Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh (các bệnh lặt vặt, không thuộc nhóm lớn nào) phần cuối
Bị cấp (thuốc phòng sẵn để cấp cứu), mục thứ nhất
Gồm hai mươi bảy bài thuốc, một bài luận.
Thuốc a ngùy (nhựa khô của cây a ngùy, mùi hôi nồng, dùng tiêu tích, trừ độc) chữa mọi chứng thi chú (bệnh lây lan dai dẳng, người xưa cho là do khí độc của xác chết hoặc tà ma truyền sang, kéo dài đến chết) và ác khí (khí độc dữ) làm hại người. Có người ở gần xác chết, ác khí vào bụng, suốt đời không khỏi, rồi đến chết, thầy thuốc không chữa được. Bài này cũng chữa mọi chứng chú (bệnh lây truyền, bám dai trong người), hiệu nghiệm như thần: a ngùy 3 lạng (lạng: đơn vị cân thời xưa), đập vụn to bằng hạt vừng.
Bài trên một vị. Lấy bột mì làm vỏ hoành thánh, gói mỗi lần nửa lạng, luộc chín rồi nuốt. Ngày uống 3 lần, uống đủ mười bốn ngày thì khỏi hẳn. Kiêng ngũ tân (năm thứ rau cay nồng như hành, tỏi, hẹ, kiệu, gừng…), dầu mỡ, đồ bột mì, đồ sống lạnh, đồ chua, đồ trơn nhớt. Uống thuốc với rượu thì khỏi.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần cuối — Bị cấp, mục thứ nhất
Bài Ngọc hồ (bài thuốc "Bình ngọc")
Mọi bệnh đều dùng được.
Hùng hoàng (khoáng chất màu vàng cam, chứa thạch tín, có độc) 2 lạng; bát giác phụ tử (phụ tử loại tám cạnh; phụ tử là củ con của cây ô đầu, tính rất nóng, có độc) 2 lạng, bào (vùi vào tro nóng nướng cho phồng nứt để giảm độc); lê lô (rễ cây lê lô, gây nôn, có độc) 2 lạng; đan sa (chu sa, khoáng thủy ngân màu đỏ) 2 lạng; …thạch (?) (chữ đầu bị mất, có lẽ là dự thạch – một loại khoáng chứa thạch tín) 2 lạng, nung; ba đậu nhân (nhân hạt ba đậu, tẩy xổ rất mạnh, có độc) 2 lạng, bỏ vỏ.
Sáu vị trên, chọn ngày vượng tướng (ngày mà hành của ngày đang ở thế thịnh hoặc được trợ theo mùa trong ngũ hành, coi là ngày tốt), để đồng tử (bé trai chưa trưởng thành) trai giới (ăn chay, giữ mình trong sạch), lúc trời quang tạnh thì hòa thuốc. Trước giã ba đậu ba nghìn chày; rồi cho …thạch vào giã thêm ba nghìn chày; rồi cho lê lô vào giã ba nghìn chày; rồi cho hùng hoàng vào giã ba nghìn chày; rồi cho đan sa vào giã ba nghìn chày; rồi cho phụ tử vào giã ba nghìn chày; rồi cho mật trắng vào giã ba nghìn chày. Xong rồi giã thêm một vạn chày nữa thì tốt. Không có đan sa thì dùng chân chu (chu sa loại tốt) 4 lạng thay. Mỗi lần cho thuốc vào thì thêm chút mật, kẻo bột thuốc bay lên. Đựng trong đồ kín, bịt lại, đừng để hở hơi, đặt ở nơi sạch sẽ. Người lớn làm viên to bằng hạt đậu nhỏ. Người uống thuốc để tẩy bệnh thì đêm trước không ăn, sáng sớm uống 2 viên; nếu không thấy tác dụng thì uống cháo ấm để thúc thuốc. Bệnh ở trên cách mô (màng ngăn giữa ngực và bụng) thì nôn ra, ở dưới cách mô thì đi ngoài ra, hoặc chỉ ợ hơi thôi cũng là khỏi. Mọi bệnh liệu lượng không quá một hai viên, không bệnh nào không khỏi. Nhất định phải hòa vào ngày vượng tướng, trời quang tạnh thì mới rất linh nghiệm. Nếu không hòa vào ngày ấy thì rất vô dụng, chỉ uổng công khổ nhọc.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần cuối — Bị cấp, mục thứ nhất
Thương Công tán (thuốc bột mang tên Thương Công, tức danh y Thuần Vu Ý đời Hán; "tán" là thuốc dạng bột)
Bài chữa mọi bệnh: phàn thạch (phèn chua) nung; tạo giáp (quả bồ kết) nướng, bỏ vỏ và hạt; hùng hoàng nghiền; lê lô sao (rang khô trong chảo).
Bốn vị trên, lượng bằng nhau, làm thành bột. Chữa đột nhiên bị quỷ đánh, quỷ xô, quỷ đâm (các chứng đau dữ dội đột ngột mà người xưa cho là do quỷ gây ra) làm đau vùng tim bụng, nôn ra máu, đi ngoài ra máu, ngất như chết không biết gì; và chứng ngủ bị bóng đè, bị cắn gót chân mà không hay biết. Các bệnh do khí độc dữ: lấy thuốc lượng bằng hạt đậu to, cho vào ống tre, thổi vào mũi, hắt hơi được thì khí thông mà sống lại; chưa hắt hơi thì thổi nữa, lấy việc hắt hơi làm mức.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần cuối — Bị cấp, mục thứ nhất
Bị cấp phương (bài thuốc cấp cứu)
Bài chữa bệnh đột ngột, bụng trướng đầy: đại hoàng (rễ cây đại hoàng, thuốc tẩy); can khương (gừng khô); ba đậu (bỏ vỏ và lõi, sao).
Ba vị trên, lượng bằng nhau. Trước giã đại hoàng, can khương rồi rây; nghiền ba đậu nhuyễn như mỡ, cho vào bột, giã chung một nghìn chày là dùng được; hòa mật làm viên cũng tốt. Đựng trong đồ kín, đừng để bay hơi. Chữa bệnh đột ngột ở tim bụng; như trúng ác (đột nhiên trúng khí tà độc mà ngã quỵ), khách ngỗ (bị khí lạ xung phạm, như gặp người lạ, vật lạ mà sinh bệnh, hay gặp ở trẻ nhỏ), tim bụng trướng đầy đau như dao đâm, cấm khẩu (hàm cứng, miệng không mở được), thở gấp, nằm im như xác, chết đột ngột: lấy nước hoặc rượu cho uống ba bốn viên to bằng hạt đậu to, nâng đầu lên cho thuốc trôi xuống họng; chốc lát không đỡ thì uống thêm ba viên, trong bụng sôi chuyển, nôn ra hoặc đi ngoài được thì… (?) (câu bị đứt).
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần cuối — Bị cấp, mục thứ nhất
Thiên kim hoàn (thuốc viên "Nghìn vàng"; "hoàn" là thuốc viên)
Bài chữa trăm thứ bệnh do quỷ, phong chú (bệnh lây truyền do tà gió), nằm mơ giao hợp với quỷ thần, bệnh tà làm bụng trướng, sưng độc, bị khí độc xung phạm đột ngột: …thạch (?) 2 lạng, nung; phụ tử 2 lạng, bào, bỏ vỏ; hùng hoàng 2 lạng; chân chu 2 lạng; ba đậu nhân 2 lạng; lê lô 2 lạng; ngô công (con rết) 2 con, nướng; xạ hương (chất thơm lấy từ túi xạ của hươu xạ) nửa lạng; tê giác (sừng tê giác) 3 phân (phân: đơn vị cân, bằng một phần tư lạng).
Chín vị trên, giã ba nghìn chày. Mỗi lần uống 2 viên to bằng hạt đậu nhỏ; không thấy tác dụng thì tăng lên 3 viên. Uống vào lúc điểm đầu canh năm (gần sáng), đến giữa trưa thì thuốc giải; giải rồi thì ăn cháo gạo trắng. Kiêng đồ nóng, rượu, thịt, ngũ tân, mọi thứ đều kiêng.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần cuối — Bị cấp, mục thứ nhất
Chân châu phụ trước tán (thuốc bột ngọc trai chữa chứng bị tà bám vào người)
Bài chữa các chứng phong, quỷ chú, khí độc, bị miêu quỷ (ma mèo – một thứ tà thuật nuôi ma mèo để hại người) ám: chân châu (ngọc trai), hùng hoàng, đan sa mỗi thứ nửa lạng; can khương 1 lạng; ngô công 1 con, nướng; quế tâm (lớp vỏ quế bên trong đã cạo bỏ vỏ ngoài) 1 lạng; thiên hùng (củ ô đầu không mọc củ con, rất nóng, có độc) nửa lạng, bào; mãng thảo (lá cây mãng thảo, có độc) nửa lạng; tế tân (rễ cây tế tân, cay ấm) 1 lạng; thục tiêu (hạt tiêu đất Thục, tức xuyên tiêu) nửa lạng, "hãn" (rang cho tiết dầu, ra hơi), bỏ hạt đen và những quả còn ngậm miệng.
Mười vị trên làm bột, uống với rượu một phương thốn chủy (lượng bột đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc), ngày 2 lần.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần cuối — Bị cấp, mục thứ nhất
Đại phụ trước tán (thuốc bột lớn chữa chứng bị tà bám)
Bài chữa mọi chứng phi thi (bệnh thi chú phát đột ngột như bay đến), quỷ chú, phong tý (đau nhức tê bại do tà gió), trăm chỗ đau như kim dao đâm, nôn ngược, …ẩm (?) (chữ đầu bị mất; "ẩm" là nước đọng trong người), ngũ lao thất thương (năm chứng lao tổn và bảy chứng thương tổn, tức các dạng suy kiệt cơ thể), và mọi bệnh: phụ tử 7 phân, bào, bỏ vỏ; ô đầu (củ mẹ cây ô đầu, rất độc) 7 phân, bào, bỏ vỏ; ngô công 2 con, nướng; nguyên thanh (một loài sâu cánh cứng màu xanh, có độc) 8 phân; hùng hoàng 7 phân; chu sa 7 phân; can khương 7 phân; tế tân 7 phân; tích dịch (thằn lằn) 2 con; nhân sâm 7 phân; mãng thảo 7 phân; quỷ cữu (rễ cây quỷ cữu, có độc) 7 phân.
Mười hai vị trên giã thành bột, uống với rượu nửa tiền chủy (lượng bột phủ kín một đồng tiền; nửa tiền chủy là nửa lượng ấy), ngày 2 lần.
Thái Nhất thần minh hãm băng hoàn (thuốc viên mang tên thần Thái Nhất). Chữa các bệnh, phá tích tụ (khối u cục tích lại trong bụng), dưới tim trướng đầy, lúc nóng lúc lạnh, quỷ chú, bệnh lâu ngày ho, khí nghịch lên, khạc nhổ, ợ hơi; trừ mọi thứ dữ, giết quỷ, đuổi tà khí; quỷ kích (bị quỷ đánh), khách ngỗ, trúng ác, khí kết trong ngực, trong họng bế tắc, bệnh lúc tăng lúc giảm, quanh rốn đau quặn, âm ỉ chạy lên chạy xuống, ấn vào thì nảy lên tay, trong lòng bứt rứt như có sâu bọ, độc chú lây nhau đến chết cả nhà: hùng hoàng 2 lạng; nguyên thanh 5 con; quế tâm 2 lạng; chân châu 1 lạng rưỡi; xạ hương 1 lạng; phụ tử 1 lạng rưỡi, bào, bỏ vỏ; ô đầu 8 củ, bào, bỏ vỏ; tê giác 1 lạng; quỷ cữu 1 lạng; ba đậu nhân 1 phân; ngô công 1 con, nướng.
Nhân sâm 1 lạng; hạnh nhân (nhân hạt mơ) 30 hạt, bỏ đầu nhọn, vỏ, bỏ những hạt hai nhân, sao; xạ võng (cao chế từ nước củ ô đầu, rất độc) 1 lạng; đan sa 2 lạng; tích dịch 1 con; ban miêu (một loài sâu cánh cứng có độc), xư kê (con ve sầu lưng gù sống trên cây xuân) 7 con; địa đảm (một loài sâu cánh cứng sống dưới đất, có độc) 7 con; ngưu hoàng (sỏi mật bò) 1 lạng.
