lần uống; đắp chăn dày, chừng bóng nắng dời đi hai trượng thì ra mồ hôi. Không ra mồ hôi thì lại sắc mà uống. Phải giữ gìn, tránh gió lạnh. Dùng cho chứng bì thuỷ (nước ứ dưới da, phù ấn lõm) thì tốt.
Bài thuốc chữa phù nước: lấy ruột một quả bầu đắng, dùng một thạch nước nấu chừng thời gian thổi một nồi cơm, bỏ bã, cô lại cho đến khi viên được, viên to bằng hạt đậu nành mà uống. Sau khi tiểu tiện đã thông thì nấu canh đậu đỏ nhỏ mà ăn uống.
Lại một phương: đình lịch (năm lạng, sao), khiên ngưu tử (hạt bìm bìm, vị thuốc tống nước, tẩy xổ), trạch tả, côn bố (một loại tảo bẹ biển) (rửa), hải tảo (rong biển) (rửa), trư linh (bỏ vỏ; mỗi thứ ba lạng).
Sáu vị trên tán bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với nước mỗi lần mười lăm viên, ngày ba lần.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Thuỷ thũng, thiên thứ ba
Thạch đảm hoàn (thuốc viên thạch đảm; thạch đảm là phèn xanh, một khoáng chất của đồng)
Bài thuốc chữa ống chân phù, tiểu vàng, đau ngực, xương hàm (chỗ khớp hàm dưới) và gân đau như rời ra.
Thạch đảm (nghiền), ngô thù du, thiên hùng (bào chín, bỏ vỏ), nguyên hoa (sao), bá nhân (nhân hạt trắc bá) (mỗi thứ một phân), phòng phong, nghiêu hoa (sao),
đỗ trọng (vỏ cây đỗ trọng) … (?) [nguyên bản mất chữ]. Mười một vị trên giã, rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt đậu tì (?). Uống với nước mỗi lần ba viên, ngày hai lần.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa
Đàm ẩm (chứng đờm và dịch nước ứ đọng trong cơ thể), thiên thứ tư
Gồm mười bốn phương.
Bài thuốc chữa đàm ẩm gây đau đầu, nóng lạnh qua lại.
Thường sơn (rễ cây thường sơn, vị thuốc gây nôn, chữa sốt rét) (một lạng), vân mẫu phấn (bột khoáng mica) (hai lạng).
Hai vị trên giã, rây thành bột. Uống với nước nóng một phương thốn chủy (lượng bột đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc), nôn ra thì thôi; nôn chưa hết thì uống thêm.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Đàm ẩm, thiên thứ tư
Đỗ hành thang (thuốc sắc đỗ hành — rễ cây đỗ hành, giống như tế tân)
Bài thuốc gây nôn để chữa trăm bệnh.
Đỗ hành, tùng la (một loại địa y rủ như râu trên cây thông, vị thuốc gây nôn) (mỗi thứ ba lạng), qua đế (cuống quả dưa, vị thuốc gây nôn) (hai lần bảy, tức mười bốn cái).
Ba vị trên thái ra. Dùng nước và rượu mỗi thứ một thăng (đơn vị dung tích, khoảng 0,2 lít) hai hợp (một hợp bằng một phần mười thăng) ngâm hai đêm, bỏ bã, chia hai lần uống. Nếu uống xong mà nôn ngay thì thôi; không nôn thì uống tiếp. Mỗi lần uống cách nhau chừng khoảng thời gian người đi được mười dặm. Muốn cho hết sức thuốc thì uống một thăng cháo loãng là yên. Người già, trẻ nhỏ dùng cũng tốt. (Sách Thiên kim nói: dùng một thăng hai hợp rượu ngâm hai đêm.)
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Đàm ẩm, thiên thứ tư
Mật tiễn (thuốc nấu với mật ong)
Bài thuốc chữa chứng nóng lạnh.
Xích mật (mật ong đỏ) (năm hợp), thường sơn (bốn lạng), cam thảo (nửa lạng, nướng; một cách khác dùng hai lạng).
Ba vị trên đem phủ trở (chặt, giã thành miếng nhỏ). Dùng một đấu (mười thăng) nước nấu còn hai thăng, bỏ bã, cho mật vào, uống ấm bảy hợp; nôn thì thôi, không nôn thì uống thêm bảy hợp.
Đừng uống nước lạnh.
Lại một phương: mật ong hai hợp, giấm tám hợp. Hai vị trên hoà đều, buổi sáng uống một lần hết; một lát sau thấy rờn rợn muốn nôn thì móc họng cho nôn; nếu thấy trong người chưa nôn hết thì sáng hôm sau uống tiếp. Thuốc không độc, không gây nôn mửa dữ, rất an toàn.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Đàm ẩm, thiên thứ tư
Thông bạch thang (thuốc sắc củ hành trắng)
Bài thuốc chữa cách đàm (đờm đọng ở vùng hoành cách, giữa ngực và bụng) do lạnh hay do nóng, khi lên cơn thì đau đầu, bứt rứt rối loạn, muốn nôn mà không nôn được.
Củ hành trắng (hai lần bảy, tức mười bốn cây, thái), lá đào (một nắm), ô đầu (củ mẹ cây ô đầu, tính rất nóng, có độc) (bào chín, bỏ vỏ), chân châu (ngọc trai) (nghiền riêng), thường sơn, cam thảo (nướng; mỗi thứ nửa lạng).
Sáu vị trên đem phủ trở. Dùng bốn thăng rượu, bốn thăng nước nấu chung còn ba thăng, bỏ bã, cho bột ngọc trai vào, uống một thăng; nôn được thì thôi.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Đàm ẩm, thiên thứ tư
Tùng la thang (thuốc sắc tùng la)
Bài thuốc trừ sạch đờm tích tụ và nhiệt trong ngực.
Tùng la (hai lạng), ô mai (quả mơ hun khói đen) (mười bốn quả), thường sơn (ba lạng), chi tử (quả dành dành) (mười bốn quả, bẻ đôi), cam thảo (năm lạng, nướng; có bản nói một lạng).
Năm vị trên đem phủ trở. Ngâm vào ba thăng rượu một đêm, sáng ra thêm ba thăng nước nấu chung còn hai thăng năm hợp, chia hai lần uống; nôn khoái được thì thôi, không cần uống một lần cho hết, mà chia làm hai lần.
Lại một phương: tùng la (một lạng), ô mai (hai mươi mốt quả), thường sơn, cam thảo (mỗi thứ hai lạng, nướng).
Bốn vị trên đem phủ trở. Ngâm vào ba thăng rượu một đêm, nấu còn hai thăng, uống một thăng, nôn được thì thôi.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Đàm ẩm, thiên thứ tư
Đại ngũ ẩm hoàn (thuốc viên lớn chữa năm loại ẩm — năm thể nước ứ đọng)
Bài thuốc chữa năm loại ẩm: một là lưu ẩm, nước đọng ở dưới tim (vùng trên rốn, dưới ngực); hai là … ẩm (?) [nguyên bản mất chữ, có lẽ là phích ẩm], nước … (?) ở hai bên sườn; ba là đàm ẩm, nước ở trong dạ dày; bốn là dật ẩm, nước tràn lên trên hoành cách, giữa các tạng; năm là lưu ẩm, nước ở trong ruột, chuyển động thì có tiếng óc ách. Năm loại ẩm ấy đều do sau khi uống rượu bị nhiễm lạnh, hoặc uống nước lạnh quá nhiều mà sinh ra.
Viễn chí (rễ cây viễn chí) (bỏ lõi), khổ sâm (rễ cây khổ sâm, vị đắng), lê lô (rễ cây lê lô, vị thuốc gây nôn, có độc), bạch truật (thân rễ cây bạch truật), ô tặc cốt (mai mực), cam toại (rễ cây cam toại, tống nước mạnh, có độc), đại hoàng (thân rễ cây đại hoàng, tẩy xổ), thạch cao, bán hạ (củ cây bán hạ, tiêu đờm) (rửa), tử uyển (rễ cây tử uyển, chữa ho), cát cánh (rễ cây cát cánh, chữa ho, tiêu đờm), … dược (?) [nguyên bản mất chữ], đại kích (rễ cây đại kích, tống nước, có độc), đình lịch (hạt cây đình lịch) (sao), hoàng cầm (mỗi thứ một lạng), phụ tử (bào chín, bỏ vỏ), thường sơn, hậu phác (vỏ cây hậu phác) (nướng), tế tân, thự dự (củ mài), cam thảo (nướng; mỗi thứ ba phân), ba đậu (hạt cây ba đậu, tẩy xổ cực mạnh) (ba mươi hạt, bỏ lõi, bỏ vỏ, sao).
Ba mươi ba vị trên (?) giã, rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với rượu mỗi lần ba viên, ngày ba lần, tăng dần, đến khi thấy tác dụng thì thôi.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Đàm ẩm, thiên thứ tư
Tiền hồ thang (thuốc sắc tiền hồ — rễ cây tiền hồ, hạ khí, tiêu đờm)
Bài thuốc chữa trong ngực lạnh lâu ngày, … (?) đầy, đờm cũ ngăn tắc, đau ngực, khí không thông, tam tiêu (ba vùng trên, giữa, dưới trong thân mình) nóng lạnh không điều hoà, ăn uống kém, không thấy ngon, hoặc lúc nóng lúc lạnh, người nặng nề, nằm không muốn dậy.
Tiền hồ, nhân sâm, đại hoàng, đương quy (rễ cây đương quy, bổ máu), cam thảo (nướng; mỗi thứ hai lạng), hoàng cầm, phòng phong, mạch môn đông (bỏ lõi), ngô thù du (quả cây ngô thù) (mỗi thứ một lạng), bán hạ (ba lạng, rửa), gừng tươi (bốn lạng, thái), hạnh nhân (ba mươi hạt, bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn và hạt hai nhân).
Mười hai vị trên đem phủ trở. Dùng một đấu nước nấu còn ba thăng, chia ba lần uống, ngày ba lần.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Đàm ẩm, thiên thứ tư
Bạch truật phục linh thang (thuốc sắc bạch truật và phục linh)
Bài thuốc chữa đờm kết trong ngực, ẩm … (?) kết dưới rốn, căng cứng đầy tức, nôn oẹ không ăn được; cũng chữa chứng phong thuỷ (phù do phong tà kèm nước ứ).
Bạch truật, phục linh (nấm mọc ở rễ thông, lợi nước), quất bì (vỏ quýt), đương quy (mỗi thứ ba lạng), phụ tử (bào chín, bỏ vỏ, hai lạng), bán hạ (rửa), gừng tươi (thái),
quế tâm (mỗi thứ bốn lạng).
Tám vị trên đem phủ trở. Dùng một đấu hai thăng nước nấu còn ba thăng, chia làm ba lần, ngày uống ba lần; uống ba thang thì tốt. (Sách Thâm Sư phương — của thầy thuốc Thâm Sư — có thêm vị tế tân, một bản là nhân sâm.)
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Đàm ẩm, thiên thứ tư
Khương tiêu thang (thuốc sắc gừng và hoa tiêu)
Bài thuốc chữa đàm ẩm tích tụ trong ngực, ăn uống kém, vị khí (sức tiêu hoá của dạ dày) không đủ, ho, khí nghịch lên, nôn mửa.
Nước gừng tươi (bảy hợp), thục tiêu (hạt tiêu đất Thục, tức hoa tiêu) (ba hợp, sao cho ra dầu, bỏ hạt và quả không nứt miệng), bán hạ (ba lạng, rửa), quất bì (hai lạng),
phục linh … (?) [nguyên bản mất chữ]. Chín vị trên đem phủ trở. Dùng bảy thăng nước nấu còn hai thăng năm hợp, bỏ bã, cho nước gừng vào nấu còn hai thăng, chia ba lần uống; uống hai thang thì tốt. Nếu muốn uống đại tán và các loại ngũ thạch hoàn (thuốc luyện từ năm loại khoáng thạch, người xưa dùng để bồi bổ), ắt phải uống phương này trước, rồi mới uống tiếp các loại hoàng … hoàn (?) [có lẽ là hoàng kỳ hoàn] thì chắc chắn tốt.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Đàm ẩm, thiên thứ tư
Bán hạ thang (thuốc sắc bán hạ)
Bài thuốc chữa đàm ẩm, … khí (?) [có lẽ là ợ hơi], ợ chua.
Bán hạ (ba lạng, rửa), gừng tươi (sáu lạng, thái), phụ tử (một củ, bào chín, bỏ vỏ), ngô thù du (ba lạng, sao).
Bốn vị trên đem phủ trở. Dùng năm thăng nước nấu còn một thăng năm hợp, chia ba lần uống, ngày ba lần; người già, trẻ nhỏ uống nửa hợp.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Đàm ẩm, thiên thứ tư
Khương phụ thang (thuốc sắc gừng và phụ tử)
Bài thuốc chữa đờm lạnh, … khí (?) [nguyên bản mất chữ].
Gừng tươi (tám lạng, thái), phụ tử (bốn lạng, dùng sống, bỏ vỏ, chẻ làm tư).
Hai vị trên dùng tám thăng nước nấu còn hai thăng, chia bốn lần uống, ngày hai lần. Cũng chữa trúng phong (bị phong tà đánh trúng, bỗng ngã, méo miệng, liệt) đột ngột, rất tốt.
Luận rằng: phàm đàm ẩm nặng, nôn ra nước không kể giờ giấc, nguồn gốc là do uống đồ lạnh quá độ, khiến hàn khí bám lâu ngày khó trừ, khí của tỳ vị suy yếu, không tiêu hoá được thức ăn uống; ăn uống vào dạ dày đều biến thành nước lạnh, nôn ngược ra không ngừng.
Xích thạch chi tán (thuốc bột xích thạch chi — một loại đất sét khoáng màu đỏ) chữa được. Phương: xích thạch chi (ba cân).
Một vị trên giã, rây thành bột. Mỗi lần uống một phương thốn chủy, ngày ba lần, uống với rượu hay với nước đều được; tăng dần đến ba thìa; uống hết ba cân thì suốt đời không nôn ra nước nữa. Lại không bị tiêu chảy, bổ năm tạng, làm người béo khoẻ. Có người bị đàm ẩm, uống các thuốc không khỏi, chỉ uống thứ này một cân liền khỏi.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa
Phích tích (chứng khối cứng tích tụ ở sườn, ngực, bụng), thiên thứ năm
Gồm mười bốn phương.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Phích tích, thiên thứ năm
Đại ngũ minh lang độc hoàn (thuốc viên lớn có vị lang độc — rễ cây lang độc, rất độc, dùng để phá khối tích)
Bài thuốc chữa khối phích cứng (khối kết tụ rắn chắc), hoặc ở ngực sườn, hoặc ở vùng tim bụng.
Lang độc, can địa hoàng (rễ cây địa hoàng phơi khô) (sao; mỗi thứ bốn lạng), hạnh nhân (nhân hạt mơ) (ba mươi hạt, bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn và hạt hai nhân, sao), ba đậu (hạt cây ba đậu, tẩy xổ cực mạnh, rất độc) (hai mươi hạt, bỏ vỏ, bỏ lõi, sao), can khương (gừng khô), quế tâm (vỏ quế đã cạo lớp thô) (mỗi thứ một lạng rưỡi), toàn phúc hoa (hoa cây toàn phúc, vị thuốc hạ khí, tiêu đờm), nguyên hoa (hoa cây nguyên hoa, tống nước, có độc) (sao), mãng thảo (lá cây mãng thảo, có độc) (mỗi thứ nửa lạng), tế tân (rễ cây tế tân), ngũ vị tử (quả cây ngũ vị), thục tiêu (hoa tiêu) (sao cho ra dầu, bỏ hạt và quả không nứt miệng), lư như loại đầu đen như sơn (?) (rễ cây lư như, vị thuốc phá khối) (mỗi thứ một lạng), nhân sâm, phụ tử (củ con cây ô đầu, tính rất nóng, có độc) (bào chín, bỏ vỏ), đại hoàng (thân rễ cây đại hoàng, tẩy xổ), hậu phác (vỏ cây hậu phác) (nướng), mộc phòng kỷ (rễ cây mộc phòng kỷ) … (?) [nguyên bản thiếu chữ].
Hai mươi mốt vị trên giã, rây thành bột, trộn mật ong đã luyện (đun cho đặc) làm viên to bằng hạt ngô đồng (cỡ hạt đậu nhỏ). Uống với nước mỗi lần hai viên, ban ngày hai lần, ban đêm một lần, đến khi thấy tác dụng thì thôi.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Phích tích, thiên thứ năm
Tiểu lang độc hoàn (thuốc viên nhỏ có vị lang độc)
Chữa bệnh giống như phương trước.
Lang độc (ba lạng), phụ tử (bào chín, bỏ vỏ), bán hạ (củ cây bán hạ, tiêu đờm, có độc) (rửa), bạch phụ tử (củ cây bạch phụ tử, vị thuốc trừ đờm, trừ phong) (mỗi thứ một lạng), lư như loại đầu đen (?), toàn phúc hoa (mỗi thứ hai lạng).
Sáu vị trên giã thành bột, trộn mật ong, giã thêm năm nghìn chày, viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với nước mỗi lần ba viên, ngày hai lần, tăng dần đến mười viên.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Phích tích, thiên thứ năm
… thạch hoàn (?) [nguyên bản mất chữ, có lẽ là Dự thạch hoàn — thuốc viên dự thạch, một loại khoáng chất có độc]
Bài thuốc chữa tích tụ (khối u cục tụ lại trong bụng), trưng kiên (khối cứng cố định trong bụng), không ăn được.
… thạch (?) (năm lạng, đã luyện), hùng hoàng (một khoáng chất màu vàng chứa thạch tín, có độc) (nghiền), nhân sâm (mỗi thứ một lạng), đỗ hành (rễ cây đỗ hành), quế tâm (mỗi thứ một lạng rưỡi), tiền hồ (rễ cây tiền hồ), lê lô (rễ cây lê lô, có độc) (mỗi thứ ba phân — phân: một phần tư lạng), đại hoàng (hai lạng), can khương (hai lạng), tạo giác (quả bồ kết) (nửa lạng, nướng, bỏ vỏ và hạt), đan sâm (rễ cây đan sâm) (mỗi thứ hai lạng), bán hạ (rửa).
Mười lăm vị trên (?) giã, rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt đậu đỏ nhỏ. Mỗi lần uống hai viên, ngày hai lần, có thể tăng đến bốn viên.
Bài thuốc chữa trưng phích (khối cứng tích tụ trong bụng) đến mức thành cổ trướng (bụng trướng to căng như cái trống).
Lấy một thăng nước tiểu bò đen, nấu lửa nhỏ cho đặc như mạch nha, lúc bụng đói uống một lượng chừng bằng quả táo to; trong bụng sẽ sôi chuyển, bệnh ra ngoài; cách một ngày lại uống. Kiêng các món đậm vị.
Lại một phương: lấy ba thăng nước tiểu người, nấu còn một thăng, uống lúc bụng đói, như cách dùng nước tiểu bò.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Phích tích, thiên thứ năm
Mang tiêu thang (thuốc sắc mang tiêu — một loại muối khoáng kết tinh, làm mềm khối cứng, thông đại tiện)
Bài thuốc chữa khối cứng trong bụng mới phát đột ngột, kết rắn lại.
Mộc phòng kỷ, bạch truật (thân rễ cây bạch truật), quỷ cữu (thân rễ cây bát giác liên, có độc) (mỗi thứ một lạng rưỡi), mang tiêu, thược dược (rễ cây thược dược), đương quy (rễ cây đương quy) (mỗi thứ hai lạng), đại hoàng (ba lạng), con rết (nướng),
con thằn lằn (nướng; mỗi thứ hai con), cam thảo (rễ cây cam thảo, điều hoà các vị thuốc) (một lạng, nướng).
Mười một vị trên đem phủ trở (chặt, giã thành miếng nhỏ). Dùng bảy thăng (đơn vị dung tích, khoảng 0,2 lít) nước nấu còn hai thăng, bỏ bã, cho mang tiêu vào, chia làm ba lần uống, ngày ba lần.
Bài thuốc chữa khối cứng phát đột ngột: tỏi (mười tép, bóc vỏ, loại treo trên cửa vào ngày mồng năm tháng năm), quế tâm (dài một thước hai tấc), phục long can (đất lòng bếp — lớp đất nung lâu năm ở đáy bếp) (một cục to bằng quả trứng vịt).
Ba vị trên giã chung, trộn với giấm nguyên chất cho nhão như bùn, phết lên vải, đắp vào chỗ bệnh, ba ngày thì tiêu. (Sách Thiên kim nói: tỏi thường, hoặc không có tỏi, cũng dùng được.)
Lại một phương: lấy rễ thương lục (rễ cây thương lục, có độc) giã nát rồi hấp, lót vải mới lên bụng, trải thuốc lên trên vải, lấy áo phủ lên trên; nguội thì thay, đến khi khỏi thì thôi. Trong mấy ngày, sáng tối làm liên tục không nghỉ, rất hay.
Tam lăng thảo tiễn (thuốc nấu cô đặc từ cây tam lăng — loài cây có củ dùng để phá máu ứ, tiêu khối) chữa trưng phích.
Tam lăng thảo (thái ra, lấy một thạch — đơn vị dung tích, bằng mười đấu).
Một vị trên dùng năm thạch nước nấu còn một thạch, bỏ bã, nấu tiếp còn ba đấu (một đấu bằng mười thăng), cho vào nồi đồng đặt cách thuỷ trong một nồi khác mà nấu cho đặc như mạch nha, lấy ra cho vào đồ đựng đậy kín. Buổi sáng uống một thìa với một chén rượu, ngày hai lần. Mỗi lần uống luôn giữ cho hơi rượu nối tiếp không dứt.
Bài thuốc chữa chứng … phích (?) [nguyên bản mất chữ] đã mười năm.
Đào nhân (nhân hạt đào) (bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn và hạt hai nhân, sao), đậu xị (đậu đen lên men) (để khô, phơi nắng bỏ vỏ, sao, giã rây; mỗi thứ sáu thăng), thục tiêu (hoa tiêu) (bỏ hạt và quả không nứt miệng, dùng sống, giã rây), can khương (giã rây; mỗi thứ ba lạng).
Bốn vị trên: giã đào nhân trước cho nhuyễn như cao, rồi giã chung tất cả một nghìn chày; nếu khô thì cho thêm chút mật ong vào trộn, giã cho đến khi viên được, viên to bằng quả táo chua. Lúc bụng đói uống với rượu mỗi lần ba viên, ngày ba lần; đồng thời dùng thêm phép chườm nóng.
Phương chườm hoa tiêu và muối: lấy một cái chậu mới đựng được một đấu, khoan dưới đáy hơn ba mươi lỗ; trên các lỗ rải ba hợp (một hợp bằng một phần mười thăng) hoa tiêu, trên hoa tiêu rải muối, trên muối đặt hai lớp giấy, trên giấy rải một thăng tro nguội, trên tro nguội rải một thăng tro nóng, trên tro nóng đặt than hồng đã cháy đượm to bằng quả trứng gà, luôn giữ cho miệng chậu nóng; đáy chậu lót một tấm dạ mỏng, miệng chậu lấy tấm ván đậy lên, dùng tay giữ đừng để rơi.
Người bệnh nằm ngửa, đặt chậu lên bụng, đưa theo chỗ có bệnh và chỗ đau, tự tay cầm mà di chuyển để chườm. Khí lạnh và khối kết cứng đều theo đường dưới (hậu môn) thoát ra thành hơi. Bảy ngày thay hoa tiêu và muối một lần; đủ ba lần bảy ngày (hai mươi mốt ngày) thì trăm bệnh đều khỏi, bấy giờ mới thôi.
Phương thuốc phá chứng tích (khối kết tụ trong bụng, thường nằm ở hai bên sườn, do thức ăn, khí hoặc nước đọng lại mà thành) của pháp sư Diễn ở Giang Ninh (vùng Nam Kinh ngày nay).