Hai mươi bốn vị trên giã thành bột, làm viên với mật, giã ba vạn chày, viên bằng hạt đậu nhỏ. Uống trước bữa ăn 2 viên, ngày 2 lần; không thấy tác dụng thì tăng dần. Lấy 2 viên đặt trên cửa thì mọi thứ dữ không lại gần. Bị thương hàn (bệnh sốt do cảm lạnh) mà uống thì không ai không khỏi ngay. Nếu đến nhà có người bệnh, đi thăm người bệnh, đi đêm, ngủ một mình thì uống 2 viên, mọi tà không lại gần; cũng có thể đeo trên người.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần cuối — Bị cấp, mục thứ nhất
Tích dịch hoàn (thuốc viên thằn lằn)
Bài chữa chứng trưng kiên (khối cứng trong bụng), thủy thũng (phù nước), phi thi, độn thi (bệnh thi ẩn nấp trong người, lúc phát lúc thôi), hàn thi (bệnh thi do lạnh), tang thi (bệnh thi nhiễm từ nhà có tang), thi chú, cốt huyết tương chú (bệnh lây truyền giữa những người cùng máu mủ), ác khí, quỷ ngỗ (bị quỷ xung phạm), cổ độc (độc do bùa cổ – người ta nuôi sâu bọ độc làm bùa để hại người) (?) (nguyên văn viết sai chữ), tà khí, lúc mê lúc tỉnh như sống như chết, lưu ẩm (nước đọng chảy trong người), kết tích, bị hổ sói cắn, chó (dại?) (?) cắn, độc chim trấm (loài chim độc trong truyền thuyết) vào ngũ tạng; uống thuốc này giết được độc, tiêu ngay. Phụ nữ bị tà quỷ xung phạm cũng đuổi đi được: tích dịch 2 con; ngô công 2 con, nướng; địa đảm 50 con; …trùng (?) (chữ đầu bị mất, có lẽ giá trùng – con gián đất) 30 con, sao; hạnh nhân 30 hạt, bỏ đầu nhọn, vỏ, hạt hai nhân; khương lang (con bọ hung) 14 con, nướng; manh trùng (ruồi trâu) 30 con, bỏ cánh chân, sao; phác tiêu (muối mang tiêu thô, thuốc tẩy) 7 phân; trạch tả (củ cây trạch tả, lợi tiểu) nửa lạng; thược dược (rễ cây thược dược) 5 phân; hổ cốt (xương hổ) 1 lạng rưỡi, nướng; cam thảo 1 lạng, nướng; đào nô (quả đào khô héo còn treo trên cây qua mùa đông) nửa lạng; tê giác nửa lạng; ba đậu nhân 7 phân; quỷ đốc bưu (rễ cây quỷ đốc bưu) nửa lạng; xích tang kê (nấm đỏ mọc trên cây dâu) nửa lạng; can khương 1 lạng; khoản đông hoa (hoa cây khoản đông, chữa ho) 3 phân; cam toại (rễ cây cam toại, tẩy nước rất mạnh) 5 phân.
Hai mươi vị trên, nghiền ba đậu, hạnh nhân cho nhuyễn như cao, cho bột các thuốc vào, nghiền đều, thêm mật giã hai vạn chày, viên bằng hạt vừng. Uống lúc chưa ăn 3 viên, ngày 1 lần; không đi ngoài được thì tăng lên. Ai không muốn nôn tả thì uống 1 viên, ngày 1 lần. Có người bị chứng gió lạnh tích lại thành khối cứng hai mươi năm mà cũng khỏi.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần cuối — Bị cấp, mục thứ nhất
Kim nha tán (thuốc bột kim nha)
Bài chữa quỷ chú, phong tà (tà khí do gió), nói năng như quỷ nhập, thi chú; bệnh hoặc ở lưng, cột sống, ngực sườn, chạy không có chỗ nhất định; không thích gặp người, ý chí bất định, mặt mất sắc, mắt đỏ, cánh mũi phập phồng, môi khô, móng vàng… đều chữa được: ngô công 1 con, nướng; nhân sâm 1 lạng; khương lang 7 con, nướng; hùng hoàng 1 phân; từ trường khanh (rễ cây từ trường khanh) 14 cây; tích dịch 1 con; cát cánh (rễ cây cát cánh) 3 phân; thiết tinh (bụi sắt trong lò rèn) 3 phân; quế tâm 1 lạng; quỷ cữu nửa lạng; kim nha (một loại khoáng thạch màu vàng như răng) 1 phân, nung.
Dã cát (cây lá ngón, cực độc) 1 phân; phụ tử 1 củ, bào, bỏ vỏ; độc công (tức quỷ cữu) 3 củ; xuyên khung (?) (chữ sau bị mất; rễ cây khung cùng) nửa lạng; thạch trường sinh (một loài dương xỉ mọc trên đá) nửa lạng; tiêu mục (hạt đen của quả xuyên tiêu) nửa lạng; đại hoàng 1 phân; cam thảo 1 phân, nướng; nguyên thanh 14 con; quỷ đốc bưu nửa lạng; phong phòng (tổ ong) 1 phân, sao; tằng thanh (một loại quặng đồng màu xanh) 1 phân; chân châu 1 phân; xác rắn lột 1 phân, sao; đan sa 1 phân; ô đầu nửa lạng, bào, bỏ vỏ; lang độc (rễ cây lang độc, có độc) nửa lạng; ban miêu 4 con, sao; thạch cao (khoáng chất trắng, tính lạnh) 5 phân; …như (?) (chữ đầu bị mất, có lẽ lư như – rễ một loài cỏ có độc) 1 phân; vu di (quả cây du núi, trị giun) nửa lạng; quỷ tiễn (cành có cánh của cây vệ mâu) nửa lạng; lê lô nửa lạng; ly cốt (xương mèo rừng) 1 phân.
…thủy thạch (?) (có lẽ là hàn thủy thạch – một loại khoáng tính lạnh) 5 phân; ngưu hoàng 1 lạng; phân chim én hồ (loài én bụng trắng) 1 lạng; miết giáp (mai ba ba) nửa lạng, nướng; hoạt thạch (bột đá tan) nửa lạng.
Bốn mươi lăm vị trên làm bột, uống với rượu một đao khuê (đơn vị đo bột rất nhỏ, chừng một phần mười phương thốn chủy), ngày 2 lần, tăng dần. Nếu có sâu thì đều theo đại tiện, tiểu tiện ra hết.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần cuối — Bị cấp, mục thứ nhất
Đại kim nha tán (thuốc bột kim nha lớn)
Bài chữa trăm thứ độc ở phương Nam, chướng khí (khí độc ẩm thấp ở vùng rừng núi phương Nam, gây sốt rét và các bệnh nặng), dịch độc (độc của bệnh dịch), chân yếu sưng đau, thấp tý (đau nhức tê bại do ẩm thấp), phong tà, quỷ chú.
Kim nha (nung); hùng hoàng; đan sa; long đởm (rễ cây long đởm, rất đắng); phòng phong (rễ cây phòng phong, trừ phong); ngọc chi (?) (một vị thuốc chưa rõ); đại hoàng; tằng thanh; phục linh (nấm mọc ở rễ thông, lợi tiểu); quế tâm; tùng chi (nhựa thông); can khương; ô đầu (bào, bỏ vỏ); ban miêu (bỏ cánh chân, sao); đình trưởng (một loài sâu cánh cứng có độc, cùng họ với ban miêu); tế tân; tiêu thạch (diêm tiêu); dã cát; đại kích (rễ cây đại kích, tẩy nước mạnh); thương lục (rễ cây thương lục, tẩy nước); xác rắn lột (sao).
Nguyên thanh; xương cò hạc; nguyên hoa (nụ hoa cây nguyên, tẩy nước, có độc); phụ tử (bào, bỏ vỏ); hàn thủy thạch; nhân sâm; quán chúng (thân rễ một loài dương xỉ, trị giun); long cốt (xương hóa thạch của động vật cổ); thục tiêu ("hãn", bỏ hạt và quả ngậm miệng); lộ phong phòng (tổ ong treo ngoài trời) (sao); ba đậu (bỏ vỏ và lõi); tích dịch; ngô công (nướng); …thạch (?) (nung); thiên hùng; ly cốt (nướng); thạch đởm (đá mật – khoáng đồng sunfat màu xanh); mãng thảo. Ba mươi chín vị trên, mỗi thứ lượng bằng nhau làm bột, đựng vào túi lụa đỏ đeo trên người, nam đeo bên trái, nữ đeo bên phải. Lúc chưa ăn, uống với tương thủy (nước chua lên men từ nước cơm) hoặc rượu tùy ý, một đao khuê, lấy lúc thấy tác dụng làm mức.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần cuối — Bị cấp, mục thứ nhất
Tiểu kim nha tán (thuốc bột kim nha nhỏ)
Bài chữa chướng khí phương Nam, dịch độc, chân yếu, phong tà, quỷ chú: kim nha 5 phân, nung; nữ uy (rễ cây nữ uy) 3 phân; mãng thảo 3 phân; can khương, quế tâm, thiên hùng (bào, bỏ vỏ), tế tân, tỳ giải (rễ cây tỳ giải, trừ thấp) mỗi thứ 3 phân; tê giác (cạo thành vụn); ô đầu (bào, bỏ vỏ); xạ hương; hổ trượng (rễ cây cốt khí củ); hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, đắng lạnh); hùng hoàng; chu sa; thục tiêu nửa lạng ("hãn", bỏ hạt và quả ngậm miệng); hoàng liên (rễ cây hoàng liên, rất đắng) 1 lạng; ngưu hoàng 1 phân; ngô công 1 con dài bảy tấc, nướng.
Mười chín vị trên làm bột xong, cho ngưu hoàng, xạ hương vào giã thêm ba nghìn chày. Uống với rượu ấm một tiền chủy, ngày 3 lần, đêm 2 lần, lấy lúc thấy tác dụng làm mức. Đựng trong túi lụa đỏ đeo trên người để tránh điều chẳng lành; khi đi viếng tang, thăm bệnh thì đều nhét vào mũi, tốt. (Một bài khác dùng do bạt – củ một loài cây họ ráy – mà không có hổ trượng.)
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần cuối — Bị cấp, mục thứ nhất
Lại một bài Đại kim nha tán
Công dụng của bài này giống bài trước. Nhà có người mắc truyền thi cốt chưng (bệnh lao lây truyền từ người này sang người khác, sốt âm ỉ như hơi nóng hấp từ trong xương ra) thì nên hòa thuốc này, tốt.
Kim nha 2 lạng, nung; đại hoàng 1 lạng; miết giáp 1 lạng, nướng; chi tử nhân (nhân quả dành dành) 1 lạng; quỷ đốc bưu 1 lạng; …giáp (?) 1 lạng, nướng (có bản ghi là quy giáp – yếm rùa); đào bạch bì (lớp vỏ trắng của rễ cây đào) 1 lạng; đồng kính tị (núm đồng ở lưng gương đồng) 1 lạng; can tất (nhựa sơn khô) 1 lạng, sao; quế tâm nửa lạng; thược dược nửa lạng; xạ can (thân rễ cây rẻ quạt) nửa lạng; thăng ma (rễ cây thăng ma) nửa lạng; từ trường khanh 3 phân; diên vĩ (thân rễ cây diên vĩ) nửa lạng; do bạt 3 phân.
Phong phòng nửa lạng, sao; tế tân nửa lạng; can khương nửa lạng; mang tiêu (muối mang tiêu tinh chế, thuốc tẩy) nửa lạng; mãng thảo nửa lạng; long đởm, lang nha (rễ cây lang nha), hùng hoàng, chân châu mỗi thứ 3 phân; bạch truật (củ cây bạch truật, bổ tỳ) 1 lạng rưỡi; xạ võng 1 phân; linh dương giác (sừng linh dương) nửa lạng, cạo vụn; mã mục độc công (tức quỷ cữu) nửa lạng; tê giác nửa lạng, cạo vụn; cam thảo nửa lạng, nướng; lang độc nửa lạng; khương lang 7 con, nướng; địa đảm 7 con; xư kê 7 con.
Nguyên thanh 7 con; lôi hoàn (một loài nấm ký sinh trên rễ tre, trị giun) 7 phân; long nha (răng hóa thạch của động vật cổ) 1 lạng rưỡi; hạnh nhân 1 lạng rưỡi, bỏ đầu nhọn, vỏ, hạt hai nhân, sao; ba đậu 14 hạt, bỏ vỏ và lõi; đào nô 14 quả; thiết tinh 1 hợp (hợp: đơn vị dung tích, bằng một phần mười thăng); xích tiểu đậu (đậu đỏ nhỏ) 1 hợp; ô mai (quả mơ hun khói) 7 quả; phân chim én hồ 1 lạng rưỡi.
Xương cò hạc 2 lạng; thạch cao 2 lạng; xác rắn lột 1 thước, sao; ban miêu 7 phân; hoạt thảo tử (?) (hạt một loài cỏ chưa rõ) 1 lạng rưỡi.