Bạch truật, Chỉ thực (nướng), Sài hồ (mỗi vị ba lạng – lạng là đơn vị khối lượng thời xưa).
Ba vị trên đem phủ trớ (chặt, giã dược liệu thành miếng nhỏ cỡ hạt đậu). Nấu với năm thăng nước (thăng là đơn vị đo dung tích thời xưa) đến khi còn hai thăng, chia làm ba lần uống, ngày ba lần. Có thể uống đến ba mươi tễ (tễ: mỗi lần bốc một thang thuốc đủ liều), khỏi hẳn.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh (các bệnh linh tinh), phần giữa — Tích tụ, thiên thứ năm.
Hãm hung thang (thang: thuốc sắc lấy nước uống).
Phương trị trong ngực và vùng tâm hạ (vùng dưới tim, tức chỗ trũng dưới xương ức, vùng trên dạ dày) kết cứng lại, ăn uống không tiêu.
Đại hoàng (một lạng), Quát lâu (hai lạng), Cam thảo (hai lạng), Cam toại (một lạng), Hoàng liên (sáu lạng).
Năm vị trên đem phủ trớ. Nấu với năm thăng nước đến khi còn hai thăng năm hợp (hợp: một phần mười thăng), chia làm ba lần uống.
Tam đài hoàn (hoàn: thuốc viên). Phương trị ngũ tạng (năm tạng: tâm, can, tỳ, phế, thận – tức tim, gan, lá lách, phổi, thận theo y học cổ truyền) lúc lạnh lúc nóng, tích tụ (khối kết trong bụng), bụng chướng căng, ruột sôi và ợ hơi, ăn vào mà không nuôi được da thịt, nặng thì nôn ngược lên.
Nếu bệnh thương hàn (bệnh do cảm lạnh từ bên ngoài, có sốt) hay hàn ngược (sốt rét thể rét nhiều) đã khỏi, uống thuốc này khiến không tái phát. Sau bữa ăn uống năm viên, người uống được nhiều thì nuốt mười viên. Uống thường xuyên khiến đại tiện, tiểu tiện điều hoà, thêm cơ thịt.
Đại hoàng (hai lạng, sao), Thục tiêu thạch (tiêu thạch đã nung chín), Đình lịch (mỗi vị một thăng, sao), Phục linh (nửa lạng), Hậu phác (nướng), Tiền hồ, Phụ tử (bào – vùi nướng trong tro nóng; bỏ vỏ), Bán hạ (rửa), Tế tân (mỗi vị một lạng, thái), Hạnh nhân (một thăng, bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn và bỏ hạt có hai nhân, sao).
Mười vị trên giã rồi rây thành bột. Giã riêng hạnh nhân cho nhuyễn như mỡ, rồi cho bột thuốc vào, trộn với mật ong đã luyện (mật ong nấu cô lại) cho vừa, lại giã thêm năm nghìn chày, viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với rượu năm viên, tăng dần lên mười viên, lấy lúc thấy thuốc có tác dụng làm mức.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Tích tụ, thiên thứ năm.
Đại quế thang.
Phương trị hư luy (cơ thể suy yếu, gầy mòn), vùng ngực và hoành cách (cơ hoành, màng ngăn giữa ngực và bụng) đầy tức.
Quế tâm (một cân – cân bằng mười sáu lạng), Bán hạ (một thăng, rửa), Hoàng kỳ (bốn lạng), Sinh khương (một lạng, thái).
Bốn vị trên đem phủ trớ. Nấu với một đấu bốn thăng nước (đấu: bằng mười thăng) đến khi còn năm thăng, chia năm lần uống, ban ngày ba lần, ban đêm hai lần.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa.
Hàn lãnh (bệnh do lạnh), thiên thứ sáu.
Chín phương.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Hàn lãnh, thiên thứ sáu.
Lộc cốt thang.
Phương trị hư lao (suy kiệt lâu ngày do lao lực, tổn thương) kèm phong lãnh (khí gió lạnh xâm nhập cơ thể), bổ mọi chỗ thiếu hụt, mệt mỏi (?), thở hụt hơi.
Xương hươu (một bộ, chặt vụn), Nhục thung dung (một lạng), Phòng phong, Quất bì, Thược dược, Nhân sâm, Đương quy, Long cốt, Hoàng kỳ (mỗi vị hai lạng), Quế tâm, Hậu phác (nướng), Can khương, Độc hoạt, Cam thảo (nướng; mỗi vị ba lạng).
Mười bốn vị trên đem phủ trớ. Dùng ba đấu nước nấu xương trước, còn một đấu thì để lắng lấy nước trong, cho các thuốc vào nấu còn ba thăng năm hợp, chia bốn lần uống, ngày hai lần.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Hàn lãnh, thiên thứ sáu.
Đại quế bì thang.
Phương trị khí nghịch (khí đi ngược lên trên); lại trị trong ngực lúc rét lúc nóng qua lại, thở hổn hển hụt hơi, ghét nghe tiếng người, bứt rứt, khắp mình mỏi đau, ho sặc không ăn uống được, ăn uống mà không thêm cơ thịt, nước tiểu vàng, lý cấp (trong bụng co thắt) đau quặn, khí xông lên gây ho, vùng vị quản (vùng dạ dày) có nhiệt, bụng sôi như sấm dồn đuổi nhau, lạnh giá quyết nghịch (tay chân lạnh buốt từ đầu ngón lan vào), tổn thương năm tạng, nói khó, hay nhìn trừng trừng, đại tiện khó.
Quế tâm (sáu lạng), Đương quy, Tế tân, Hoàng cầm (mỗi vị hai lạng), Nhân sâm (năm lạng), Hậu phác (nướng),
Chỉ thực (nướng), Thược dược, Xuyên khung (mỗi vị ba lạng), Hoàng kỳ (bốn lạng), Mạch môn đông (bỏ lõi), Ngô thù du, Bán hạ (rửa; mỗi vị một thăng), Mật ong (năm hợp), Phụ tử (một củ, bào, bỏ vỏ), Sinh khương (hai cân), Ngũ vị tử, Đường mạch nha (mỗi vị nửa cân), Cam thảo (sáu lạng, nướng).
Mười chín vị trên đem phủ trớ. Giã gừng sống lấy ba thăng nước cốt. Dùng hai đấu nước nấu thuốc, còn sáu thăng thì bỏ bã, đun trên lửa nhỏ, cho nước gừng, mật ong, đường mạch nha vào khuấy cho hoà đều, nấu còn sáu thăng (?), mỗi lần uống một thăng, ngày hai lần.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Hàn lãnh, thiên thứ sáu.
Đại bán hạ thang.
Phương trị trong ngực hư lạnh, đầy tắc; làm khí đi xuống.
Bán hạ (một thăng, rửa), Sinh khương (bảy lạng, thái), Quế tâm (năm lạng), Thục tiêu (ba trăm hạt, bỏ hạt đen bên trong và bỏ những quả không nứt miệng, sao cho ra dầu), Phục linh, Chỉ thực (nướng; mỗi vị hai lạng), Đại táo (hai mươi quả, bẻ), Phụ tử (bào, bỏ vỏ, đập vỡ), Đương quy, Nhân sâm, Hậu phác (nướng), Cam thảo (nướng; mỗi vị một lạng).
Mười hai vị trên đem phủ trớ. Nấu với một đấu nước còn ba thăng, chia ba lần uống.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Hàn lãnh, thiên thứ sáu.
Thù du thang.
Phương trị khí phong lạnh, trong bụng hư lạnh, đau thắt, ăn uống không tiêu, đầy tức vùng tim, bụng dưới co thắt kéo đau, tay chân lạnh ngược, trong dạ dày óc ách, ợ khan muốn nôn, nôn ngược, hụt hơi.
Ngô thù du (hai thăng), Tiểu mạch, Bán hạ (rửa; mỗi vị một thăng), Sinh khương (mười lăm lạng), Đại táo (năm mươi quả, bẻ), Quế tâm (ba lạng), Nhân sâm, Hoàng cầm, Cam thảo (nướng; mỗi vị hai lạng).
Chín vị trên đem phủ trớ. Nấu với một đấu hai thăng nước còn bốn thăng, chia bốn lần uống, mỗi lần một thăng, ngày hai lần.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Hàn lãnh, thiên thứ sáu.
Thù du thang.
Phương trị đàn ông hư nhiệt (nóng do cơ thể suy yếu), lạnh; đàn bà hàn lao (lao tổn do lạnh) khí nghịch; và ngực bụng đầy khó chịu mà co thắt, đau quanh rốn, lạnh vùng tim, ợ chua, tay chân lạnh ngược, bốn phía quanh rốn cứng, khí hồi hộp trồi lên, trong dạ dày hư lạnh, trong miệng nhiều nước bọt, hoặc tự nhiên khô miệng, tay chân bứt rứt.
Khổ vì khát, thấp tý (chứng tê đau do khí ẩm thấp), phong khí phát động, tê dại không biết đau ngứa, các khớp xương đều đau, lưng như gãy, sợ lạnh, nghe kêu to thì giật mình, hay mơ, mơ thấy quỷ thần — những chứng ấy đều do năm tạng hư.
Ngô thù du (hai thăng), Bán hạ (một thăng, rửa), Sinh khương (một cân, thái), Thược dược, Quế tâm (mỗi vị ba lạng), Đại táo (mười hai quả, bẻ), Nhân sâm, Hoàng cầm, Cam thảo (nướng; mỗi vị hai lạng).
Chín vị trên đem phủ trớ. Dùng một đấu hai thăng nước, nấu táo trước cho thật sôi, rồi mới cho các thuốc vào nấu còn bốn thăng, mỗi lần uống tám hợp, ngày ba lần.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Hàn lãnh, thiên thứ sáu.
Ô đầu đương quy thang.
Phương trị hư lao tổn thương, ngực đầy đau, co rút, hụt hơi, mặt vàng mất sắc, đầu choáng, trong lòng bứt rứt, nằm mơ mà xuất tinh, khí lạnh làm các khớp tay chân đau; lại trị hai bên nách không thở được, thở thì kéo đau, cản trở ăn uống — đều trị được.
Ô đầu (bào, bỏ vỏ), Độc hoạt, Thược dược, Thục tiêu (bỏ hạt và quả không nứt miệng, sao ra dầu), Bạch truật, Nhân sâm (mỗi vị hai lạng), Hậu phác (bốn lạng, nướng), Quế tâm (năm lạng), Mạch môn đông (bỏ lõi), Tế tân (mỗi vị một lạng), Ngô thù du (một thăng), Đương quy, Sinh khương (thái).
Mười bốn vị trên đem phủ trớ. Nấu với một đấu ba thăng nước còn bốn thăng, mỗi lần uống bảy hợp, ngày ba lần. Ô đầu phải bào cho vàng rồi mới dùng.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Hàn lãnh, thiên thứ sáu.
Trạch lan tử thang.
Phương trị thương trung (tổn thương bên trong, chủ yếu ở tỳ vị – bộ máy tiêu hoá) và lý cấp, hai bên sườn co rút đau, lâu ngày thành ho, tay chân lúc lạnh lúc nóng, tiểu tiện đỏ vàng, uống rượu rồi nằm mệt lả, gió lùa lâu ngày khiến trăm mạch mở toang, huyết tý (tê dại do huyết bị ngưng trệ) không còn cảm giác, nằm mơ mà xuất tinh, môi miệng khô, bỗng nhiên hụt hơi.
Trạch lan tử, Bán hạ (rửa), Ma nhân (mỗi vị một thăng), Đại táo (hai mươi quả, bẻ), Đường (một cân), Nhân sâm, Phục linh, Tế tân (mỗi vị hai lạng), Viễn chí (bỏ lõi), Quế tâm, Long cốt, Cam thảo (nướng; mỗi vị một lạng).
Mười hai vị trên đem phủ trớ. Nấu với một đấu hai thăng nước còn bốn thăng, bỏ bã, chia bốn lần uống, ngày ba lần, đêm một lần.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Hàn lãnh, thiên thứ sáu.
Tả cách thang.
Phương trị ngực và vùng tim đầy tức, khí nghịch lên, kéo đau cả lưng, ăn uống giảm sút.
Quế tâm, Can khương, Chỉ thực (nướng), Cam thảo (nướng; mỗi vị bốn lạng), Nguyên hoa (một phân – phân là một phần tư lạng; sao), Phục linh (hai lạng), Đại hoàng (nửa lạng), Bán hạ (rửa), Nhân sâm, Cát cánh, Mạch môn đông (mỗi vị năm phân, bỏ lõi).
Mười một vị trên đem phủ trớ. Nấu với một đấu nước còn ba thăng, chia ba lần uống.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Hàn lãnh, thiên thứ sáu.
Nhân sâm thang.
Phương nuôi dưỡng tinh thần, bồi bổ, thêm cơ thịt, giúp ăn được, làm yên và thông lợi năm tạng, thông huyết mạch, điều hoà khí.
Nhân sâm, Can khương, Hoàng kỳ, Thược dược, Tế tân, Cam thảo (nướng; mỗi vị một lạng).
Sáu vị trên đem phủ trớ. Nấu với bốn thăng nước còn một thăng tám hợp, mỗi lần uống ba hợp.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa.
Ăn uống không tiêu, thiên thứ bảy.
Mười bảy phương, một bài luận.
Thái nhất bạch hoàn. Phương trị tám chứng bĩ (bĩ: chứng đầy tắc, có khối trong bụng), hai bên sườn có khối tích tụ to như cái mâm, cái chậu, ngực đau thấu ra sau lưng, âm ỉ day dứt, trong bụng co thắt, khí đầy, ợ hơi, gáy cứng đau, nặng thì tai điếc, tiêu khát (khát nhiều, uống nhiều, tiểu nhiều), tiêu chảy, kiết lỵ, tay chân bứt rứt, hoặc có phù thũng lan chạy, tiểu tiện nhiều lần khổ sở, nhỏ giọt không hết, không ăn uống được, ít hơi, lưu ẩm (nước đọng chạy trong người), thỉnh thoảng lại bức bối tắc nghẽn.
Bụng dưới lạnh, ruột già nóng, hoảng hốt hay quên, ý không định, "năm chỗ chùng, sáu chỗ căng" (ngũ hoãn lục cấp: các chứng gân mạch chỗ thì lỏng nhão, chỗ thì co rút) (?), ăn mà không thêm cơ thịt, mặt mắt đen sạm.
Lang độc, Quế tâm (mỗi vị nửa lạng), Ô đầu (bào, bỏ vỏ), Phụ tử (bào, bỏ vỏ), Thược dược (mỗi vị một lạng).
Năm vị trên giã rây thành bột, trộn với mật ong đã luyện, giã thêm ba nghìn chày, viên to bằng hạt ngô đồng. Sáng uống với rượu hai viên, tối ba viên; thấy nóng trong người thì thôi. Thuốc khiến tiêu cơm, thêm thịt, làm mạnh bên trong; uống lâu rất tốt.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Ăn uống không tiêu, thiên thứ bảy.
Hoài Nam ngũ nhu hoàn.
Phương bổ chứng hư hàn (suy yếu và lạnh), điều hoà năm tạng, hoà vinh vệ (vinh là phần dinh dưỡng chạy trong mạch máu; vệ là khí bảo vệ chạy ngoài mạch, giữ cơ thể chống tà khí), thông việc ăn uống, tiêu cơm, thêm cơ thịt, làm êm dịu bên trong, thông lợi các khiếu (các lỗ trên cơ thể như tai, mắt, mũi, miệng, hai đường đại tiểu tiện).
Phục linh, Tế tân, Thược dược, Bán hạ (rửa), Đương quy (mỗi vị một lạng), Nhục thung dung, Đình lịch (sao; mỗi vị hai lạng), Sài hồ (ba lạng), Đại hoàng (một cân, chưng).
Chín vị trên giã rây thành bột, trộn mật ong đã luyện, giã thêm một vạn chày, viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với nước năm viên, tăng dần lên mười lăm viên, ngày uống hai lần, lấy lúc đại tiện điều hoà làm mức. Người có khí uất do lo buồn thì thêm Tùng tử nhân một lạng. (Sách Thiên Kim — tức "Bị cấp Thiên kim yếu phương", sách trước của cùng tác giả — dùng Tiền hồ.)
Phàm người thân thể nặng nề, không ăn được, vùng dưới tim đầy mà rỗng, thường muốn đi ngoài, hay nằm, thì đều trước hết châm huyệt Vị quản Thái thương (huyệt ở giữa bụng trên, phía trên rốn bốn tấc), uống Kiến trung thang, rồi uống Bình vị hoàn này ắt khỏi. Phương như sau:
Hạnh nhân (năm mươi hạt, bỏ vỏ, đầu nhọn và hạt hai nhân, sao), Đại hoàng (bốn lạng), Đình lịch (sao), Mạch môn đông (bỏ lõi), Huyền sâm, Khổ sâm, Đan sâm (mỗi vị hai lạng), Sa sâm (một lạng rưỡi), Nhân sâm, Đương quy, Xuyên khung, Ngũ vị tử, Quế tâm (mỗi vị một lạng).
Mười ba vị trên giã rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên bằng hạt ngô đồng. Lúc bụng đói uống với rượu năm viên, ngày hai lần, lấy lúc thấy công hiệu làm mức.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Ăn uống không tiêu, thiên thứ bảy.
Bình vị hoàn của Thôi Văn Hành.
Phương trị trăm bệnh, giúp tiêu cơm, trị ngũ lao thất thương (năm loại lao tổn và bảy loại tổn thương, chỉ chung các chứng suy kiệt), làm yên khí dạ dày khiến ăn được; trẻ con cũng uống được. Người bị lạnh thì giảm Đại hoàng, gấp đôi Can khương; người tiểu tiện thông nhiều thì dùng Đình lịch sống.
Xương bồ, Đại hoàng, Đình lịch (sao), Tiểu thảo, Thược dược, Đương quy, Quế tâm, Can khương, Phục linh, Mạch môn đông (bỏ lõi), Xuyên khung. Mười ba vị trên giã rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên bằng hạt ngô đồng. Lúc bụng đói uống với rượu năm viên, ngày hai lần. (Sách Thiên Kim có một phương gồm bảy vị.)
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Ăn uống không tiêu, thiên thứ bảy.
Điều trung ngũ sâm hoàn.
Phương trị nôn mửa mười năm, tay chân bứt rứt, gầy mòn mặt vàng, ăn mà không thêm da thịt, ăn no quá bị tổn thương, không tiêu hoá.
Nhân sâm, Đan sâm, Sa sâm, Khổ sâm, Huyền sâm, Phòng phong, Thục tiêu (bỏ hạt và quả không nứt miệng; mỗi vị một lạng; sao ra dầu), Phụ tử (bào, bỏ vỏ), Can khương (mỗi vị nửa lạng), Đình lịch (một hợp, sao), Đại hoàng (bốn lạng), Ba đậu (bỏ lõi, bỏ vỏ, sao),
Giá trùng (?) (sao; mỗi vị năm mươi con).
Mười ba vị trên giã rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt đậu đỏ. Lúc bụng đói uống với nước hai viên, ngày ba lần. Đại hoàng thì đem chưng dưới năm thăng gạo, nhân lúc còn nóng thái ra, phơi nắng cho khô.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Ăn uống không tiêu, thiên thứ bảy.
Tiêu cốc hoàn.
Phương trị mấy năm không ăn uống được.
Tiểu mạch, men khúc làm ngày mùng bảy tháng bảy (mỗi vị một thăng), Can khương, Ô mai (mỗi vị bốn lạng).
Bốn vị trên giã rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng. Lúc bụng đói uống với rượu mười viên, ngày hai lần, tăng dần lên ba mươi viên. Chứng lạnh ở trong ngực, cùng chứng phản vị (ăn vào rồi nôn ra) và lộn dạ đều khỏi.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Ăn uống không tiêu, thiên thứ bảy.
Tam bộ phục linh hoàn.
Phương trị bệnh như sau: tam tiêu (ba phần trên, giữa, dưới của thân mình, là đường vận hành khí và nước trong cơ thể) gồm thượng tiêu, trung tiêu, hạ tiêu hợp thành ba bộ; đường tam tiêu bế tắc không thông, nước đọng ở trên cơ hoành, không tiêu hoá được, gọi là đàm thủy (nước đờm đọng lại).
Nhiều năm không hết, dù uống thuốc xổ cũng không đi hết ngay được, dù có bớt đi chút ít thì liền lại như cũ. Bệnh ấy khiến mặt mắt đen sạm, tay chân lạnh ngược, thân thể khô héo, da dẻ sần sùi như vảy, cả người không tươi nhuận, thở hổn hển, gầy mòn, hoặc đã (?) nôn mửa, hoặc đại tiện táo, hoặc lại mót rặn nặng nề, đứng lên ngồi xuống rất khó, lâu ngày có khi đau quặn, sôi bụng như sấm, thường tiêu chảy — đều trị được.
Phục linh (bảy phân), Đại hoàng, Bạch truật (mỗi vị một lạng rưỡi), Xuyên khung, Cát cánh (mỗi vị năm phân), Tiền hồ, Can địa hoàng, Thần khúc (mỗi vị hai lạng rưỡi), Can khương, Quế tâm (mỗi vị một lạng), Nhân sâm, Thược dược, Hoàng cầm, Xương bồ (mỗi vị ba phân).
Mười bốn vị trên giã rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên bằng hạt ngô đồng. Sau bữa ăn uống với nước mười viên, ngày hai lần.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Ăn uống không tiêu, thiên thứ bảy.
Đại quế chi hoàn.
Phương trị tam tiêu bị lạnh: lạnh ở trung tiêu thì đầy, ợ hơi, ợ chua, hoặc trong họng nuốt không xuống, bên trong lạnh, dạ dày không nhận thức ăn, ăn xong có khi đầy không tiêu, đau xốc lên tim, thức ăn kết lại co thắt đau, thường tiêu chảy, không ăn được, nao nao như say.
Quế tâm, Phụ tử (bào, bỏ vỏ; mỗi vị hai lạng rưỡi), Thược dược (bảy phân), Đương quy, Thục tiêu (bỏ hạt và quả không nứt miệng; mỗi vị một lạng rưỡi; sao ra dầu), Nhân sâm (một lạng), Can khương, Tiền hồ (mỗi vị hai phân), Đặc sinh dự thạch (?) (một phân, luyện).
Chín vị trên giã rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng. Lúc bụng đói uống với nước mười viên, ngày hai lần.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Ăn uống không tiêu, thiên thứ bảy.
Tiểu quế chi hoàn.
Phương trị trong dạ dày lạnh, đầy mà rỗng, ợ chua lên họng; đàn bà sau khi sinh bị hàn trung (lạnh bên trong bụng), trong bụng sôi như sấm, ợ chua, ăn uống không tiêu.
Quế tâm (hai lạng rưỡi), Can khương (chín phân), Thục tiêu (bỏ hạt và quả không nứt miệng, hai lạng, sao ra dầu), Ô đầu (bỏ vỏ, bảy phân, bào),
… (sách gốc mất chữ) lạng), Ngô thù du (một lạng rưỡi).
Mười vị trên giã rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên bằng hạt ngô đồng. Uống với rượu hoặc nước, tuỳ sức mỗi lần ba viên, ngày ba lần.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Ăn uống không tiêu, thiên thứ bảy.
Đại hoàng cam thảo hoàn.
Phương trị lạnh lâu ngày, ngực sườn đầy tức như bị chống, lo nghĩ tổn thương, bôn khí (khí chạy xông lên) và cách khí (khí nghẹn ở cơ hoành), trong ruột hư lạnh, thở hụt hơi, không ăn uống được, đàm khí, khối sưng tụ thường chuyển lên chuyển xuống, choáng váng tối tăm, ngất lịm, sắc mặt hoảng hốt, giấc ngủ không yên, gầy mòn vàng úa, quanh năm không gượng dậy được.