Năm mươi vị trên làm bột, uống với rượu một đao khuê, tăng dần đến hai đao khuê, ngày 3 lần, đêm 1 lần, lấy lúc thấy tác dụng làm mức. Đựng một phương thốn chủy vào túi lụa đỏ đeo trên người, nam bên trái, nữ bên phải. Khi đi thăm người bệnh, thăm nhà có tang, đi đêm trên đường, lúc sáng sớm chiều tối có sương mù cũng làm như vậy. Bịt kín, đừng để hở hơi. Phải ăn chay giữ mình trong sạch bảy ngày, hòa thuốc theo đúng phép từng điều một; cho đồng tử tắm gội, hòa thuốc ở nơi vắng lặng không có người, đừng để ai biết; mua thuốc đừng mặc cả.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần cuối — Bị cấp, mục thứ nhất
Thái Nhất thần minh hoàn
Bài chữa trưng hà trong bụng (khối u cục trong bụng: "trưng" là khối cứng cố định, "hà" là khối lúc tụ lúc tan), tích tụ, chi mãn (đầy tức, chống lên vùng ngực sườn), lúc nóng lúc lạnh, quỷ chú, bệnh lâu ngày ho, khí nghịch, nôn ra máu; giết quỷ và tà khí; cổ chú (bệnh do bùa cổ lây truyền), khí kết trong ngực, trong họng như có vật vướng, thức ăn cũ không tiêu, lạnh lâu ngày: hùng hoàng 4 lạng; chân châu 2 lạng; đan sa 2 lạng; lê lô 1 lạng rưỡi; phụ tử 1 lạng rưỡi, bỏ vỏ, bào; ban miêu 20 con, sao; hạnh nhân 80 hạt, bỏ đầu nhọn, vỏ, hạt hai nhân, sao; địa đảm 14 con; phàn thạch 1 lạng, nung; ngô công chân đỏ 2 con, nướng; ba đậu 70 hạt, bỏ vỏ và lõi; quỷ cữu 3 lạng; đặc sinh …thạch (?) (có lẽ đặc sinh dự thạch – một loại khoáng chứa thạch tín) 5 lạng, nung.
Mười ba vị trên, rây và phủ trớ (thái, giã thành mảnh nhỏ; nghĩa đen là nhai vụn); …thạch đập nhỏ bằng hạt lúa mạch; lấy vỏ trắng rễ dâu 14 miếng to bằng đồng tiền, cho vào chảo sắt cùng sao đến khi vỏ dâu cháy đen thì thôi. Giã hai nghìn chày, cho đan sa, hùng hoàng và các thuốc khác vào, giã chung bốn nghìn chày, hòa mật trắng làm viên, uống viên to bằng hạt đậu nhỏ.
Dù không biết bệnh tiến hay lui: nếu quanh rốn có cái gì đuổi nhau chạy lên xuống không định, ấn vào thì nảy lên tay, trong lòng bứt rứt như có sâu bọ, bệnh chạy trong da, thì lần lượt lấy một viên xoa lên chỗ bệnh, đưa tay vuốt nhanh xuống thì da hóa xanh; không xanh thì sẽ trắng hoặc đen; nếu có màu đỏ là bệnh đã chết ở trong da. Nếu bị ong, rắn đốt cắn, hoặc trúng ác, thì uống một viên, lấy một viên đắp vào vết thương; nếu không thấy tác dụng thì tăng đến ba viên. Đột nhiên mắc phi thi, trong bụng đau như cắt, thì uống ba viên, bẻ một viên đắp lên chỗ đau là khỏi.
Đêm nằm mơ, thức dậy kinh sợ, hoặc đi thăm bệnh, viếng tang, thì uống một viên, ngâm một viên bôi lên người, ngăn được điều dữ, tà khí không dám đến gần. Đột nhiên trúng quỷ mị (ma quỷ ám), nói cuồng nói nhảm, thì lấy một viên bôi lên chỗ mạch đập ở cổ tay, một viên bôi lên huyệt nhân trung (rãnh giữa mũi và môi trên) là khỏi. Quỷ mị đuổi theo người thì lấy một viên bôi lên cửa ngõ, quỷ không dám tới.
Bệnh cổ độc thì nhịn ăn một đêm, sáng hôm sau uống một viên; không thấy tác dụng thì tăng lên hai viên, ba viên, lấy lúc thấy tác dụng làm mức. Có khối trưng kết, vật đọng lâu ngày thì đừng ăn, uống bốn viên; nếu chỉ muốn cho khối tiêu đi thì uống một viên, ngày 3 lần, bệnh sẽ ra như lòng trắng trứng gà, hoặc ra rắn, sâu; tẩy xong thì lấy thịt béo, thịt nạc nấu canh để bồi bổ. Cáo kêu thì lấy một viên ném về phía nó, cáo liền chết ngay tại chỗ. Bài này thần bí, không được truyền bừa.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần cuối — Bị cấp, mục thứ nhất
Cát cánh hoàn (thuốc viên cát cánh)
Bài chữa các chứng chú và mọi bệnh: độc chú, quỷ chú, thực chú (bệnh chú do ăn uống), lãnh chú (bệnh chú do lạnh), đàm ẩm (đờm và nước đọng trong người), thức ăn cũ không tiêu, và chứng do rượu… (?) (chữ sau bị mất): lê lô 2 lạng, sao; tạo giáp 2 lạng, nướng, bỏ vỏ và hạt; ba đậu nhân 2 lạng, sao; cát cánh 2 lạng; phụ tử 2 lạng, bào, bỏ vỏ.
Năm vị trên tán bột, hòa mật giã một vạn chày. Khi định uống thì đêm trước không ăn, sáng sớm uống 2 viên to bằng hạt ngô đồng, nằm ngửa, đừng ngủ. Đến giờ ăn, nếu bệnh ở trên cách mô thì nôn ra, ở dưới cách mô thì đi ngoài ra, thải ra những vật dữ như nòng nọc, trứng cóc, có thứ dài một hai thước. Tẩy xong người rất hư nhược, nấu canh bồi bổ, nghỉ dưỡng bệnh ba bốn ngày; bệnh chưa hết thì uống lại như lần đầu.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần cuối — Bị cấp, mục thứ nhất
Thập chú hoàn (thuốc viên chữa mười chứng chú)
Bài chữa mười loại chú: khí chú (do khí), lao chú (do lao tổn), quỷ chú, lãnh chú, sinh nhân chú (lây từ người sống), tử chú (lây từ người chết), thi chú, thủy chú (do nước), thực chú, thổ chú (?) (do đất; câu bị dính liền với phần liệt kê thuốc): hùng hoàng 1 lạng; nhân sâm 1 lạng; cam thảo 1 lạng, nướng; …bản (?) (có lẽ cảo bản – rễ cây cảo bản) 1 lạng; ba đậu 1 lạng, bỏ vỏ và lõi, sao.
Cát cánh 1 lạng; phụ tử 1 lạng, bào, bỏ vỏ; tạo giáp 1 lạng, nướng, bỏ vỏ và hạt; thục tiêu 1 lạng, "hãn"; mạch môn đông (củ cây mạch môn, tức cây lan tóc) 1 lạng, bỏ lõi.
Mười vị trên tán bột, hòa mật, lúc bụng đói uống một viên to bằng hạt đậu nhỏ, ngày 2 lần, tăng dần, lấy lúc thấy tác dụng làm mức. Rất hiệu nghiệm.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần cuối — Bị cấp, mục thứ nhất
Đại xạ hương hoàn (thuốc viên xạ hương lớn)
Bài chữa quỷ chú, phi thi và mọi bệnh: xạ hương sống nửa lạng; ngưu hoàng nửa lạng; ngô công 1 con, nướng; đan sa nửa lạng; hùng hoàng 1 lạng; ba đậu nhân 50 hạt, bỏ lõi, sao; hạnh nhân 50 hạt, bỏ đầu nhọn, vỏ, hạt hai nhân, sao; quế tâm nửa lạng; địa đảm 7 con; nguyên thanh 7 con; đình trưởng 7 con; tích dịch 1 con; gan rái cá nửa lạng, nướng; đại hoàng nửa lạng; tê giác nửa lạng, cạo vụn.
…thạch (?) nửa lạng, nung; tế tân nửa lạng; lê lô nửa lạng; ban miêu 7 con, bỏ cánh chân, sao; quỷ cữu, phàn thạch (nung), phụ tử (bào, bỏ vỏ), chân châu mỗi thứ nửa lạng.
Hai mươi ba vị trên giã thành bột, hòa mật giã ba nghìn chày. Uống với nước một viên to bằng hạt đậu nhỏ, ngày 2 lần. Bị rắn, ong, bọ cạp đốt cắn thì lấy thuốc xoa vào là khỏi. (Một bài khác ghi địa đảm là mật trăn.)
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần cuối — Bị cấp, mục thứ nhất
Ngô công thang (thuốc sắc con rết; "thang" là thuốc sắc nước)
Bài chữa ác chú tà khí, lúc đến lúc đi, đau tim thấu ra ngực và lưng, hoặc chạy vào da thịt, di chuyển không định, khổ vì nóng, tứ chi bứt rứt đau nhức, gầy yếu… (?) (câu bị đứt): ngô công 1 con, nướng; ngưu hoàng 1 phân; đại hoàng 3 phân; đan sa 3 phân; tế tân 1 lạng; quỷ cữu 1 lạng.
Hoàng cầm nửa lạng; đương quy (rễ cây đương quy, bổ máu) 1 lạng; quế tâm 1 lạng; nhân sâm 3 phân; xạ hương 1 phân; phụ tử 1 lạng, bào, bỏ vỏ.
Can khương 1 lạng.
Mười ba vị trên phủ trớ, lấy 1 đấu nước (đấu: đơn vị dung tích, bằng mười thăng) nấu mười một vị, lấy 3 thăng (thăng: đơn vị dung tích), bỏ bã, cho bột ngưu hoàng và xạ hương vào, khuấy đều, chia làm 3 lần uống.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần cuối — Bị cấp, mục thứ nhất
Quán cốt hoàn (thuốc viên xương cò hạc)
Bài chữa độn thi, phi thi, tích tụ, dưới sườn đau lan ra lưng, chạy không có chỗ nhất định, hoặc ở trong tạng phủ, hoặc ở trong bụng, hoặc bỗng nhiên mà đau: xương ống chân cò hạc 3 phân; hùng hoàng 1 lạng; lê lô nửa lạng; dã cát nửa lạng; mãng thảo 1 lạng; nguyên thanh 14 con.
Ban miêu 14 con, sao; ba đậu 40 hạt, bỏ vỏ và lõi, sao; đan sa 2 phân; mẫu lệ (vỏ hàu) 1 lạng, sao; quế tâm nửa lạng.
Mười hai vị trên giã, rây, làm viên với mật, uống 2 viên to bằng hạt đậu nhỏ, ngày 3 lần, lấy lúc thấy tác dụng làm mức. (Một bài khác ghi đan sa là đan sâm – rễ cây đan sâm.)
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần cuối — Bị cấp, mục thứ nhất
Giang Nam độ thế hoàn (thuốc viên "cứu đời" đất Giang Nam)
Bài chữa mọi bệnh: trưng kiên, tích tụ, phục thi (bệnh thi nằm ẩn trong người, lâu ngày lại phát), bệnh lâu ngày lúc nóng lúc lạnh, khí chú chạy trong da, bệnh lâu nằm liệt giường, cơ thịt khô kiệt, tứ chi nóng bứt rứt, nôn ngược không ăn được, thương hàn, thời khí (bệnh dịch theo mùa), ác chú xung phạm, cấm khẩu không mở miệng được, đau tim: xạ hương 1 lạng; tế tân 2 lạng; đại hoàng 1 lạng; cam thảo 2 lạng, nướng; thục tiêu 3 lạng, "hãn", bỏ hạt và quả ngậm miệng; tử uyển (rễ cây tử uyển, chữa ho) 1 lạng rưỡi; nhân sâm 2 lạng; can khương 1 lạng; phục linh 2 lạng; phụ tử 1 lạng rưỡi, bào, bỏ vỏ; chân châu 1 lạng; đan sa 1 lạng; ô đầu nửa lạng, bào, bỏ vỏ; dã cát 1 lạng; ngưu hoàng nửa lạng; quế tâm 1 lạng; ngô công 2 con, nướng; hùng hoàng 1 lạng; quỷ cữu 1 lạng; ba đậu 60 hạt, bỏ vỏ và lõi, sao.
Hai mươi vị trên giã thành bột, làm viên với mật. Uống với nước 2 viên to bằng hạt đậu nhỏ, tăng dần đến 4 viên, ngày 2 lần. Thêm gan rái cá 1 lạng thì rất tốt.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần cuối — Bị cấp, mục thứ nhất
Đại độ xuất hoàn (?) (có lẽ là "Đại độ thế hoàn")
Bài chữa mọi bệnh, giống bài trước.
Ngưu hoàng 1 lạng; đại hoàng 1 lạng; hùng hoàng 1 lạng; tế tân 1 lạng; phụ tử 1 lạng, bào, bỏ vỏ; chân châu 1 lạng; cam thảo 1 lạng, nướng; nhân sâm 1 lạng; xạ võng 1 lạng; đan sa 1 lạng; quỷ cữu 1 lạng; mãng thảo 1 lạng.