Đại hoàng, Cam thảo (nướng), Quế tâm, Cát cánh (mỗi vị hai lạng), Bạch liễm, Phục linh (mỗi vị nửa lạng), Phụ tử (bào, bỏ vỏ),
Xuyên khung … (sách gốc mất chữ) … quả không nứt miệng), Bạch truật (mỗi vị một lạng), Đương quy, Nhân sâm, Nhục thung dung, Can địa hoàng, Sơn thù du, Mạch môn đông (bỏ lõi; mỗi vị một lạng rưỡi).
Hai mươi lăm vị trên giã rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên. Lúc bụng đói uống với rượu viên to bằng hạt ngô đồng, mỗi lần mười viên, ngày ba lần, tăng dần lên ba mươi viên.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Ăn uống không tiêu, thiên thứ bảy.
Phụ tử hoàn.
Phương trị trong ngực và cơ hoành nóng lạnh không hoà, vùng dưới tim đau âm ỉ quặn thắt (?), cản trở ăn uống, khí đầy, thở hắt ra hít vào, ợ khan, ợ chua, trong ngực và lưng lạnh, hai bên sườn đau thắt, trong bụng có nước lạnh kêu ọc ạch, đau quanh rốn, choáng đầu, đầy bức bối, thân thể gầy mòn.
Phụ tử (bào, bỏ vỏ), Nhân sâm (mỗi vị hai lạng), Xuyên khung (nửa lạng), Can khương (hai lạng rưỡi), Dự thạch (?) (một lạng, luyện), Tạo giáp (nướng, bỏ vỏ và hạt), Bán hạ (rửa), Quế tâm, Phàn thạch (mỗi vị năm phân, nung), Ngô thù du, Phục linh, Hoàng cầm (mỗi vị ba phân), Đương quy, Tế tân, Thục tiêu (sao ra dầu, bỏ hạt và quả không nứt miệng), Thược dược (mỗi vị một lạng), Mạch môn đông (bỏ lõi), Cam thảo (nướng; mỗi vị một lạng rưỡi).
Mười tám vị trên giã rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên bằng hạt ngô đồng. Trước khi ăn, uống với rượu hai viên, ngày ba lần.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Ăn uống không tiêu, thiên thứ bảy.
Nhân sâm hoàn.
Phương trị trăm bệnh, tam trùng (ba loại giun sán trong bụng), sán hà (khối u cục trong bụng, di động được) kết thành hình như con cá, con ba ba, con cóc, khiến mặt mắt khô héo, không tươi nhuận, tinh khí lạnh, lao lực gầy mòn.
Nhân sâm, Long đởm, Hạnh nhân (bỏ vỏ, đầu nhọn và hạt hai nhân, sao), Dự thạch (?) (mỗi vị hai lạng, luyện), Tằng thanh (ba phân), Hoàng thạch chi (một lạng).
Sáu vị trên giã rây thành bột, trộn với đường mạch nha làm viên bằng hạt ngô đồng. Uống với nước hai viên, ngày ba lần. Cũng có thể làm thuốc bột, mỗi lần uống một đao khuê (lượng thuốc bột rất nhỏ, khoảng một phần mười thìa phương thốn). Uống thuốc hai ngày thì sán trắng ra, mười ngày thì giun dài ra, có loại giun nào đều theo nhau ra hết; người lờn thuốc thì hai mươi ngày mới ra.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Ăn uống không tiêu, thiên thứ bảy.
Can khương hoàn.
Phương trị trong dạ dày lạnh, không ăn được, hoặc ăn xong không tiêu.
Can khương (mười lạng), Xích thạch chi (sáu lạng).
Hai vị trên giã rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên bằng hạt ngô đồng. Uống mười viên, ngày ba lần, tăng dần lên ba mươi viên, uống không kể trước hay sau bữa ăn.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Ăn uống không tiêu, thiên thứ bảy.
Bát đẳng tán (tán: thuốc bột).
Phương tiêu cơm, làm khí đi xuống, linh nghiệm như thần.
Bạch truật, Hậu phác (nướng), Nhân sâm, Phục linh, Ngô thù du, Trần khúc (men khúc để lâu năm), Mạch nghiệt (mầm lúa mạch), Xuyên khung (mỗi vị ba lạng).
Tám vị trên giã rây thành bột. Sau bữa ăn uống với rượu một phương thốn chủy (lượng thuốc bột vừa đầy một cái thìa vuông mỗi bề một tấc), ngày hai lần.
Phương Nhân sâm tán, trị hư lao, lạnh, ăn uống không tiêu, mệt mỏi rã rời, ợ hơi chướng đầy, lo âu, giận dữ không nguôi.
Nhân sâm, Phục linh, Trần khúc, Hậu phác (nướng), Mạch nghiệt, Bạch truật, Ngô thù du (mỗi vị hai lạng), Binh lang (tám quả).
Tám vị trên giã rây thành bột. Sau bữa ăn uống với rượu một phương thốn chủy, ngày hai lần.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Ăn uống không tiêu, thiên thứ bảy.
Ma đậu tán.
Phương trị tỳ khí (khí của tạng tỳ, tạng chủ việc tiêu hoá) suy yếu, ăn không xuống; uống thuốc này để thay bữa ăn.
Đại ma tử (hạt gai dầu; ba thăng, sao thơm, tán bột), Đại đậu hoàng (mầm đậu nành phơi khô; tán bột, một thăng).
Hai vị trên trộn đều, uống với nước một hợp, ngày bốn năm lần, nhiều ít tuỳ ý.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa — Ăn uống không tiêu, thiên thứ bảy.
Can khương tán.
Phương trị không ăn, trong lòng mờ mịt, chẳng nghĩ đến ăn.
Can khương, Đậu xị khô, Thần khúc, Thục tiêu (sao ra dầu, bỏ hạt và quả không nứt miệng), Đại mạch. Năm vị trên, mỗi vị một thăng, giã rây thành bột. Sau bữa ăn uống với rượu một phương thốn chủy, ngày ba lần, lấy lúc ăn được làm mức.
Luận rằng: Phàm người ăn các thứ sống lạnh lẫn lộn, hoặc lúc trời lạnh mặc áo mỏng, ngồi chỗ gió lùa mà ăn nên không tiêu hoá, hoặc ban đêm ăn rồi nằm chỗ lạnh, khiến trong ngực bụng chướng đầy, bứt rứt khó chịu, hoặc nhiều ngày không khỏi, thì đốt đất cho nóng, trải chiếu lên trên, đắp chăn dày cho ra mồ hôi là khỏi.
Đất ấy tưới nước cho bớt cái nóng gắt, rồi ngồi nằm trên đó một tháng thì khỏi hẳn. Phàm ăn quá no, bứt rứt bức bối, chỉ muốn nằm, bụng chướng, thì sao bột men khúc cho thơm, uống với rượu một phương thốn chủy, ngày năm sáu lần; dùng đại mạch càng tốt.
Quyển thứ mười chín · Tạp bệnh, phần giữa.
Tạp liệu (các cách chữa linh tinh), thiên thứ tám.
Một trăm hai mươi phương và phép.
Mạt sắt sao thật nóng, thả vào rượu rồi uống, trị tặc phong (khí gió độc xâm nhập bất ngờ) gây co cứng. Lại gói mạt sắt để chườm nách, trị hôi nách, có hiệu nghiệm.
Vôi trị kim sang (vết thương do dao, gươm, vật bằng kim loại), cầm máu rất hiệu quả. Nếu ngày mùng năm tháng năm hái rau phồn lâu, lá sắn dây, lộc hoạt thảo, lá cây hộc, thược dược, lá địa hoàng, thương nhĩ, lá thanh hao, giã chung với vôi thành viên to như trứng gà, phơi khô tán bột, dùng trị vết thương giúp lên da non, linh nghiệm như thần.
Tro củi dâu trị nốt ruồi đen, mụn cơm, u thừa; dùng tro ấy nấu đậu đỏ thì tiêu phù thũng.
Tro thanh hao thì đốt cây hao mà làm, tro linh thì đốt lá cây linh mà làm, đều có thể ăn mòn thịt thối. Đất ở tường phía đông xoa vào hắc lào, lác khô hay lác ướt đều rất có hiệu quả.
Thân cây sung úy (cây ích mẫu) giã đắp đinh thũng (mụn nhọt độc, chân sâu và cứng như đinh); uống nước cốt khiến độc của đinh thũng tiêu ở bên trong; lại làm ra thai chết trong bụng; trị sau sinh huyết chướng bứt rứt, các loại sưng độc, sưng do đan độc (?) v.v.; lấy nước cốt nhỏ vào tai lượng bằng hạt đậu, trị tai chảy mủ; trúng độc rắn hủy, rắn thường thì đắp vào rất tốt.
Rễ cỏ sa thảo tên là hương phụ tử, làm khí đi xuống mạnh, trừ nhiệt trong ngực bụng.
Ngải cứu trị đi ngoài ra máu, chảy máu cam, lỵ ra máu mủ; nấu nước uống hay làm viên, làm bột tuỳ ý dùng.
Thảo hao (cây thanh hao) giã sống đắp vết thương dao kiếm, cầm máu rất tốt, lên thịt, giảm đau, tốt.
Dương đào lấy rễ nấu nước để rửa chứng ngứa do phong và các mụn nhọt sưng.
Dương đề trị lỵ đỏ trắng lẫn lộn, lại trị cổ độc (chất độc do người nuôi các loài sâu bọ độc mà thành, dùng để hại người, theo quan niệm xưa).
Tảo hưu mài với giấm, trị ung thũng (nhọt sưng to) và độc rắn.
Rễ gai (cây trữ ma) an thai, dán vào chỗ sưng do đan độc nóng; nước ngâm gai trị tiêu khát.
Lá thầu dầu bôi dầu, nướng nóng chườm lên thóp đầu, cầm máu cam rất nghiệm.
Rễ chuối giã lấy nước uống, trị sau sinh huyết chướng bứt rứt; đắp chỗ sưng, trừ nhiệt độc.
Hoa thông tên là tùng hoàng, phủi lấy uống với rượu, làm nhẹ người, trị bệnh hơn vỏ, lá và nhựa thông. Lấy cành thông đốt hai đầu, hứng lấy nước nhựa chảy ra gọi là … (?), trị ghẻ lở của trâu ngựa. Mắt cành trắc bá nấu để ủ rượu, trị phong tý (tê đau do khí gió) và lịch tiết (đau khắp các khớp). Đốt lấy nhựa (?) trị ghẻ … (?) và lở hủi, tốt.
Lá mẫu kinh trị lỵ lâu ngày, hoắc loạn (nôn mửa tiêu chảy dữ dội) kèm chuột rút, huyết lâm (tiểu tiện ra máu, buốt rắt), lở ẩm ở hạ bộ (?). Đắp mỏng ở chân, trị cước khí (bệnh chân sưng, tê, yếu) sưng đầy. Rễ nấu nước uống, trị tâm phong, đầu phong (đau đầu do phong), các chứng phong ở tay chân thân thể, giải cơ phát hãn (làm thông thoáng phần cơ ngoài da, cho ra mồ hôi).
Cây hoè: tháng tám chặt cành lớn cho mọc lá non, nấu nước ủ rượu, trị đại phong (bệnh hủi) và nuy tý (chân tay teo liệt, tê dại).
Hoè nhĩ (nấm mọc trên cây hoè) trị năm loại trĩ, đau tim, đàn bà lở đau trong âm hộ. Cành hoè nướng chườm, trừ độc bọ cạp.
Nhân hạt binh lang trị bụng chướng, giã sống tán bột uống, thông lợi đường nước và đường cơm (tiểu tiện và đại tiện); đắp lên mụn lở giúp lên thịt, giảm đau; đốt thành tro trị lở trắng ở khoé môi.
Quả dâu tằm trị tiêu khát; lá sắc lấy nước đặc, trừ cước khí phù thũng, thông lợi ruột già ruột non.
Vỏ cây thử lý trị các mụn nhọt kèm lúc rét lúc nóng, độc tý (?). Hạt: hái về phơi khô, làm viên, chưng rồi ngâm rượu, uống hai hợp, ngày hai lần, làm thông xuống máu và thịt vụn, trừ sán hà, tích tụ khí lạnh, rất tốt.
Gỗ sam nấu nước, ngâm và vuốt chân bị cước khí sưng đầy; uống vào trị đau chướng ngực bụng, tống khí độc ra.
Vỏ cây cử nấu nước, trị thủy thũng (phù nước) và cầm lỵ; lấy lá non giã (?) dán vết bỏng lửa lở loét, có hiệu quả.
Cây giáp mê (?) nấu nước cành, dùng nấu cháo rất ngon, cho trẻ con ăn để diệt giun đũa. … (?) dược tử phá huyết ứ, cầm lỵ, tiêu sưng, trừ cổ chú (bệnh lây truyền do cổ độc) và độc rắn.
Cành liễu và mạt mọt trong gỗ liễu: vỏ cành trị đàm nhiệt, chứng lâm (tiểu buốt rắt), có thể làm nước thuốc gây nôn; nấu nước rửa chỗ sưng ngứa do phong; nấu nước ngậm trị đau răng. Mạt mọt trong gỗ có thể làm nước tắm, trị phong ngứa, ẩn chẩn (nổi mề đay), rất hiệu quả.
Vỏ trắng cây tử (?) trị nôn ngược, phản vị, trừ tam trùng, lở nóng ở trẻ con, đầu mình nóng bứt rứt, lở ăn loét — nấu nước rửa và đắp vào. Lá non trị lở loét. … (?) mầm dây, thái ra ngâm rượu uống hoặc dùng ủ rượu, trừ phong lạnh, trưng tích (khối cứng trong bụng).
Tro tóc rối trị chuyển bào (bí tiểu do bàng quang bị xoắn, gặp nhiều ở đàn bà có thai), tiểu tiện không thông, lỵ đỏ trắng, nghẹn, chảy máu cam, ung thũng, hồ niệu thích (bị gai có dính nước tiểu cáo đâm vào gây sưng đau), thi chú (bệnh lây âm ỉ, khó chữa) sưng phía dưới, cốt ung (nhọt sâu tới xương) và các loại lở.
Sữa người: lấy sữa của người mẹ sinh con trai lần đầu, trị mắt đỏ đau, chảy nhiều nước mắt; giải độc thịt bò chỉ có một lá gan (?), hoà với nước đậu xị đặc mà uống thì công hiệu như thần; lại trộn với phân chim sẻ để trừ mộng thịt đỏ trong mắt.
Phân người trị các thứ độc, đột ngột nhiễm nhiệt độc phát vàng da, bứt rứt muốn chết; thứ mới thì hiệu nghiệm nhất, phải hoà với nước mà uống. Thứ khô thì đốt cho hết khói, ngâm nước rồi uống nước ấy; bệnh thương hàn nhiệt độc mà ngâm nước uống thì càng tốt. Rạch mở đinh thũng, lấy phân mới đắp vào, một ngày thì rễ nhọt rữa ra.
Nước tiểu trị đột ngột huyết xông lên tim, bị đánh có máu bầm bên trong: đun uống một thăng. Lại trị trưng tích đầy bụng, uống các thuốc khác không khỏi, uống nước tiểu thì đều ra máu thành mảnh, thành cục, hai mươi ngày thì ra hết. Cũng trị ho lâu ngày, khí nghịch lên, mất tiếng.
Cặn trắng của nước tiểu (?) đốt, nghiền thành bột, trị lở môi khiến môi co rúm lại. Mẩu tre gỗ trong hố tiểu trị trẻ con không mọc răng: sáng mùng một Tết cạo lấy bôi vào thì mọc.
Mật gấu trị thời khí (bệnh dịch theo mùa) nhiệt nặng chuyển thành hoàng đản (vàng da), lỵ lâu ngày trong mùa hè, bệnh cam có sâu ăn (?), đau tim, chú ngỗ (bệnh đột ngột do trúng tà khí). Óc gấu trị các chứng điếc. Máu gấu trị trẻ con khách ngỗ (trẻ gặp người lạ, vật lạ mà hoảng sợ, khóc thét, co giật). Mỡ gấu làm tóc mọc và đen, làm mặt người tươi nhuận; luyện với rượu mà uống thì khỏi phong tý.
Mật dê trị cam thấp (bệnh cam kèm lở loét ẩm ướt), bệnh dịch theo mùa, lở do nhiệt (?), nhọt thư (nhọt sâu, lâu lành), hoà giấm uống thì tốt.
Phổi dê trị khát, cầm tiểu tiện nhiều lần; nấu với lá đậu đỏ mà ăn.
Thận dê nấu canh cùng với mỡ, trị lao lỵ (lỵ lâu ngày gây suy kiệt) rất hiệu. Ăn một thăng mỡ dê với tỏi và củ kiệu, trị trưng hà (khối u cục trong bụng).
Phân dê nấu nước thụt vào hậu môn, trị các bệnh trong bụng của người lớn và trẻ con, cam thấp, đại tiểu tiện không thông. Đốt lên xông mũi, trị trúng ác (đột ngột trúng tà khí), ngực bụng đau như dao đâm. Xông vào chỗ lở, trị các loại lở, trúng độc, trĩ lậu (?) v.v.; với chứng cốt chưng (sốt âm ỉ như từ trong xương bốc ra) lại càng tốt.
Gan dê trị can phong hư nhiệt (chứng phong ở tạng can kèm nóng do suy yếu), mắt đỏ, mờ không thấy gì; gan dê con sống bảy cái thì công hiệu như thần; trị đầu phong choáng váng, bệnh gầy mòn, trẻ con kinh giản (co giật, động kinh). Xương dê (?) trị giống như máu dê. Máu dê trị đàn bà trúng phong, huyết hư bứt rứt, sau sinh bị huyết vựng (choáng ngất do mất huyết) bứt rứt sắp chết, uống sống một thăng thì sống lại.
Vòng gỗ xỏ mũi trâu trị trẻ con động kinh; vòng cỏ xỏ mũi trâu đốt thành bột, trị lở dưới mũi trẻ con. Ráy tai trâu trị rắn cắn, độc dữ hoặc độc khác (?). Lông ở rốn trâu trị trẻ con lâu không biết đi. Móng thừa (móng treo phía sau chân) của trâu trắng trị đàn bà băng trung (băng huyết), lậu hạ (ra huyết, ra khí hư rỉ rả) đỏ trắng. Phân trâu trị hoắc loạn. Hạt đậu trong phân trâu trị trẻ con động kinh, đàn bà đẻ khó.
Dương vật bò đực trị đàn bà lậu hạ đỏ trắng, không có con. Mật trâu đen làm sáng mắt và trị cam thấp, ngâm ủ hạt hoè trong mật mà uống. Óc trâu trị tiêu khát, phong huyễn (choáng váng do phong). Răng trâu trị trẻ con kinh giản. Nước tiểu trâu trị tiêu khát, hoàng đản, thủy thũng, cước khí, tiểu tiện không thông.
Lông ngựa trị trẻ con kinh giản. Mắt ngựa trắng trị chứng "kỵ" ở trẻ con (?) (trẻ còn bú mà mẹ lại có thai, sinh gầy yếu, ỉa chảy), đeo vào người. Hạt kê trong phân ngựa trị vết thương dao kiếm, trẻ con khách ngỗ, lúc rét lúc nóng, không ăn được. Dây buộc chân ngựa trị trẻ con động kinh; các thứ ấy đều nấu nước để tắm rửa.
Tro xương chó trị hạ lỵ, làm lên thịt, đắp lở của ngựa. Máu chó đen trị đẻ khó, thai nằm ngang, huyết xông lên tim. Xương hàm dưới chó trị các chứng động kinh ở trẻ con. Dịch hoàn chó trị mười hai bệnh của đàn bà, đốt thành tro mà uống. Lông chó trị đẻ khó. Phân chó trắng trị đinh sang (mụn đinh), vắt nước mà uống; trị các thứ độc không thể đưa vào miệng (?).
Đầu hươu trị tiêu khát. Gân hươu trị lao tổn, nối gân đứt. Xương hươu trị hư lao, có thể ngâm rượu để trị phong và bổ hư. Tuỷ và mỡ hươu trị ung thũng, thịt chết, ôn trung (làm ấm bên trong bụng), tay chân không cử động theo ý, đầu bị phong, thông tấu lý (thớ thịt và lỗ chân lông).
Sừng hươu trị miêu quỷ (bệnh do bị bùa ếm bằng quỷ mèo, theo quan niệm xưa), trúng ác, đau chú ở ngực bụng (đau do tà khí bám dai dẳng). Máu hươu trị chó dại cắn, chảy máu cam, gãy xương tổn thương, liệt dương, bổ hư, cầm đau lưng. Răng hươu trị huyết khí ứ đọng, thử lậu (tràng nhạc vỡ mủ thành lỗ rò), đau ngực bụng.
Phân hổ trị lở độc. Tròng mắt hổ trị động kinh. Xương lẫn trong phân hổ tán bột trị bỏng lửa. Nanh hổ trị lở ở dương vật đàn ông và nhọt thư lở rò (?). Mũi hổ trị bệnh điên, trẻ con kinh giản.
Tro phân chồn ly trị lúc rét lúc nóng, quỷ ngược (sốt rét phát cơn không theo giờ giấc, người xưa cho là do quỷ), cơn phát không định kỳ thì dùng rất nghiệm. Ly nuôi trong nhà cũng tốt, tên khác là mèo.
Da lông thỏ đốt chung thành tro, uống với rượu, trị đẻ khó, đẻ xong nhau không ra, và máu dư xông lên tim muốn chết. Da đầu thỏ trị quỷ chú (bệnh tà lây truyền dai dẳng) và độc khí, ở trong da đau như kim châm; lại trị thử lậu. Mỡ thỏ trị tai điếc.
Lông và móng lạc đà trị đàn bà xích bạch đới hạ (ra khí hư màu đỏ, màu trắng), tốt nhất.
Ráy tai lợn trị rắn cắn. Óc lợn trị phong huyễn, óc kêu ù ù và nứt nẻ do giá lạnh. Máu lợn trị bôn đồn (khí từ bụng dưới xông lên ngực như lợn chạy), khí dồn lên đột ngột, trúng phong, choáng đầu, tiểu nhỏ giọt. Sữa lợn trị trẻ con kinh giản; núm vú lợn cũng vậy, làm ra mồ hôi.
Ngày hợi đầu tiên của tháng mười hai lấy mỡ lợn cho vào đồ sành mới, chôn ở hướng hợi (hướng tây bắc, lệch về bắc) một trăm ngày, trị ung thư (nhọt độc lớn); một thăng mỡ thêm vào mười bốn quả trứng gà thì càng tốt.
Da bốn chân rái cá trị tay chân sưng nứt do giá lạnh.
Thịt và ruột cáo làm món (?) mà ăn, trị ghẻ lở lâu ngày không khỏi. Ruột cáo trị dịch bệnh của trâu bò, đốt thành tro hoà nước rồi đổ cho trâu uống.
Cựa và óc gà trắng trị đẻ khó, đốt thành tro uống với rượu; óc gà trị trẻ con kinh giản.
Lông ngỗng trị trẻ con kinh giản nặng; lại đốt thành tro trị nghẹn.
Mỡ vịt trị thủy thũng; máu vịt giải các thứ độc; thịt vịt trị trẻ con kinh giản; đầu vịt trị thủy thũng, thông lợi tiểu tiện.
Lông trắng dưới cổ chim nhạn trị trẻ con động kinh, có hiệu quả.
Tro phân chim ưng, uống với rượu một phương thốn chủy, làm cho người nghiện rượu chán ghét rượu; đừng để người uống biết.
Phân chim sẻ trộn mật ong làm viên, uống với nước, trị trưng tích, các bệnh lạnh cố tật lâu năm; hoặc trộn với chút can khương mà uống, làm người béo tốt, tươi tắn.
Trứng én Hồ (loài én lớn, ngực có đốm) trị thủy thũng; thịt én Hồ làm ra giun trĩ. Phân én Việt (loài én nhỏ, ngực đỏ) cũng trị trĩ, diệt giun, trừ màng mộng ở mắt.
Tro phân dơi, uống với rượu một phương thốn chủy, trị thai chết trong bụng. Óc dơi trị vết nám trên mặt đàn bà; uống vào khiến người không hay quên.