Quỷ tiễn 2 lạng; quế tâm 2 lạng; thục tiêu 1 lạng, "hãn", bỏ hạt và quả ngậm miệng; tử uyển 2 lạng; ba đậu nhân 80 hạt, bỏ lõi, sao; can khương 2 lạng; dã cát 1 thước; tích dịch 1 con; ngô công 1 con, nướng; địa đảm 15 con; nguyên thanh 20 con; xư kê 30 con; phục linh 1 lạng; xạ hương 2 lạng.
Hai mươi sáu vị trên giã thành bột, làm viên với mật. Uống với nước 2 viên to bằng hạt đậu nhỏ, ngày 2 lần, uống trước bữa ăn (?).
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần cuối — Bị cấp, mục thứ nhất
Tế tân tán (thuốc bột tế tân)
Bài chữa phong (tà gió) vào ngũ tạng, ngột ngạt ngất lịm, thường khô rát đau đớn; hoặc phong chú vào thân, lãnh chú, quỷ chú, phi thi, ác khí làm sưng nổi lên, khi bên trái khi bên phải, khi trước khi sau, khi trong khi ngoài, châm cứu thì nó chạy đi chỗ khác, không có chỗ nhất định; kinh hãi hồi hộp, bụng trướng, khí đầy, lại đau vùng tim; hoặc hoảng hốt, buồn sợ, không ăn uống được; bệnh lúc tăng lúc giảm; vùng bộ phận sinh dục ẩm ngứa; hoặc đại tiện ra máu, nước tiểu đỏ vàng; kiệt sức vì chuyện phòng the: phụ tử 2 phân, bào, bỏ vỏ; tần giao (rễ cây tần giao, trừ phong thấp) 3 phân; nhân sâm 3 phân; mẫu lệ 3 phân, sao; thục tiêu 3 phân, "hãn", bỏ hạt và quả ngậm miệng; can khương 5 phân; quế tâm 5 phân; phục linh 1 lạng; cát cánh 1 lạng; phòng phong 1 lạng rưỡi; bạch truật 1 lạng; đương quy 1 lạng; độc hoạt (rễ cây độc hoạt, trừ phong thấp) 1 lạng; sài hồ (rễ cây sài hồ) 5 phân; hoàng cầm 3 phân; ô đầu nửa lạng, bào, bỏ vỏ; cam thảo 3 phân, nướng; ma hoàng (thân cây ma hoàng, làm ra mồ hôi) 3 phân, bỏ đốt; xuyên khung (?) 3 phân; thạch nam (lá cây thạch nam) nửa lạng; mãng thảo nửa lạng; ngưu tất (rễ cây cỏ xước) nửa lạng; thiên hùng… (?) (từ đây nguyên văn bị mất phân lượng và một số vị).
Hai mươi sáu vị trên giã, rây làm bột, phải cân riêng từng thứ rồi mới trộn chung. Sáng sớm uống với rượu trong năm phân chủy (?) (khoảng nửa phương thốn chủy); uống xong, chừng thời gian đi được mười dặm, khi sức thuốc sắp hết thì uống thêm 5 hợp rượu, tốt.
Giới tử bạc (thuốc đắp bằng hạt cải) chữa độn thi, phi thi, lại chữa phong độc đột ngột làm sưng, chạy vào tứ chi, đầu mặt, và các chứng phong: hạt cải 1 thăng, hấp chín.
Bài trên một vị, giã, rây, lấy hoàng đan (bột chì đỏ) 2 lạng trộn vào, chia làm hai phần, đựng vào túi vải thưa, hấp lại cho nóng, đắp lên chỗ đau. Phải thay nhau hấp hai túi, luôn đắp lúc còn nóng, làm như vậy ba đến năm lần thì yên.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần cuối — Bị cấp, mục thứ nhất
Thái Nhất bị cấp tán (thuốc bột cấp cứu mang tên thần Thái Nhất)
Bài chữa đột nhiên trúng ác, khách ngỗ, ngũ thi (năm loại bệnh thi) vào bụng, quỷ đâm, quỷ xô, và trúng cổ độc chú, nôn ra máu, đi ngoài ra máu, và tim bụng đau đột ngột, bụng đầy, lúc nóng lúc lạnh, bệnh độc đã sáu bảy ngày: hùng hoàng 2 lạng; đan sa 1 lạng; quế tâm 1 phân; lê lô 7 thù (thù: đơn vị cân rất nhỏ, 24 thù là 1 lạng); phụ tử 5 phân, bào, bỏ vỏ; thục tiêu nửa lạng, "hãn", bỏ hạt và quả ngậm miệng; dã cát 21 thù; nguyên hoa 10 thù; ba đậu nhân 35 hạt, bỏ lõi, sao.
Chín vị trên, riêng ba đậu nghiền nhuyễn như mỡ, các vị còn lại rây lấy bột, trộn với ba đậu rồi giã lại cho đều, đựng trong đồ sành sứ, bịt kín, đừng để hở hơi. Khi có bệnh gấp thì uống với nước một tiền ngũ chủy (?) (lượng bột phủ kín chữ "ngũ" trên đồng tiền ngũ thù), có thể tăng đến nửa tiền chủy; người già và trẻ nhỏ giảm một nửa. Bệnh ở đầu thì sẽ chảy máu mũi, ở trên cách mô thì nôn, ở dưới cách mô thì đi ngoài, ở tứ chi thì ra mồ hôi. Đó gọi là "như nước sôi dội tuyết" (hiệu nghiệm tức thì), dùng đến đâu nghiệm đến đó. Phải giữ kín, quý như nghìn vàng, không phải người hiền thì đừng truyền.
Bài chữa đau tim đột ngột, mặt không còn chút sắc, sắp chết: lấy vải bọc muối to bằng viên đạn, đốt cho đỏ, thả vào rượu cho tan, uống vào, đi ngoài được thì khỏi.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần cuối — Bị cấp, mục thứ nhất
Hoàn hồn thang (thuốc sắc gọi hồn trở về)
Bài chữa đột nhiên bị khí xung phạm, quỷ kích, phi thi, các chứng bỗng ngất lịm không còn biết gì, hoặc đã như chết, cấm khẩu, cạy miệng không mở được, thì bẻ răng mà đổ thuốc vào. Thuốc vào miệng mà không trôi xuống được thì rẽ tóc người bệnh ra hai bên trái phải nắm lấy, đạp chân lên vai mà kéo cho thuốc trôi xuống, lại tiếp tục đổ cho hết 1 thăng, chốc lát sẽ tỉnh lại ngay: ma hoàng 4 lạng, bỏ đốt; quế tâm 2 lạng; cam thảo 1 lạng, nướng; hạnh nhân 70 hạt, bỏ đầu nhọn, vỏ, hạt hai nhân.
Bốn vị trên phủ trớ, lấy 8 thăng nước nấu còn 3 thăng, chia làm 3 lần uống.
Bài chữa đột nhiên bị quỷ kích, và bị đao kiếm gây thương tích, máu rỉ ra đọng trong bụng không thoát ra được, bứt rứt đầy tức, muốn tắt thở: lấy bột hùng hoàng uống với rượu một đao khuê, ngày 3 lần, máu sẽ hóa thành nước.
Luận rằng: Phàm các thuốc viên, thuốc bột lớn dùng để cấp cứu, ngày giờ hòa thuốc phải là lúc trời quang tạnh, vào ngày vượng tướng của bốn mùa. Lại phải ăn chay giữ mình trong sạch, không được ô uế, hòa ở nơi sạch sẽ, không để mọi người tạp nham, mèo chó, lục súc (sáu loài vật nuôi trong nhà) cùng những người thân thể không lành lặn, phụ nữ… trông thấy; nếu không thì thuốc mất linh nghiệm, không thể kể hết. Nếu không làm được đúng phép thì nhất định không nên hòa, chỉ phí tiền của sức lực, dùng chẳng khác gì gỗ mục. Tôi vào niên hiệu Vũ Đức (niên hiệu của vua Đường Cao Tổ, 618–626) có hòa Ngọc hồ hoàn, lúc ấy gặp trời âm u, thuốc làm xong, về sau rốt cuộc không dùng được, cuối cùng phải vứt bỏ. Những bài thuốc này phần nhiều là của các bậc tiên thánh đời thượng cổ, thương người khốn khổ nên làm ra để cứu, đều dặn mua thuốc không được mặc cả, nên hiểu cho ý sâu xa ấy.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần cuối
Cổ độc (độc do bùa cổ), mục thứ hai
Gồm một bài luận, bảy bài thuốc, một phép cứu (dùng mồi ngải đốt trên da).
Luận rằng: Cũng có kẻ lấy nước dãi của con cổ hòa làm thuốc cổ, bỏ vào đồ ăn thức uống cho người ta; riêng loại này làm người ta kéo dài nhiều năm mới chết.
Bài chữa người trúng cổ. Có kẻ làm cổ độc để hại người; nếu uống thuốc này thì người bệnh sẽ gọi tên họ của chủ cổ, khiến chủ cổ phải đến mang cổ đi. Phàm triệu chứng trúng cổ là tim bụng đau như cắt, như có vật cắn, hoặc nôn ra máu, đi ngoài ra máu; không chữa gấp thì nó ăn hết ngũ tạng mà chết. Cách thử: nhổ nước bọt vào nước, nếu chìm xuống thì đúng là trúng cổ. Lấy da trống rách đốt thành bột, uống với nước một phương thốn chủy, chốc lát người bệnh tự gọi tên họ chủ cổ; có thể nói cho chủ cổ biết thì khỏi.
Bài chữa người trúng cổ độc, trong bụng cứng như đá, mặt mắt xanh vàng, đi tiểu rỉ rắc, triệu chứng biến đổi không thường: da dê đực một miếng vuông năm tấc; tê giác 1 lạng, cạo vụn; thược dược 1 lạng; hoàng liên 1 lạng; chi tử 7 quả, bẻ đôi.
…hà (?) (có lẽ nhương hà – củ gừng tía) 4 lạng rưỡi; mẫu đơn bì (vỏ rễ cây mẫu đơn) 1 lạng.
Bảy vị trên phủ trớ, lấy 5 thăng nước nấu còn 1 thăng rưỡi, chia làm 3 lần uống.
Bài chữa cổ độc: lấy vỏ trắng ở phía bắc khuất nắng của cây hộc (một loài sồi) một nắm lớn, dài năm tấc, lấy 3 thăng nước nấu còn 1 thăng, uống lúc bụng đói, sẽ nôn ra ngay.
Lại một bài: đốt da… (?) (chữ bị mất, có lẽ da nhím) thành tro, uống với nước một phương thốn chủy thì khỏi.
Lại một bài: vỏ trắng phía bắc khuất nắng của cây hộc, vỏ rễ đào mỗi thứ 5 lạng; tro da… (?), tro tóc rối mỗi thứ một phương thốn chủy; nước ép hạt gai sống 5 thăng.
Năm vị trên, trước lấy nước nấu đặc vỏ cây hộc và vỏ rễ đào, lấy 1 thăng nước cốt, hòa với nước hạt gai, cho các thứ tro vào mỗi thứ một phương thốn chủy. Cho người bệnh ăn chút ít xong thì uống một thăng lớn, đi trăm bước, chốc lát nôn vào chậu nước; lấy lông gà ném vào chậu nước nôn, sẽ thấy có những thứ như dãi trâu, như bào thai con bê, cùng các hình con cổ đều ra hết, liền khỏi.
Bài chữa ma mèo: đốt đầu mèo con chết vào tháng chạp thành tro, nghiền bột, uống với tỉnh hoa thủy (nước giếng múc đầu tiên lúc sáng sớm) một tiền chủy, ngày 1 lần, khỏi ngay, rất nghiệm.
Bài chữa ma mèo: tương tư tử (hạt cam thảo dây, đỏ, có độc) 1 hạt; ba đậu 1 hạt, bỏ vỏ; hạt thầu dầu 1 hạt; chu sa nửa lạng; tiễu phấn (khinh phấn – bột thủy ngân chế) 3 phân.
Năm vị trên giã thành bột, hòa sáp ong làm viên, đeo trên người thì tà không bám vào được. Ai đã bị ám thì uống với rượu một viên to bằng hạt vừng, tốt.
Lại một bài: cứu nhiều ở chỗ đau, đến một nghìn tráng (mỗi lần đốt hết một mồi ngải là một tráng), tà tự nhiên bỏ chạy, rất hay.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần cuối
Dược độc (ngộ độc thuốc và chất độc), mục thứ ba
Gồm mười hai bài thuốc.
Bài chữa ngộ độc dã cát: đập một quả trứng gà, nuốt cả, chốc lát sẽ nôn ra dã cát.
Lại một bài: nấu nước cam thảo, để nguội uống.
Lại một bài: uống nước phân gà.
Kê trường tán (thuốc bột rau kê trường) giải mọi thứ độc thuốc: kê trường thảo (rau tràng gà, tức rau mọc ven đường thân nhiều đốt) 3 phân; tề… (?) (có lẽ tề ni – rễ một loài cây họ hoa chuông, giải độc), thăng ma mỗi thứ 1 lạng; hạt cây chàm 1 hợp; bổn thổ (?) (đất bụi) 1 phân; thược dược, đương quy, cam thảo (nướng) mỗi thứ 2 phân.
Tám vị trên giã, rây làm bột, uống với nước một phương thốn chủy, uống nhiều nước càng tốt. Nếu bị ong, rắn và các loài sâu bọ độc đốt cắn thì lấy kim chích vào chỗ bị đốt cho máu ra, đặt thuốc lượng bằng hạt đậu nhỏ vào vết thương, làm cho ẩm thì khỏi. Bị tên tẩm thuốc độc bắn trúng thì vót tre như nhánh trâm cài tóc, dài một thước năm tấc, lấy bông quấn quanh, nhúng nước cho ướt… (?) (câu bị đứt).
Bài chữa ngộ độc dã cát làm cấm khẩu: lấy ống tre xanh bỏ hai đầu đốt, đặt lên rốn, đổ nước lạnh vào trong ống, nước ấm lên thì thay, chốc lát miệng mở ra, mở được thì cho uống thuốc, sống ngay. Kiêng rượu, phải thay nước nhiều lần.
Bài giải mọi thứ độc: cam thảo (nướng) 3 lạng; bột gạo lương (một loại kê hạt to) 1 hợp; mật nửa lạng.
Một vị thuốc trên, dùng 5 thăng (thăng: đơn vị đo dung tích thời xưa; 1 thăng = 10 hợp) nước nấu còn 2 thăng, bỏ bã. Cho vào 1 hợp (hợp: một phần mười thăng) bột rồi đun tiếp, lại cho vào nửa lạng mật ong. Uống 7 hợp, một lát sau uống tiếp.
Phương thuốc chữa trúng độc câu vẫn (cây lá ngón, rất độc) và các thứ độc khác, người khốn đốn sắp chết, mặt xanh, cấm khẩu (hàm nghiến chặt không mở được miệng), nghịch lãnh (tay chân lạnh ngược từ đầu ngón lên), toàn thân tê dại: tề (?) (có lẽ là tề ni, một vị thuốc giải độc) (8 lạng).
Một vị thuốc trên, dùng 6 thăng nước nấu còn 3 thăng, để nguội bằng hơi ấm da người, mỗi lần uống 5 hợp. Ngày uống ba lần, đêm uống hai lần.
Phương khác: nấu nước quế mà uống.
Phương khác: nấu nước cây chàm mà uống.
Phàm nội tạng của sáu loài gia súc, đặt lên cỏ mà tự động đậy; gặp giấm, muối mà không đổi màu; rơi xuống đất mà không dính bẩn; hoặc cho chó mà chó không ăn: đều là có độc, ăn vào chết người. Phàm đồ ăn thức uống có độc, đổ xuống đất mà đất phồng lên, thì ăn vào chết người.
Phàm nước thịt đựng trong đồ có nắp đậy kín, hơi không thoát ra được, ăn vào đều chết người.
Phàm thịt khô, thịt chín đều không nên cất giấu kín, đậy kín không cho thoát hơi, ăn vào chết người.
Nếu đã trúng các loại độc này, đều dùng tro phân người hòa nước uống một phương thốn chủy (lượng thuốc bột xúc đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc), rất tốt.
Phương thuốc chữa thuốc độc dữ: cẩu thiệt thảo (cỏ lưỡi chó) (một nắm, bỏ hai đầu).
Một vị thuốc trên, dùng 5 thăng nước, nấu trong nồi đồng lấy nước, nhào bột mì nấu thành cháo mà ăn.
Phương thuốc chữa trúng độc thuốc không dứt, làm hết bứt rứt: cam thảo (2 lạng), bột lương mễ (bột gạo kê lương) (1 thăng), mật ong (4 lạng).
Ba vị thuốc trên, dùng 3 thăng nước nấu cam thảo còn 2 thăng, bỏ bã, để bớt nóng, cho bột vào nước thuốc khuấy cho đều, cho mật ong trắng vào đun chín như cháo loãng, để vừa ấm, uống 1 thăng.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh (các bệnh linh tinh) phần dưới
Thiên thứ tư: Ngã từ trên cao xuống
Gồm mười một phương thuốc
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần dưới — Thiên thứ tư: Ngã từ trên cao xuống
Giao ngải thang (thang thuốc a giao – ngải cứu)
Chủ trị đàn ông bị tuyệt thương (tổn thương nặng làm đứt gãy bên trong), hoặc ngã từ trên cao xuống làm tổn hại ngũ tạng (năm tạng: tim, gan, tỳ, phổi, thận), nhẹ thì khạc ra máu, nặng thì nôn ra máu, cùng kim sang (vết thương do dao, gươm, tên… bằng kim loại gây ra), tổn thương kinh mạch (đường vận hành khí huyết trong cơ thể) làm đứt bên trong. Phương thuốc: a giao (keo nấu từ da lừa) (nướng), ngải diệp (lá ngải cứu) (sao), thược dược, can địa hoàng (rễ địa hoàng phơi khô) (mỗi vị 3 lạng), đương quy, can khương (gừng khô), khung (tức xuyên khung), cam thảo (nướng) (mỗi vị 2 lạng).
Tám vị thuốc trên, phủ trở (giã hoặc cắt thành miếng nhỏ), dùng 7 thăng (?) [nước], nấu còn 3 thăng, bỏ bã, cho a giao vào cho tan, chia uống hai lần. Người gầy yếu thì chia ba lần. Thang này vốn chuyên chữa phụ nữ sau khi sinh và chứng băng trung (băng huyết, ra huyết ồ ạt ở đường sinh dục), tổn thương ra huyết, phần nhiều hư suyễn (khó thở do cơ thể suy kiệt) sắp chết, bụng đau, ra huyết không ngừng; uống vào rất tốt. (Sách "Thiên kim" có một phương chỉ bốn vị.)
Phương thuốc chữa ngã ngựa, ngã xe, ngã từ trên cây xuống mà băng huyết, bụng đầy, hơi thở ngắn: đậu nành (5 thăng).
Một vị thuốc trên, dùng 1 đấu (10 thăng) nước, nấu còn 2 thăng rưỡi, bỏ đậu, uống một lần cho hết; người nặng thì làm không quá ba lần. (Sách "Thiên kim" nói: chữa người ngã từ xe, ngựa xuống, trong tim bụng tích máu, khạc nôn ra máu vô số.)
Phương thuốc chữa ngã ngựa, ngã xe và các thứ (?) gãy tay chân đau không dứt: khung (1 lạng rưỡi, sao), trạch lan (1 phân — phân: đơn vị cân nặng, bằng một phần tư lạng), Thục tiêu (hạt tiêu đất Thục) (bỏ hạt đen bên trong và những quả không nứt miệng, sao cho ra dầu), đương quy, quế tâm (phần lõi vỏ quế đã cạo lớp ngoài), phụ tử (bào — vùi nướng trong tro nóng — rồi bỏ vỏ) (mỗi vị nửa lạng), cam thảo (3 lạng, nướng).
Bảy vị thuốc trên, sao nhẹ cho thơm, giã rây thành thuốc bột, uống với rượu một phương thốn chủy (lượng thuốc bột xúc đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc), ngày ba lần. Phàm bị thương đến xương đều uống thuốc này, mười ngày thì khỏi. Trẻ nhỏ bị thương tổn cũng dùng như vậy.
Phương khác: hoàng [kỳ] (?), thược dược (mỗi vị 3 lạng), Thục tiêu (1 hợp, bỏ hạt đen và quả không nứt miệng, sao cho ra dầu), ô đầu (nửa lạng, bỏ vỏ, vùi nướng), đại hoàng (1 lạng).
Mười hai vị (?) thuốc trên, giã rây thành thuốc bột, ăn xong trước rồi uống với rượu ấm một phương thốn chủy, ngày ba lần.
Sinh địa hoàng thang (thang địa hoàng tươi), chủ trị vì bị thương tổn mà tiểu tiện ra máu: sinh địa hoàng (8 lạng), bá diệp (lá trắc bá) (một nắm), hoàng cầm, a giao (nướng), cam thảo (nướng) (mỗi vị 1 lạng).
Năm vị thuốc trên, phủ trở (giã, cắt nhỏ), dùng 7 thăng nước nấu còn 3 thăng, bỏ bã, cho a giao vào, lấy 2 thăng 5 hợp, chia uống ba lần.
Phương thuốc chữa ứ huyết (máu bầm đọng lại) trong bụng, máu đọng sâu (?) không ra được, đầy đau, hơi thở ngắn, đại tiểu tiện không thông: kinh giới (nửa lạng), đại hoàng, khung (mỗi vị 3 lạng), [giá] trùng (?) (con gián đất) (30 con, sao), quế tâm, đương quy, cam thảo (nướng) (mỗi vị 2 lạng), bồ hoàng (phấn hoa cây cỏ nến) (5 lạng), đào nhân (nhân hạt đào) (40 hạt, bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn và bỏ hạt có hai nhân).
Chín vị thuốc trên, phủ trở, dùng 1 đấu nước nấu còn 3 thăng, chia uống ba lần.
Bồ hoàng tán, chữa gãy [xương] (?) có ứ huyết: bồ hoàng (1 thăng), đương quy (2 lạng).
Hai vị thuốc trên, giã rây thành thuốc bột, uống với rượu một phương thốn chủy, ngày ba lần; ăn xong trước rồi mới uống.
Phương khác: manh trùng (con mòng, ruồi trâu) (bỏ chân và cánh, sao), mẫu đơn bì (vỏ rễ cây mẫu đơn) (lượng bằng nhau).
Hai vị thuốc trên, giã rây thành thuốc bột, uống với rượu một phương thốn chủy, máu bầm sẽ tan thành nước.
Phương khác: [một loại] cỏ (?) lấy nước uống, cũng có thể làm thuốc bột mà uống, ngày ba lần.
Phương khác: rễ hoặc lá cây đại ma (cây gai dầu). Một vị trên, giã lấy vài thăng nước cốt mà uống, thì máu bầm ra, khí thông, tỉnh lại thở được. Không có loại tươi thì dùng loại khô nấu lấy nước cũng được. (Sách "Thiên kim" nói: chữa bị trật [gãy] (?) đau xương không chịu nổi, đồng thời chủ trị ứ huyết làm tim bụng trướng đầy, hơi thở ngắn.)
Phương khác: rễ cỏ tranh, thái ra giã nát, vắt lấy nước, hòa với rượu ấm uống 1 thăng, ngày ba lần, rất tốt.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần dưới
Thiên thứ năm: Kim sang (vết thương do dao, gươm, tên… bằng kim loại gây ra)
Gồm sáu mươi hai phương thuốc
Kim sang chỉ huyết tán (thuốc bột cầm máu vết thương do binh khí): rễ điếu chương (một loài cây họ long não) (3 lạng), đương quy, khung (xuyên khung), can địa hoàng (địa hoàng khô), tục đoạn (mỗi vị 1 lạng), lộc nhung (nhung hươu) (nửa lạng, nướng), long cốt (xương hóa thạch của động vật cổ, dùng làm thuốc) (2 lạng).
Bảy vị thuốc trên, giã rây thành thuốc bột, rắc vào thì máu cầm ngay; uống với rượu một tiền chủy (lượng thuốc bột xúc đầy trên một đồng tiền), ngày năm lần, đêm ba lần.
Phương thuốc chữa kim sang mà mũi tên nằm trong thịt không ra: bạch liễm, bán hạ (rửa bỏ chất nhớt) (mỗi vị 3 lạng).
Hai vị thuốc trên, giã rây thành thuốc bột, uống với nước một phương thốn chủy (lượng thuốc bột xúc đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc), ngày ba lần; tên cắm nông thì mười ngày ra, cắm sâu thì hai mươi ngày ra, rốt cuộc không nằm lại trong thịt, có hiệu nghiệm.
Phương thuốc chữa kim sang lòi ruột ra ngoài, làm cho ruột thụt vào: từ thạch (đá nam châm) (nung), hoạt thạch (mỗi vị 3 lạng).
Hai vị thuốc trên, giã, rây mịn thành thuốc bột, uống với nước cơm một phương thốn chủy, ngày năm lần, đêm hai lần, ba ngày thì ruột sẽ vào.
Phương thuốc chữa vết thương do dao búa, cùng lãnh sang (vết lở lạnh, lâu ngày không lành) và vết lở do ách cổ bò, yên ngựa cọ xát: tục đoạn, tùng chi (nhựa thông) (mỗi vị 1 lạng), sừng hươu, xương bò (loại đã mục), tóc rối (đốt) (mỗi vị 2 lạng).
Năm vị thuốc trên, giã rây mịn thành thuốc bột, dùng nửa cân mỡ lợn cùng nhựa thông đun chung cho hòa, nhấc nồi xuống đất, cho thuốc vào khuấy đến khi nguội đông lại thì dùng. Vết lở có chảy nước thì rắc thuốc bột lên.