Rùa đem ngâm ủ rượu, trị đại phong (chứng phong nặng) chân tay lúc chùng lúc co, tay chân co quắp, hoặc liệt lâu ngày mềm nhũn không cử động được — đều khỏi.
Xương cá chép trị âm thực (lở loét ở bộ phận sinh dục), hóc xương không ra. Máu cá chép trị trẻ con đan thũng (da sưng đỏ như son) và lở. Da cá chép trị đan độc và ẩn chẩn. Óc cá chép trị các chứng động kinh. Ruột cá chép trị lở da thịt ở trẻ con.
Ruột và gan cá lễ (cá quả, cá chuối) trị giun sâu trong vết lở loét lâu ngày. Tro các loài cá đều trị hóc, nghẹn.
Đầu lươn khô trị tiêu khát, ăn không tiêu, trừ khí lạnh, trừ chứng bĩ và chẩn (?). Dây xỏ cá trị mạt tre, mạt gỗ bay vào mắt không ra; dây xỏ cá muối cũng trị bụi vào mắt, nhổ gai đâm, nấu nước mà rửa.
Tổ ong vò vẽ, tóc rối, da rắn — ba vị đốt chung thành tro, uống với rượu một phương thốn chủy, ngày hai lần. Trị các nhọt thư độc, phụ cốt ung (nhọt sâu bám vào xương) có gốc ở tạng phủ, các khớp sưng lồi, đinh thũng, ác mạch (mạch máu nổi sưng đỏ), các độc đều khỏi.
Lại nấu nước tổ ong, mỗi lần uống năm hợp, giải nhiệt độc do uống nhũ thạch (loại thuốc khoáng thạch) gây ủng tắc bứt rứt; uống vào thì bột đá theo nước tiểu ra ngoài, rất hiệu. Nấu nước rửa vết gai cáo đâm; uống vào trị lở (?), khí nghịch lên, lỵ đỏ trắng, tiểu tiện không tự chủ.
Xác ve trị trẻ con động kinh, đàn bà đẻ con không ra; đốt thành tro uống, trị lỵ lâu ngày.
Ve sầu trị trẻ con động kinh, ngất đi không nói được.
Bạch cương tằm (con tằm chết cứng có lớp phấn trắng) tán bột, đắp vào đinh thũng, rễ nhọt sẽ tự ra, rất hiệu.
Đầu ba ba đốt thành tro, trị các bệnh của trẻ con; lại trị sau sinh bị sa dạ con xuống, thi chú, đau ngực bụng.
Mỡ cá chình trị trong tai có sâu bọ chui vào gây đau.
Óc cóc làm sáng mắt, trị thanh manh (mắt nhìn bên ngoài như thường mà không thấy gì).
Phân rắn trị trĩ lậu (?), nuôi rắn trong đồ đựng để lấy phân. Tro da rắn trị đinh thũng, lở độc, cốt thư (nhọt sâu ở xương). Xác rắn lột trị ngứa mình, ghẻ (?), hắc lào v.v.
Nhện trị trẻ con bụng to, đinh hề (một thể bệnh cam: bụng to, thân gầy khẳng khiu), ba năm không đi được; lại trị độc rắn, ôn ngược (sốt rét thể nóng nhiều), hoắc loạn, cầm nôn ngược.
Giun đất chấm muối cho tiết thành nước, trị tai điếc. Phân giun đắp vết chó dại cắn, độc sẽ ra theo dạng lông chó, công hiệu như thần.
Bọ hung giã làm viên nhét vào hậu môn, kéo giun trĩ ra hết, khỏi hẳn.
Vỏ hến để lâu năm trị phản vị và di tinh.
Vỏ ốc ruộng trị khẩu chú (?), đau ngực bụng; lại trị di tinh; ngâm nước uống thì cầm khát.
Lá táo chà lên mụn nhọt nóng, tốt.
Ngó sen trị nóng khát, làm tan máu ứ, giúp lên da non; ăn lâu khiến lòng vui vẻ.
Hạt dẻ sống nhai rồi đắp lên vết thương, trị gân xương gãy dập, đau, sưng, máu bầm. Lớp màng trong của hạt dẻ tên là "phù", giã thành bột trộn mật ong bôi lên da khiến da săn lại. Vỏ gai của quả dẻ trị hoả đan (da sưng đỏ như lửa) và độc thũng; cho trẻ nhỏ ăn thì khiến không mọc răng (?). Vỏ trắng thân cây dẻ nấu nước trị khê độc (độc ở khe suối nhiễm vào người).
Lá anh đào giã đắp chỗ trúng độc rắn, vắt lấy nước uống để phòng độc rắn đánh vào trong.
Rễ cây mai trị phong tý; rễ trồi lên khỏi mặt đất thì có độc, giết người. Quả mai làm lợi gân mạch, trừ chứng tý.
Lá tì bà trị ho nghịch, ăn không xuống.
Hồng sấy lửa trừ độc, trị vết thương dao kiếm, bỏng lửa, làm lên thịt, giảm đau. Hồng mềm, hồng chín giải nhiệt độc của rượu, cầm khô miệng, làm dịu nhiệt trong ngực.
Ô vu, tên khác là từ cô, trị trăm thứ độc, sau sinh huyết bức bối xông lên tim muốn chết, đẻ khó, nhau không ra: giã lấy nước uống một thăng.
Nhựa đào làm ra thạch lâm (sỏi đường tiểu), phá huyết ứ, trị trúng ác, chú ngỗ. Hoa đào tống khí độc xuống, tiêu sưng đầy, thông lợi ruột già ruột non.
Lê gọt mỏng dán vết bỏng nước, bỏng lửa thì không loét, đỡ đau, dễ khỏi; lại trị ho do nhiệt, cầm khát. Lá lê trị hoắc loạn nôn tả không ngừng, nấu nước uống.
Rau dền đỏ trị lỵ ra máu; lại trị xạ công (loài vật dưới nước mà người xưa cho là ngậm cát bắn hơi độc vào người gây bệnh) và sa sắt (loài mò rất nhỏ ở cát, bám vào người gây bệnh). Mã hiện, tên khác là mã xỉ thảo (rau sam), trị các chứng sưng … (?), mụn cơm, giã ra xát vào.
Uống nước rau sam trị phản vị, các chứng lâm, vết thương dao kiếm chảy máu, phá huyết ứ và trưng tích, với trẻ con càng tốt. Dùng nước rau sam rửa môi co rúm, vết nám mặt, độc mồ hôi ngựa, độc xạ công, bôi vào thì khỏi.
Mạn kinh tử trị hoàng đản, lợi tiểu tiện; nấu với năm thăng nước lấy nước đặc uống, trị trưng hà tích tụ; uống ít nước trị hoắc loạn, ngực bụng chướng; tán bột uống trị mắt mờ.
Hạt cải trắng trị xạ công và chú khí (tà khí bám dai dẳng) phát đau không cố định chỗ: làm viên uống, hoặc giã nát trộn giấm bôi vào, thấy hiệu nghiệm ngay.
Cỏ mục túc (cỏ linh lăng): thân lá tính bình (không nóng không lạnh), rễ tính hàn (mát, lạnh). Trị bệnh nhiệt, bứt rứt đầy tức, mắt vàng đỏ, tiểu tiện vàng, tửu đản (vàng da do rượu): giã lấy nước uống một thăng, cho nôn và đi ngoài thì khỏi.
Thủy liệu (rau răm nước) trị bị rắn cắn: giã đắp, vắt lấy nước uống thì đỡ; độc rắn vào bụng khiến lòng bứt rứt cũng dùng được. Lại nấu nước ngâm chân rồi vuốt, làm tiêu sưng cước khí.
Hồ thông (một loại hành) trị các độc dữ, độc gai dính phân cáo đâm vào, độc sa sắt, xạ công ở khe núi: nấu nước ngâm hoặc giã đắp, rất hiệu.
Rễ bạch nhương hà trị các loại lở độc, diệt cổ độc. Lõi rễ (?): râu lúa, râu lúa mạch lọt vào mắt không ra, nhỏ nước cốt vào mắt thì ra.
Kê tô trị nôn ra máu, chảy máu cam, làm khí đi xuống, tiêu cơm, rất hiệu.
Ruột quả bầu đắng trị thủy thũng, thạch lâm; gây nôn để trị khò khè, ho, khối kết ở bìu (?), chú cổ (bệnh lây do cổ độc), đàm ẩm. Nếu uống quá liều khiến nôn tả không ngừng thì nên dùng nước tro rơm kê để giải. Lại nấu nước ngâm dương vật trị tiểu tiện không thông.
Vừng sống nhai nát bôi lở đầu trẻ con và lở độc lan rộng, rất hiệu.
Lá đậu đỏ tên là hoắc, cầm tiểu tiện nhiều lần, trừ phiền nhiệt (nóng bứt rứt).
Bột đại mạch làm yên dạ dày, cầm khát, tiêu thức ăn, trị chướng bụng.
Bột tiểu mạch cầm lỵ, làm yên dạ dày, trị trẻ con động kinh, tiêu thức ăn, trị trĩ. Lại có nữ khúc và hoàng chưng: nữ khúc làm bằng hạt tiểu mạch nguyên hạt, tên khác là … (?); hoàng chưng làm bằng tiểu mạch xay, tên khác là hoàng y. Cả hai đều tiêu thức ăn, cầm tả lỵ, làm ra thai, phá huyết lạnh ứ đọng.
Nước vo gạo kê trị hoắc loạn, đột nhiên nóng trong lòng bứt rứt, khát thì uống mấy thăng, lập tức khỏi. Nước vo gạo để lâu cho chua thối cầm tiêu khát, tốt.
Bột rang gạo, lúa mạch (?) trị hàn trung, trừ nóng khát, giải bứt rứt, giải khí độc của thuốc khoáng thạch; chưng gạo và lúa mạch, rang rồi xay mà làm. Tên khác là cừu (lương khô).
Bạch anh tức là quỷ mục thảo, mọc dây leo, lá giống lá vương qua, hơi dài mà chẻ năm thuỳ, quả tròn như hạt long quỳ, còn non thì xanh, chín thì đen tía; nấu nước uống giải mệt nhọc. Hạt địa phu giã vắt lấy nước trị lỵ đỏ trắng; rửa mắt trừ mắt nóng mờ, quáng gà, mắt rít đau; tro mầm địa phu trị lỵ cũng tốt.
Phòng phong loại đầu rễ chẻ nhánh làm người phát cuồng, loại đuôi rễ chẻ nhánh làm phát lại cố tật. Hạt phòng phong giống hạt mùi mà to hơn, nêm vào thức ăn thì thơm, mà trị phong lại càng tốt.
Thạch long sô trị giun đũa và ăn không tiêu.
Lạc thạch mọc ở chỗ râm ẩm, bò lan quấn quanh cây và đá, đông hè đều xanh, tháng mười có hạt đen mà tròn, gọi là thạch long đằng, trị sau sinh huyết kết.
Lại trị vết rắn hổ lục cắn, vắt nước mà rửa; uống nước cốt cũng trừ được độc rắn gây bứt rứt; đắp vết thương dao kiếm thì khỏi ngay.
Thiên tuế lũy (?) thân to như cái bát, nhựa vị ngọt, quả vị ngọt chua giống nho; thân cây trị nấc nghịch rất tốt, trị nôn nấc sau bệnh thương hàn càng tốt.
Thiên danh tinh tức là lộc hoạt thảo, phá huyết ứ, làm lên thịt, cầm khát, lợi tiểu, diệt tam trùng, trừ các độc, mụn đinh, trĩ lậu (?), vết thương dao kiếm, tên bắn vào trong (?); người ngứa mình, ẩn chẩn không dứt thì xát vào là hết ngay.
Bột rễ sắn dây trị chó dại cắn người, đồng thời uống nước sắn dây. Đốt sắn dây thành tro, uống với nước một phương thốn chủy, trị hầu tý (họng sưng đau, tắc nghẽn).
Khổ sâm: tháng mười hái hạt, uống theo cách uống hạt hoè; uống lâu nhẹ người, không già, sáng mắt, có hiệu quả.