Phương thuốc chữa kim sang mà bứt rứt khó chịu: bạch chỉ, khung, cam thảo (nướng) (mỗi vị 2 lạng).
Ba vị thuốc trên, sao cho đổi màu, giã rây thành thuốc bột, uống với nước một phương thốn chủy, ngày năm lần, đêm hai lần.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần dưới — Thiên thứ năm: Kim sang
Tiêu thạch tán (thuốc bột tiêu thạch)
Chủ trị kim sang mà trước đó đã có chứng thạch phát (độc của thuốc khoáng thạch uống từ trước nay phát tác), bứt rứt khó chịu sắp chết, đại tiểu tiện không đi được. Phương thuốc: tiêu thạch (diêm tiêu), hàn thủy thạch, quát lâu (qua lâu), trạch tả, bạch liễm, thược dược (mỗi vị 1 lạng).
Sáu vị thuốc trên, giã rây thành thuốc bột, uống với nước một phương thốn chủy, ngày ba lần, đêm một lần, tăng dần lượng thuốc, lấy việc đại tiểu tiện thông làm mức.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần dưới — Thiên thứ năm: Kim sang
Hổ phách tán (thuốc bột hổ phách)
Chủ trị bị cung nỏ bắn trúng, ngất lịm không biết gì. Phương thuốc: hổ phách. Một vị trên, nhiều ít tùy ý, giã rây thành thuốc bột, uống với nước tiểu bé trai, không quá ba lần uống thì khỏi.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần dưới — Thiên thứ năm: Kim sang
Nỗ cân tán (thuốc bột gân nỏ)
Chủ trị bị cung nỏ bắn trúng, gân co rút không co duỗi được. Phương thuốc: gân nỏ cũ hỏng (5 phân, đốt thành tro), tần giao (5 phân), đỗ trọng (nửa lạng, nướng), đại táo (táo tàu) (3 quả), can địa hoàng (2 lạng rưỡi).
Bảy vị (?) thuốc trên, giã rây thành thuốc bột, uống với rượu ấm một phương thốn chủy, ngày ba lần, tăng dần đến hai thìa, lấy việc thấy có tác dụng làm mức.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần dưới — Thiên thứ năm: Kim sang
Tục đoạn [tán] (?) (thuốc tục đoạn nối gân)
Chủ trị kim sang làm gân xương đứt gãy, giúp nối lại. Phương thuốc: tục đoạn (3 lạng rưỡi), khung, thung dung (nhục thung dung), đương quy (mỗi vị 1 lạng rưỡi), tế tân (nửa lạng), phụ tử (vùi nướng, bỏ vỏ), can khương, Thục tiêu (sao cho ra dầu, bỏ hạt đen và quả không nứt miệng), quế tâm (mỗi vị 3 phân), xà hàm thảo, can địa hoàng (mỗi vị 2 lạng), thược dược, nhân sâm, cam thảo (nướng, mỗi vị … (?)). Mười bốn vị thuốc trên, giã rây thành thuốc bột, uống với rượu một phương thốn chủy, ngày ba lần, đêm một lần. (Sách "Thiên kim" có thêm địa du; sách "Cổ kim lục nghiệm" lại có thêm đỗ hành.)
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần dưới — Thiên thứ năm: Kim sang
Lam tử tán (thuốc bột hạt chàm)
Chủ trị kim sang, trúng tên tẩm thuốc độc, giải độc. Phương thuốc: lam tử (hạt cây chàm) (5 hợp), thăng ma (8 lạng), cam thảo (nướng, 4 lạng), vương bất lưu hành (4 lạng).
Bốn vị thuốc trên, giã rây thành thuốc bột, uống với nước hai phương thốn chủy, ngày ba lần, đêm hai lần; lại lấy một phương thốn chủy hòa nước cho sệt như bùn, bôi lên vết thương, khô thì thay, độc sẽ giải.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần dưới — Thiên thứ năm: Kim sang
Trạch lan tán (thuốc bột trạch lan)
Chủ trị kim sang, nội tắc (bồi bổ từ bên trong cho vết thương mau đầy thịt kín miệng). Phương thuốc: trạch lan, phòng phong, thạch cao, can khương, Thục tiêu (bỏ hạt đen và quả không nứt miệng, sao cho ra dầu), phụ tử (vùi nướng, bỏ vỏ), tế tân, tân di (nụ hoa mộc lan), khung, đương quy (mỗi vị nửa lạng), cam thảo (1 lạng, nướng).
Mười một vị thuốc trên, giã rây thành thuốc bột, uống với rượu một phương thốn chủy, ngày ba lần, đêm một lần. Mủ nhiều thì gấp đôi cam thảo; khát thì thêm quát lâu nửa lạng; bứt rứt nóng thì thêm hoàng cầm nửa lạng; bụng đầy, hơi thở ngắn thì thêm hậu phác 3 phân; trong vết thương có máu bầm thì thêm tân di nửa lạng.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần dưới — Thiên thứ năm: Kim sang
Bồ hoàng tán (thuốc bột bồ hoàng)
Chủ trị bị đánh mà trong bụng có máu bầm. Phương thuốc: bồ hoàng (phấn hoa cây cỏ nến) (1 thăng), đương quy, quế tâm (mỗi vị 2 lạng).
Ba vị thuốc trên, giã rây thành thuốc bột, uống với rượu một phương thốn chủy, ngày ba lần, đêm một lần.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần dưới — Thiên thứ năm: Kim sang
Cam cúc cao (cao hoa cúc ngọt)
Chủ trị kim sang và ung thư (các loại nhọt độc sưng to, mưng mủ), làm hết đau, mọc thịt mới. Phương thuốc: hoa cúc ngọt, phòng phong, đại kích, hoàng cầm, khung, cam thảo (mỗi vị 1 lạng), thược dược, tế tân, hoàng [kỳ] (?), Thục tiêu (bỏ hạt đen và quả không nứt miệng, sao cho ra dầu), đại hoàng, đỗ trọng (mỗi vị nửa lạng, nướng), sinh địa hoàng (4 lạng).
Mười ba vị thuốc trên, giã rây, dùng 4 thăng mỡ lợn tháng chạp đun, năm lần cho sôi lên rồi nhấc xuống; đến khi thược dược ngả vàng là cao đã thành, dùng vải bông vắt bỏ bã, bôi lên vết thương, ngày ba lần.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần dưới — Thiên thứ năm: Kim sang
Đào nhân thang (thang nhân hạt đào)
Chủ trị kim sang có máu bầm. Phương thuốc: đào nhân (50 hạt, bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn và hạt hai nhân), manh trùng (con mòng) (bỏ cánh và chân, sao), thủy điệt (con đỉa) (sao) (mỗi thứ 30 con), đại hoàng (5 lạng).
Năm vị (?) thuốc trên, thái nhỏ, dùng rượu và nước mỗi thứ 5 thăng nấu còn 2 thăng, mỗi lần uống 1 hợp, ngày uống ba lần, sáng hôm sau vào canh năm (khoảng 3 đến 5 giờ sáng) uống một lần.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần dưới — Thiên thứ năm: Kim sang
Mã đề tán (thuốc bột móng ngựa)
Chủ trị bị đánh mà trong bụng có máu bầm. Phương thuốc: móng ngựa trắng (đốt đến khi hết khói).
Một vị trên, giã rây thành thuốc bột, uống với rượu một phương thốn chủy, ngày ba lần, đêm một lần. Cũng chữa bệnh về huyết của phụ nữ, làm máu đọng tan thành nước.
Phương thuốc chữa kim sang nội lậu (máu chảy, đọng ở bên trong cơ thể): lấy ngay máu trong vết thương cho vào chén, hòa nước uống hết thì khỏi.
Nhị vật thang (thang hai vị) chữa kim sang trong bụng có máu bầm: đại ma nhân (hạt gai dầu) (3 thăng), hành củ trắng (hai lần bảy, tức 14 củ).
Thuốc trên bảo vài người cùng giã cho thật nhuyễn, cho vào 9 thăng nước nấu còn 1 thăng rưỡi, uống một lần cho hết. Nếu máu bầm chưa ra hết, trong bụng còn máu mủ, lại cho uống tiếp, sẽ nôn ra máu mủ.
Phương thuốc chữa kim sang nội lậu mà máu không ra được: mẫu đơn. Một vị trên, làm thành thuốc bột, uống một nhúm ba ngón tay, năm ngày sau tiểu ra máu.
Phương thuốc chữa kim sang vì chuyện phòng the (giao hợp) mà vết thương bị động, bung ra: đốt đũng quần của phụ nữ thành tro, đắp lên.
Phương thuốc chữa kim sang: lấy cỏ roi ngựa giã rây, đắp lên vết thương một đêm thì khỏi hẳn; mùa đông dùng bột lá khô.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần dưới — Thiên thứ năm: Kim sang
Mạch môn đông tán (thuốc bột mạch môn)
Chủ trị kim sang, nhũ ung (nhọt sưng mưng mủ ở vú) và các chứng sưng làm bứt rứt đầy tức. Phương thuốc: mạch môn đông (bỏ lõi), thạch cao (nghiền), bá tử nhân (nhân hạt trắc bá), cam thảo (nướng) (mỗi vị nửa lạng), quế tâm (1 phân).
Năm vị thuốc trên, giã rây thành thuốc bột, hòa với toan tương (nước cơm để lên men chua) uống một phương thốn chủy, ngày ba lần, đêm một lần. Bứt rứt đầy tức, khí dồn lên trướng ngược, uống lâu dài thì tốt.
Nội bổ tán (thuốc bột bồi bổ bên trong), chữa kim sang ra máu nhiều, cơ thể hư kiệt: thung dung, thược dược, đương quy, khung, can khương, nhân sâm, hoàng cầm, hậu phác (nướng), tang bạch bì (vỏ rễ cây dâu), ngô thù du, hoàng [kỳ] (?), quế tâm, cam thảo (nướng) (mỗi vị 1 lạng), Thục tiêu (3 phân, bỏ hạt đen và quả không nứt miệng, sao cho ra dầu).
Mười bốn vị thuốc trên, giã rây thành thuốc bột, uống với nước cơm một phương thốn chủy, ngày ba lần.
Phương thuốc chữa kim sang mà bứt rứt đầy tức: một thăng đậu đỏ nhỏ, ngâm giấm, sao khô rồi lại ngâm, đủ ba lần, đến khi màu đen, tán ra uống một phương thốn chủy, ngày ba lần.
Phương thuốc chữa kim sang khổ sở mãi không khỏi: lớp vỏ trắng cây bạch dương sao cho khô, tán bột uống một phương thốn chủy, ngày uống ba lần; lại lấy bột rắc vào vết thương thì khỏi.
Phương thuốc chữa kim sang đau buốt không chịu nổi, trăm phương không khỏi: một nắm hành, 3 thăng nước, nấu sôi vài dạo, ngâm vết thương vào thì hết đau.
Phương thuốc chữa kim sang bứt rứt đau, đại tiện không thông: đại hoàng, hoàng cầm (lượng bằng nhau).
Hai vị thuốc trên, giã rây thành bột, luyện mật ong viên lại, uống trước bữa ăn với nước cơm, mỗi lần 7 viên to bằng hạt ngô đồng, ngày ba lần.
Kim sang: dùng vỏ rễ dâu bọc lại cho nước thấm vào vết thương, hoặc dùng vôi bịt lại, đều hay.
Phàm kim sang ra máu tất sẽ khát, phải chịu nhịn mà ăn đồ khô, không được húp cháo và các thứ nước; phạm vào thì máu lại chảy, chết người. Phàm máu chảy không cầm, rắc bột long cốt lên vết thương thì cầm ngay.
Phương khác: cắt lấy mười cái … trên giày người đang mang (?) đặt lên vết thương thì cầm máu ngay.
Phương khác: tán hùng hoàng thành bột đắp vào vết thương, sẽ sủi nước ra thì khỏi.
Phương khác: cạo bối tử (vỏ ốc tiền) thành bột, uống một tiền chủy.
Phương khác: nấu củ sắn dây mà ăn, như cách ăn thường ngày, cốt ăn cho nhiều.
Phương thuốc chữa vết thương do binh khí: giã cây mã đề lấy nước đắp lên, máu cầm ngay.
Phương khác: lấy tinh dịch người bôi lên thì khỏi.
Phương khác: lấy bông liễu bọc đắp lên, máu sẽ cầm.
Phương khác: lấy ngải nhung (ngải cứu đã giã kỹ thành bông) gấp rút bọc lại, vài ngày mới cởi ra.
Phương khác: lấy nước tiểu và phân người trộn với nhau, vắt lấy nước, uống 3 thăng, uống một lần cho hết.
Phương thuốc chữa kim sang bị động mà sưng cứng, nặng thì chết người: giã sinh địa hoàng và con giòi đất (ấu trùng bọ hung) đắp lên, nung viên ngói (?) chườm bên ngoài cho ấm; địa hoàng khô thì thay, ngói nguội thì thay.
Phương thuốc chữa phàm gai, dằm cắm trong thịt không ra: rễ và thân cây ngưu tất giã nát đắp lên thì ra ngay, dù miệng vết thương đã liền vẫn ra được.
Trong niên hiệu Trinh Quán (thời vua Đường Thái Tông, năm 627–649), có một vị công thần đi đánh xa, bị tên lạc bắn trúng trên … (?) lưng, mũi tên cắm vào bốn tấc, tìm khắp các thầy giỏi trong thiên hạ mà không ai lấy ra được, đành để nằm trong thịt. Không trở ngại đi lại ngồi đứng, nhưng thường chảy mủ không ngừng. Mùa thu năm Vĩnh Huy thứ nhất (năm 650, thời vua Đường Cao Tông), người ta mời tôi khám xem, tôi kê cho phương Cù mạch hoàn (thuốc viên cù mạch): cù mạch (2 lạng), hùng hoàng (1 lạng rưỡi, nghiền), can địa hoàng, vương bất lưu hành (mỗi vị 5 phân), ma hoàng (bỏ đốt), rễ cỏ tranh, bại tương, phòng phong, vỏ rễ tước lý (?), ngưu tất, đại hoàng, lam thực (hạt chàm), thạch long nhuệ, vỏ rễ tường vi (mỗi vị … (?) lạng).
Mười bốn vị thuốc trên, giã rây thành bột, luyện mật ong viên to bằng hạt ngô đồng, uống với rượu mười viên, ngày hai lần, tăng dần đến hai mươi viên, lấy việc thấy có tác dụng làm mức. Kiêng thịt lợn, cá, đồ sống lạnh…, có thể kiêng hẳn các thứ ngon miệng.
Phàm mũi tên và mảnh gai gãy cắm vào trong người, tứ chi đều căng co; nên bào chế thuốc này uống, khiến tứ chi đều dịu lỏng ra; lỏng ra thì mũi tên tất tự bật ra. Tôi thường bảo ông ấy uống thuốc này và kiêng thịt, thế là ngày một gầy đi, mũi tên bèn bật ra một tấc, vướng áo không đi được, liền giũa bỏ đi mới đi lại được. Ông đã thấy tứ chi rất dịu lỏng, khác hẳn thường ngày. Suốt từ mùa đông đến mùa xuân, mũi tên không nhổ mà tự rơi ra, lấy đo vẫn còn dài ba tấc rưỡi. Vì vậy người bệnh nhất định phải kiêng ăn ngon cho gầy đi, thịt mềm lỏng ra, thì vật cắm sẽ tự ra. Cho nên ghi lại đây.
Phương khác: bột đá nam châm đắp lên, làm hết đau, cầm máu.
Phàm kim sang sâu, không nên để liền miệng sớm; nếu sắp liền thì rắc bột hoạt thạch lên thì không liền.
Phương thuốc chữa phàm gai tre, dằm gỗ cắm trong thịt: lấy phân dê trộn mỡ lợn bôi lên thì ra.
Phương khác: bột sừng hươu, hòa nước bôi lên thì ra ngay.
Phương thuốc chữa sưng phù do gió và nước: bỗng bị gai đâm rồi lội nước mà thành sưng, lấy hẹ cùng muối giã nát đặt lên trên, dùng lửa hơ trên thuốc, nóng thấu vào thì khỏi.
Phương thuốc chữa vết bỏng lửa: lấy phân bò mới, nhân còn nóng bôi lên.
Phương khác: đốt lá đào, hòa muối nấu thành nước mà rửa.
Phương khác: lấy nước tương bôi lên, khỏi ngay.
Phương khác: nước tro cây dâu đắp lên, khô thì thay.
Phương khác: bùn xanh đáy giếng bôi lên thì tốt.
Phương khác: tủy dê xanh bôi lên thì tốt. (Không có dê xanh thì dê trắng, dê đen cũng được.)
Phương thuốc chữa cứu sang (vết lở bỏng do phép cứu — đốt mồi ngải trên huyệt để chữa bệnh) và bị nước sôi, lửa làm bỏng, ngày đêm kêu khóc không dứt, đồng thời làm mờ sẹo: mỡ dê (nửa lạng), mỡ lợn (1 phân), nhựa thông (nửa lạng), sáp ong (1 phân).
Bốn vị thuốc trên, đặt trên đuốc thông, dùng nồi nhỏ có quai đun cho mỡ lợn cùng các thứ chảy tan hết, lấy chén hứng nước thuốc mà đắp. Đuốc thông là mắt gỗ thông nhiều nhựa (?).
Phương thuốc chữa cứu sang mưng mủ lở loét không khỏi: mỡ lợn tháng chạp (1 cân), củ kiệu (10 củ), hồ phấn (phấn chì trắng) (1 lạng).
Ba vị thuốc trên, trước hết đun củ kiệu cho vàng rồi vớt bỏ; lấy bông bọc 1 lạng vôi đun sôi vài dạo rồi vớt bỏ; cho phấn chì vào cao, khuấy cho đều, phết lên miếng lụa cũ mà dán, ngày ba lần.
Phương khác: mật ong trắng (1 lạng), ô tặc cốt (mai mực) (2 cái; một phương ghi 1 lạng).
Hai vị thuốc trên, giã bột trộn đều, bôi lên ba đến năm lần thì khỏi.
Phương thuốc chữa vết bỏng lửa: vỏ trắng cây trắc bá (nửa lạng), lá tre (1 lạng), cam thảo (2 lạng).
Ba vị thuốc trên, dùng 1 cân mỡ lợn đun sôi ba dạo, ba lần cho sôi lên rồi nhấc xuống, thuốc thành thì bỏ bã, đợi nguội bôi lên. (Sách "Tập nghiệm" có thêm địa hoàng 4 lạng.)
Phương thuốc chữa tất sang (lở ngứa do dị ứng nhựa sơn ta): ngâm 5 lạng mang tiêu trong nước nóng cho đặc, bôi lên, khô thì bôi lại, đừng ngừng (?).
Phương khác: lấy bùn nước trong máng đá mài dao ngoài chợ bôi lên.
Phương khác: lấy phàn thạch (phèn) cho vào nước nóng mà rửa.
Phương khác: lấy sữa dê bôi lên.
Phương khác: cỏ tất cô (một loài cỏ nhỏ) [giã] đắp lên.
Phương khác: tán bột quán chúng mà bôi.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần dưới
Thiên thứ sáu: Sa sắt (loài mạt cát rất nhỏ sống ở bãi cát ven nước, bám đốt người gây bệnh)
Gồm ba mươi mốt phương thuốc
Phương thuốc chữa độc sa sắt: lấy xạ hương và tỏi giã chung, trộn với mỡ dê, cho vào ống nhỏ mà đeo bên mình.
Phương khác: hùng hoàng, chu sa, thường sơn (lượng bằng nhau).
Ba vị thuốc trên, vào giờ Ngọ (giữa trưa) ngày mùng năm tháng năm, để một bé trai pha chế.
Lại phương thuốc chữa thủy độc (bệnh độc mắc phải từ nước ở vùng sông suối): phàm thủy độc nhiễm vào người thì giống như bị xạ công (một loài trùng trong nước, tương truyền phun độc vào bóng người làm người mắc bệnh). Mới mắc thì sợ lạnh, đầu hơi đau, hố mắt đau nhức, trong lòng bứt rứt buồn bực, tứ chi run rẩy (?), lưng và trăm khớp đều cứng đờ, gân co rút, hai đầu gối đau, hoặc sốt hâm hấp, chỉ muốn ngủ, sáng thì tỉnh, chiều tối thì nặng thêm, tay chân lạnh ngược. Hai ba ngày thì trong bụng sinh trùng, ăn vào hạ bộ (vùng hậu môn), trong ruột có vết loét, không đau không ngứa nên người bệnh không hay biết; phải chữa gấp. Quá sáu bảy ngày thì hạ bộ chảy mủ lở loét, trùng ăn lên ngũ tạng, nóng dữ, bứt rứt vì độc, đi lỏng không cầm được; đến tám chín ngày thì thầy giỏi cũng không cứu được nữa. Hễ thấy mắc bệnh thì nên sớm xem xét: nếu vết loét đỏ tươi như bị cắt thì là dương độc (thể độc thuộc nhiệt, phát nhanh dữ); nếu vết loét như răng cá quả thì là âm độc (thể độc thuộc hàn, phát chậm hơn), tuy hơi chậm hơn nhưng không quá hai mươi ngày cũng giết người. Muốn biết có phải trúng thủy độc hay không, nên đun năm sáu đấu nước nóng, lấy 5 thăng tỏi nhỏ, phủ trở (giã, cắt nhỏ), bỏ vào nước nóng, liệu chừng đừng để nóng quá, bỏ bã, dùng để tắm; nếu trên người nổi vằn đốm đỏ thì đúng là bệnh này chứ không phải bệnh khác.
Phương thuốc chữa thủy độc: giã cây thương nhĩ (cây ké đầu ngựa) lấy nước uống 1 thăng, lấy bông thấm nước và bã nhét vào hậu môn, ngày ba lần.
Phương khác: lấy một nắm cây liễu (cây nghể, rau răm), giã lấy nước, uống 1 thăng, không quá ba lần uống.
Phương khác: lấy một nắm cây chàm, giã nát, hòa nước mà rửa khắp mặt, mắt, thân mình.
Phương khác: lấy rễ đại môi (?) tán bột hòa nước uống, đồng thời nhét vào hậu môn; nếu đã sinh trùng thì dùng nước cốt. Mùa hè thường … (?) bột thuốc này bỏ vào nước tắm; lấy một phương thốn chủy (lượng thuốc bột xúc đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc) thả vào thượng nguồn dòng nước thì không có gì phải sợ, lại tránh được xạ công. Phàm tắm rửa, thả một chút vào chậu nước thì không còn độc nữa.
Phương thuốc chữa cù sưu niệu sang (vết lở do nước tiểu con sâu tai — một loài côn trùng nhiều chân, đuôi có càng — dính vào da): lấy đất dưới rễ mọc về phía đông của cây thù du, hòa giấm bôi lên.
Phương khác: đốt sừng hươu tán bột hòa giấm đắp lên. Nếu vết lở đã chảy nước thì đốt chiếu cói cũ bên đường mà đắp. Vết lở lan ra trong ngoài tương ứng nhau, còn gọi là tẩm dâm (chứng lở loét chảy nước lan rộng dần), lấy xương hàm lợn đã lâu năm, đập vỡ, đốt cho chảy mỡ ra, nhân nóng bôi lên.
Phương thuốc chữa cù sưu niệu sang: lấy bột đậu đỏ nhỏ hòa giấm bôi lên, khô thì thay; trẻ nhỏ thì hòa với nước.
Phương khác: lấy cành hoặc vỏ cây luyện (cây xoan) (?) đốt thành tro đắp lên, nếu vết lở khô thì trộn với mỡ; cũng chữa chứng hói đầu ở trẻ nhỏ và các loại lở độc.
Phương khác: lấy nửa cân vỏ trắng cây hòe thái nhỏ, ngâm giấm nửa ngày, bóc vảy rồi rửa, ngày năm sáu lần.
Phương thuốc chữa hồ niệu thích (chứng sưng đau do chạm vào chất dịch độc của côn trùng; tên gọi theo nghĩa đen là "gai nước tiểu cáo"): phàm các loài như bọ ngựa, vào lúc nóng nực phần nhiều sinh nở, bám trên các đồ vật, ắt có tinh dịch; dịch ấy khô lâu thì có độc. Tay người chạm phải, vào lúc khí không vượng tướng (?) (lúc sức đề kháng của cơ thể không mạnh), thì thành bệnh, gọi là hồ niệu thích, ngày đêm đau nhức như cát cọ, không ngủ được, trăm phương chữa không khỏi. Chỉ cần lấy thân, lá, rễ cây bồ công anh bẻ ngang, lấy nhựa trắng bôi lên, dày một phân, bôi vào là khỏi, rất linh nghiệm.
Phàm vết lở do nóng, cùng hồ niệu thích sưng đau không chịu nổi, và bị gió lạnh xâm nhập, đều đốt phân ngựa hoặc gỗ dâu tươi, cốt cho nhiều khói mà hun, chảy nước ra thì khỏi.
Phương thuốc chữa ác thích (gai độc đâm gây sưng đau dữ): hạt mạn kinh hái tháng năm giã thành bột, hòa sữa bò đen đắp kín lên; không có thì sữa bò thường cũng được.
Phương khác: lấy phân cáo hoang đốt thành tro, hòa mỡ lợn tháng chạp đắp kín lên lỗ.
Phương khác: lấy nước tro cây dâu ngâm lúc còn nóng, nguội thì thay.
Phương khác: lấy châm sa (mạt sắt) hòa với nước keo trong mà bôi.