Thương nhĩ: từ sau tháng ba đến trước tháng bảy cắt lấy, phơi nắng cho khô, tán bột; mùa hè uống với nước, mùa đông uống với rượu. Trị đại phong, điên giản (động kinh), đầu phong, thấp tý, độc nằm trong tủy xương. Ngày uống hai lần; làm viên thì uống hai ba mươi viên, làm bột thì uống một hai thìa.
Uống đủ một trăm ngày thì bệnh sẽ thoát ra ngoài: hoặc như ghẻ lở, hoặc ngứa, chảy nước, hoặc da lốm đốm sần sùi, da nổi lên rồi bong ra, da thịt mịn như mỡ đông; khiến người ít ngủ, trừ độc của các loài có nọc chích, diệt cam thấp có sâu (?). Uống lâu thì ích khí, tai mắt tinh tường, nhẹ người, mạnh chí; trị phong độc ở lưng gối càng tốt, cũng trị độc chó dại cắn.
Hoa gian (?) trị chảy máu cam, nôn ra máu, lở do cứu (cứu: đốt ngải trên huyệt để chữa bệnh).
Vương tôn trị vết thương dao kiếm, phá huyết ứ, làm lên thịt, giảm đau, trị lỵ đỏ trắng, bổ hư ích khí, trừ cước khí.
Tước sàng trị huyết chướng, làm khí đi xuống; lại trị vết thương do đòn roi, bôi nước cốt thì khỏi ngay.
Thục dương tuyền, tên tục là tất cô, lá trị trẻ con kinh hãi.
Rễ ác thực (cây ngưu bàng) trị đau răng, lao ngược (sốt rét lâu ngày gây suy kiệt), chân mềm yếu, phong độc, ung thư, ho tổn thương phổi, phế ung (nhọt mủ trong phổi), sán hà, huyết tích tụ; lại trị các chứng phong, trưng hà, khí lạnh. Nuốt một hạt ngưu bàng thì làm vỡ đầu mụn ung thư.
Tương làm từ nhân hạt cây du làm thông đại tiểu tiện; tương làm từ vô di diệt tam trùng.
Phàm trong núi, trên đá, trong cỏ có nhiều đỉa, hút máu người, chui vào trong thịt, lan rộng sưng nổi lên: phương trị như sau.
Dùng cách cứu để chặn đường đi của nó thì khỏi.
Lại một phương: thường lấy mỡ lợn tháng chạp trộn muối bôi lên chân, kẽ ngón chân, mu bàn chân và trên giày thì đỉa không bám vào người.
Cách dùng (?): Khương hoàng mọc ở đất Thục (vùng Tứ Xuyên ngày nay) mới là thứ thật. Người Thổ Phồn (nước Tây Tạng thời xưa) lừa người Trung Quốc rằng thứ này trị được muôn bệnh, mỗi củ giá một tấm lụa, muốn mua cũng không được; về sau người ta biết đó là khương hoàng nên họ không đem vào nữa.
Phàm khương hoàng không được nhai, nhai thì hại răng. Trị mọi chứng sưng: lúc mới thấy sưng, cạo lấy bột hoà nước bôi mấy lần thì khỏi. Đẻ khó: cạo một củ thành bột, hoà nước uống thì đẻ được, uống với rượu cũng được. Sau sinh trong bụng không sạch: cạo lấy bột hoà nước uống thì khỏi.
Ngựa bị bí tiểu: cạo (?) lấy bột, dùng ống thổi lượng chừng nửa hạt đậu nành vào tai, mũi thì thông ngay. Bột thuốc này không được để đàn bà có thai đủ tháng nhìn thấy, rất dễ làm sẩy thai, phải cẩn thận.
Cách cất giữ khương hoàng: đựng trong túi, đặt vào trong đống gạo trắng, đại mạch, tiểu mạch; trong túi bỏ thêm ít gạo; treo ở chỗ khô ráo; đừng để gà, chó, đàn bà nhìn thấy.
Cách làm cao từ hai loại sừng nai mi (nai lớn) và hươu: tháng hai, tháng chín là thời điểm tốt nhất. Lấy sừng mới còn liền xương đế là tốt, chặt nhỏ, ngâm trong chậu lớn một đêm, rồi đãi rửa cho thật sạch, đợi lắng, bỏ nước đục bẩn ở dưới, lấy nước trong ở trên, lại ngâm một đêm, lại đãi rửa như trước, để lắng bỏ cặn đục, lấy nước ngâm ba đêm, rồi để lắng lấy nước trong cùng với xương sừng đã ngâm, nấu bằng lửa thật nhỏ.
Đại để cứ một thạch (một thạch bằng mười đấu) vụn sừng thì dùng ba thạch nước. Bỏ sừng ra, lắng lấy nước trong, nấu cạn còn khoảng năm thăng, lấy ra đựng trong đồ đồng, đặt trên nồi nước sôi đun ba ngày ba đêm cho đặc như đường, lấy ra đặt trên mâm đợi đông lại, dùng dao tre cắt thành miếng mỏng, phơi khô trên vải sạch là thành.
Phần sừng đã nấu rồi lại chặt nhỏ hơn nữa, thêm gấp đôi nước, nấu còn ba bốn thăng, cho vào đồ đồng, đun cách thủy như cách trước.
Cách uống: nướng cao cho thật vàng và phồng sôi lên, giã rây thành bột; cứ mỗi một cân bột cao thì dùng hai lạng phụ tử lớn đã bào. Lại một cách nữa: lấy củ phụ tử thật to, bỏ vỏ, thái nhỏ, nướng cho vàng, như vậy tốt hơn là bào.
Sáng sớm lúc bụng đói uống với rượu một phương thốn chủy, ngày hai lần, tăng dần dần đến hai thìa, không được quá hai thìa. Thuốc bổ ngũ tạng lục phủ (năm tạng và sáu phủ – tức toàn bộ các cơ quan bên trong), trị hư nhược gầy mòn cùng cực. Cao để lâu là tốt nhất.
Cách chế "tam kiến" họ ô (tam kiến: các vị thuốc từ cây ô đầu gồm ô đầu, thiên hùng, phụ tử… rất độc, phải chế để bớt độc): ô đầu hái tháng hai; thiên hùng, phụ tử, trắc tử đều hái tháng tám. Mùa xuân nên hái sớm, mùa thu nên hái muộn. Hái về rửa sạch, bỏ rễ râu và lông, phần thân để lại hai phân (phân: một phần mười tấc).
Trước hết cho vào một thùng gỗ lớn ba hộc (hộc: bằng mười đấu) nước vo gạo đã chua và bảy thăng bã rượu, khuấy đều; qua ba ngày thì làm theo cách dưới đây, theo đúng thứ tự cho đến khi xong.
Dùng một thăng gạo kê, đãi sạch, giã thành bột. Xếp ô đầu vào thùng dày ba tấc, rải cho phẳng, rồi rắc bột gạo phủ khắp lên; lại xếp ô đầu như trước, lại rắc bột gạo theo thứ tự ấy, cho đến khi gần đầy thùng, cách miệng thùng ba tấc thì dừng. Sau đó lấy nước bã rượu đổ xuống từ một bên thùng, cho ngập trên ô đầu hai tấc, lấy vật đậy lại.
Tháng chín thì để tám chín ngày, tháng mười thì để mười ngày; đợi khi lớp mốc trên mặt nước trong thùng chuyển màu tía khắp cả, thì lấy ô đầu ra, dùng dao cạo cắt xem bên trong: thớ màu trắng vàng đứt ra là đã chín; cứ thấy lớp mốc màu tía là chín, không cần nghi ngờ.
Liền lấy cỏ tranh trắng phơi một ngày cho héo là được, không được khô quá. Dưới mái nhà kho, trên nền đất khô, trải tranh dày năm tấc, vớt ô đầu ra cho ráo nước, bày lên trên lớp tranh, đừng để chồng lên nhau; bên trên lại phủ tranh dày năm tấc, bốn bên bịt kín bằng tranh cho thật kín.
Qua hai đêm ba ngày, vén tranh từ một bên ra xem: nếu mốc mọc đều, lốm đốm là tốt; nếu dính đốm trắng thì lại phủ thêm một đêm, lấy lúc mốc mọc đủ làm mức. Rồi từ từ bỏ lớp tranh bên trên, để thêm một đêm, nhẹ nhàng lấy ra để dưới mái nhà, rải mỏng trên vải, đừng để chồng nhau; qua hai mươi mốt ngày thì lấy ra nắn xem, đem phơi nắng ba ngày là thành.
Lại một cách: Ô đầu (thu hái tháng tư), Thiên hùng, Phụ tử, Trắc tử (thu hái tháng tám).
Các vị trên: trước hết nấu nước sinh thục (nước sôi pha lẫn nước lã), sơ chế phụ tử như cách trước, cho vào trong nước ấy, bịt kín đừng để hở hơi; qua nửa ngày lấy ra, dùng tro trắng ủ cho hút ẩm (?), thay tro nhiều lần cho khô, rồi phơi nắng. Các cách dùng cháo gạo, bã rượu, men v.v. đều không bằng cách này.
Cách uống thuốc muối: (vùng đất không có thuốc thì nên uống, rất có ích).
Muối của sở muối ở Thành Châu là bậc nhất, kế đến muối giếng Phong Tỉnh ở Miên Châu, kế đến muối giếng Phú Nhân ở Diêm Châu, kế đến muối giếng Quý Bình ở Ích Châu.
Muối của bốn giếng trên đây có thể uống được.
Cách uống như sau: trước hết ngậm một chút muối bằng hạt đậu trong miệng, đừng nuốt; chốc lát nước bọt đầy miệng thì đưa lại gần răng (?), lấy một phương thốn chủy muối cho vào miệng, hoà với nước bọt nuốt một lần, ngày uống một lần.
Phàm bệnh sốt rét mới mắc, uống một lần mà đi ngoài thông khoái thì khỏi; bệnh đã trên một trăm ngày thì uống năm lần là khỏi; nếu uống liền một tháng thì suốt đời không phát lại.
Các chứng hạ lỵ mới mắc, uống một hai lần là khỏi; lỵ đỏ trắng lâu cả năm thì uống bảy hoặc mười bốn lần là khỏi.
Các chứng đau ngực bụng, trưng kết, thức ăn cũ đọng lại (?), tích tụ, nôn ngược, ăn không tiêu, đã từ một năm cho đến hai ba mươi năm, uống không quá ba tháng thì lỵ và các bệnh đều khỏi. Lúc mới uống mà đi ngoài nhiều hơn, đừng lấy làm lạ.
Các chứng khí đầy, suyễn thở ngược, không ăn được, uống một lần là tan; uống hằng ngày thì trừ tận gốc. Bệnh nóng do thời tiết, đau đầu, choáng mắt, tay chân nóng bứt rứt, uống một lần mà được nôn và đi ngoài thì khỏi.
Các chứng ở đầu mặt, da dẻ, trăm khớp đều bị phong, uống một tháng thì khỏi. Nếu trong mười ngày đầu mới uống mà giữa hai lông mày càng thấy bức bối, đừng lấy làm lạ.
Các chứng đàm ẩm (nước đờm đọng lại trong cơ thể), ho nghịch, không ăn được, khó thở, uống một lần là khỏi.
Các chứng hư lao tổn thương, khớp xương đau nhức, đứng lên ngồi xuống thì mất tiếng (?), uống mười bốn ngày; ít hơi, thiếu sức, mặt không có sắc, uống mười ngày; uống được ba mươi ngày thì tốt.
Thường uống vào lúc sáng sớm, bụng đói, đại để lấy ba thìa làm mức. Nếu cần cho nôn và đi ngoài thì một lần uống nhiều, từ ba thìa trở lên, khiến nôn tả nhiều, nhưng rốt cuộc không hại người; nếu thấy nóng bứt rứt thì uống nước lạnh nhiều lần.
Nếu đến phương khác, xứ lạ, không hợp thủy thổ, đến nơi liền uống được một thăng (?) thì trăm việc không sợ gì. Muối có thể bổ hư, trừ lạnh và nóng; nếu có thức ăn cũ đọng không tiêu biến thành hoắc loạn, uống một lần là khỏi.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video