Phương khác: lấy phần lưới (?) của giày cũ to bằng quả táo, áo lót phụ nữ có dính máu to bằng bàn tay, gai móc ngược hai lần bảy (14) cái, ba thứ đốt chung thành tro, trộn mỡ lợn tháng chạp mà bôi, trùng sẽ ra.
Phương khác: hạt mạn kinh (5 thăng).
Một vị trên, sao nhẹ, tán bột nghiền mịn, hòa với 1 thăng nước tiểu trẻ nhỏ, cho vào miệng vết lở, đắp quanh dày một tấc; lấy … (?) lửa đốt một thăng, cho chỗ lở vào trong mà ngâm, khỏi ngay.
Phương khác: nấu vỏ trắng cây hòe lấy nước mà ngâm.
Phương khác: lấy bầu đắng nấu thành nước mà ngâm.
Phương khác: lấy da rắn bắt ngày mùng năm tháng năm đốt thành tro, trộn mỡ lợn tháng chạp mà đắp.
Phương khác: lấy tấm nỉ lót yên ngựa cũ đốt thành tro, trộn mỡ lợn tháng chạp đắp kín lên, trùng sẽ ra.
Phương khác: lấy vỏ trắng rễ cây xú xuân, thái được 1 thăng, ngâm nước vo gạo nấu sôi ba dạo, nhét vào lỗ, cũng có thể dùng để ngâm.
Phương thuốc chữa nhục thích (mắt cá, cục chai cứng ở bàn chân): cắt đầu cục chai cho chảy máu, cho vào một chút duyên đơn (bột chì đỏ) cỡ hạt gạo, phơi nắng.
Phương khác: dùng dao cắt bỏ, lấy mực tốt bôi khắp thì khỏi.
Phương thuốc chữa chó cắn: lập tức lấy nước lạnh rửa vết thương, để mặc máu chảy, đừng cầm lại; rửa đến khi máu ngừng thì lấy lụa bọc lại là khỏi.
Phương thuốc chữa rắn cắn: lấy phân người bôi dày lên, dùng lụa bọc buộc lại, độc tan ngay tức khắc.
Phương thuốc chữa nọc rắn: bột trùng đài (cây bảy lá một hoa), hòa nước bọt đắp kín lên thì khỏi, rất nghiệm.
Phương thuốc chữa nọc rắn, ong: lấy mảnh ngói xoa lên chỗ bị cắn đốt, nhổ nước bọt hai lần bảy (14) lần xong, rồi ném mảnh ngói đi, đặt về chỗ cũ.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần dưới
Thiên thứ bảy: Bệnh anh (bệnh bướu ở cổ, như bướu cổ)
Gồm chín phương thuốc
Phương thuốc chữa ngũ anh (năm loại bướu cổ): lấy lộc yểm (tuyến ở cổ họng hươu, tức tuyến giáp) ngâm rượu cho ngập, hơ lửa cho khô, lại cho vào rượu, lại hơ cho thơm, ngậm nuốt lấy nước, hết vị thì thay cái khác; dùng hết mười bộ thì khỏi.
Phương khác: bột mì (1 cân), đặc sinh [dự] thạch (?) (một loại khoáng thạch) (10 lạng, nung), hải tảo (rong biển) (1 cân).
Ba vị thuốc trên, lấy 1 thăng giấm ba năm ngâm bột mì rồi phơi khô, lại ngâm, lại phơi cho hết giấm; mỗi thứ giã riêng thành thuốc bột, mỗi lần uống hai phương thốn chủy (lượng thuốc bột xúc đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc), ngày uống bốn năm lần, thuốc ngậm trong miệng rồi mới nuốt. Kiêng gừng, đồ cay, thịt lợn, cá, rau sống, rau cay; kiêng thổi lửa, đọc tụng và nói to tốn hơi.
Phương khác: côn bố (một loại tảo biển) (3 lạng), hải cáp (vỏ nghêu biển) (2 lạng), tùng la (loài địa y treo trên cây thông) (2 lạng), hải tảo (3 lạng), bạch liễm (2 lạng), thông thảo (2 lạng), quế tâm (2 lạng).
Bảy vị thuốc trên, giã thành thuốc bột, mỗi lần uống với rượu một phương thốn chủy, ngày uống ba lần.
Phương khác: lúa mì (1 thăng), giấm (1 thăng; đêm ngâm, ngày phơi), côn bố (rửa), hải tảo (rửa) (mỗi vị 2 lạng).
Ba vị (?) thuốc trên, giã thành thuốc bột, sau bữa ăn uống với nước cơm một phương thốn chủy, ngày ba lần, lấy việc khỏi bệnh làm mức.
Phương khác: côn bố (1 lạng), hải tảo (1 lạng), hải cáp (2 lạng), bán hạ (1 lạng, rửa), tế tân (1 lạng), thổ qua (1 lạng),
tùng la (1 lạng), thông thảo (2 lạng), bạch liễm (2 lạng), long đởm (2 lạng).
Mười vị thuốc trên, giã rây, uống với rượu một phương thốn chủy, ngày hai lần; không được làm lụng nặng nhọc.
Phương khác: côn bố (2 lạng).
Một vị trên, thái thành miếng to bằng ngón tay, ngâm giấm, ngậm nuốt nước, hết nước thì khỏi.
Phương khác: hải tảo (1 cân), bột mì (1 thăng).
Hai vị thuốc trên, dùng 1 thăng giấm ba năm nhào bột rồi phơi khô, làm đi làm lại cho hết giấm, giã chung thành thuốc bột, uống với rượu một phương thốn chủy, ngày ba lần. Kiêng nổi giận.
Hãm mạch tán chủ trị anh lựu (khối bướu) đã hai ba chục năm, cùng cốt lựu (bướu ở xương), thạch lựu (bướu cứng như đá), nhục lựu (bướu thịt), nùng lựu (bướu chứa mủ), huyết lựu (bướu chứa máu); có khi to bằng cái chén, cái bát, mười năm không khỏi, đến mức rò rỉ lở loét, khiến người tiêu xương hết thịt; có khi cứng, có khi mềm, có khi lở loét, khiến người hay giật mình sợ hãi, ngủ nằm không yên, trong người co giật, khỏi rồi lại tái phát. Phương thuốc chữa: (Sách "Thiên kim" gọi là Hãm thũng tán.)
ô tặc cốt (mai mực) (1 phân), bạch thạch anh (nửa lạng), thạch lưu hoàng (lưu huỳnh) (1 phân), tử thạch anh (nửa lạng), chung nhũ (thạch nhũ) (nửa lạng, tán bột), can khương (1 lạng), đan sâm (3 phân), hổ phách (1 lạng), đại hoàng (1 lạng), phụ tử đất Thục (1 lạng, vùi nướng bỏ vỏ).
Mười vị thuốc trên, giã thành thuốc bột, đựng trong túi da thuộc, đừng để bay hơi. Nếu chỗ lở ướt thì rắc lên ngay, không có nước thì trộn với mỡ lợn mà đắp, ngày ba bốn lần, lấy việc khô làm mức. Nếu nước chưa ra hết thì dùng đến năm tễ, mười tễ mới thôi, đừng tiếc mà không làm. Đắp thuốc vào không làm người ta đau. Nếu không tiêu thì thêm 2 lạng mang tiêu, càng tốt. (Sách "Thiên kim" có thêm phân chim én 1 lạng.)
Phương thuốc chữa bướu cổ: xương bồ (2 lạng), hải cáp (1 lạng), bạch liễm (1 lạng), tục đoạn (1 lạng), hải tảo (1 lạng), tùng la (1 lạng), quế tâm (1 lạng), Thục tiêu (1 lạng, sao cho ra dầu, bỏ hạt đen và quả không nứt miệng), dương yểm (tuyến giáp ở cổ dê) (200 cái, nướng), thần khúc (một loại men thuốc) (3 lạng), bán hạ (1 lạng, rửa), đảo quải thảo (1 lạng).
Mười hai vị thuốc trên, mỗi thứ giã rồi rây, dùng nước tương trong, tủy và mỡ bò dê mà viên lại; mỗi lần uống ba viên to bằng hạt ngô đồng, ngày uống một lần.
Quyển thứ hai mươi · Tạp bệnh phần dưới
Thiên thứ tám: Bệnh vùng âm (bệnh ở bộ phận sinh dục)
Gồm mười bốn phương thuốc
Phương thuốc chữa đàn ông dưới bộ phận sinh dục ngứa và ẩm ướt: lấy một thước cam thảo, 5 thăng (thăng: đơn vị đo dung tích thời xưa) nước nấu mà rửa. (Dùng sống.)
Phương khác: lấy bồ hoàng (phấn hoa cây cỏ nến) rắc lên, không quá ba lần.
Phương thuốc chữa đàn ông bộ phận sinh dục sưng to như cái đấu, trong tinh hoàn đau: hùng hoàng (1 lạng, nghiền bột), [phàn] thạch (?) (phèn) (2 lạng, nghiền), cam thảo (một thước, dùng sống).
Ba vị thuốc trên, dùng 1 đấu (10 thăng) nước, nấu còn 2 thăng mà rửa, rất hay.
Phương thuốc chữa đàn ông quy đầu (đầu dương vật) sưng nhọt, thầy thuốc chữa không được: miết giáp (mai ba ba) (1 cái).
Một vị trên, đốt cháy tán bột, hòa với lòng trắng trứng gà mà đắp.
Phương thuốc chữa đàn ông quy đầu mọc mụn lở cứng to như đá: dùng dao cạo răng hổ và răng lợn thành bột, đun với mỡ lợn cho đổi màu, bỏ bã, ngày bôi ba lần.
Phương khác: bột mai mực rắc lên, tốt.
Phương thuốc chữa đố tinh sang (chứng lở loét ở bộ phận sinh dục, thường do giao hợp mà mắc): ở đàn ông thì mọc dưới gờ quy đầu, ở phụ nữ thì mọc trong ngọc môn (cửa mình), giống như cam sang (vết loét ăn mòn lan dần), loét lõm thành hố, ăn mòn rất đau; còn cam sang thì không đau. Lấy cây trâm bạc quấn bông thấm mỡ lợn tháng chạp, cùng huân hoàng (một loại hùng hoàng) hơ ấm trên lửa, dùng trâm áp nóng lên chỗ lở cho chín, lấy cành hòe khô … (?) bôi lên, lấy xạ hương đắp lên chỗ lở cho thơm, rồi rắc bột hoàng phàn và thanh phàn lên … (?).
Phương thuốc chữa đàn ông, đàn bà bỗng nhiên trong bộ phận sinh dục mọc mụn lở, ngứa, ẩm ướt: hoàng liên, chi tử (quả dành dành) (mỗi vị 2 lạng), cam thảo (1 lạng), xà sàng tử (2 phân — phân: đơn vị cân nặng, bằng một phần tư lạng), hoàng bá (1 lạng).
Năm vị thuốc trên, rây thành bột rắc lên; chỗ lở khô thì trộn với mỡ lợn mà bôi; chỗ lở sâu thì lấy bông bọc thuốc nhét vào trong, ngày ba lần.
Hòe bì cao (cao vỏ hòe), chữa hạ bộ (vùng hậu môn, sinh dục) đau ngứa mọc mụn lở: vỏ trắng cây hòe (5 lạng), đậu đỏ nhỏ (1 hợp nhỏ — hợp: một phần mười thăng), bạch chỉ (2 lạng), luyện thực (quả xoan) (50 quả), đào nhân (50 hạt, bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn, bỏ hạt hai nhân), cam thảo (2 lạng, dùng sống), đương quy (2 lạng).
Bảy vị thuốc trên, thái nhỏ, ngâm giấm một đêm, sáng hôm sau dùng 1 thăng mỡ lợn đun lửa nhỏ, đến khi bạch chỉ vàng là thành, bỏ bã, xoa lên, ngày hai lần.
Đồng thời nhét vào hạ bộ sâu ba tấc thì khỏi.
Phương thuốc chữa mụn lở ở đầu dương vật: đương quy (3 phân), hoàng liên (nửa lạng), đào nhân (2 lạng, bỏ vỏ và hạt hai nhân), đậu nhỏ (1 phân), hòe tử (hạt hòe) (nửa lạng).
Năm vị thuốc trên tán bột, rắc lên chỗ lở, ngày ba lần.
Phương thuốc chữa quy đầu mọc mụn lở: lấy mật ong đun với cam thảo, bôi lên là khỏi, rất hiệu nghiệm.
Phương thuốc chữa mụn lở bộ phận sinh dục chảy nước vàng: nấu nước hoàng bá, để nguội ngâm, rồi rắc bột xà sàng tử và hoàng liên, cực kỳ hiệu nghiệm.
Phương khác: đào nhân hai lần bảy (14) hạt, sao vàng, bỏ vỏ, bỏ đầu nhọn và hạt hai nhân, tán bột, uống với rượu, tốt.
Phương khác: một nắm sinh địa hoàng, giã cả lá lấy nước, uống vào thì tốt.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video