Quyển hai mươi mốt · Vạn bệnh (muôn thứ bệnh)
Chữa chung muôn bệnh, mục thứ nhất
Luận rằng: lớp người trẻ có chí học thì ít. Họ chỉ biết ham giàu, không biết ham học. Đến ngày gặp việc mới biết học là đáng quý, tự giận mình hiểu biết nông cạn, nghe biết ít ỏi. Vì thương họ như vậy, ta quên ngủ quên ăn, tìm tòi chỗ sâu kín, dò xét chỗ nhỏ nhiệm, gom chép thành bộ để lại cho người chưa hiểu. Ai giỏi được một quyển này thì đủ làm bậc thầy thuốc lớn.
Phàm người lạnh ở trên hoành cách (màng ngăn giữa ngực và bụng), bụng dưới đầy, ruột sôi, bàng quang có khí, đi lỏng do lạnh, thì nên gia thêm thuốc xổ. Uống xong sẽ xổ ra nước như nước vo gạo lắng cặn, nước xanh vàng, bùn xanh. Người nhẹ thì gia thuốc xổ một hai lần, hết bệnh thì thôi. Người nặng thì năm sáu lần, gia thuốc xổ cho đi mạnh ngày ba lượt, mới trừ hết được gốc rễ, bệnh mới khỏi hẳn.
Cách xổ ấy: từ giờ Tỵ (khoảng 9–11 giờ sáng) trở đi, đi hai ba lượt thì ngừng, người trở lại như cũ, rốt cuộc không thành bệnh đi lỏng.
Phàm bệnh ở thượng cách (phần trên màng ngăn, vùng ngực và miệng dạ dày), gồm các bệnh dai dẳng như:
- đờm lạnh lâu ngày;
- tích tụ (khối u cục kết lại trong bụng);
- sán hà (khối kết ở bụng dưới, lúc nổi lúc tan, kèm đau);
- trưng kết (khối cứng kết lại không di chuyển);
- túc thực (thức ăn cũ đọng lại không tiêu);
- khối cứng;
- ho, khí nghịch xông lên…
Người bệnh suốt ngày khạc nhổ, khí nghịch xông lên ngực, sườn và cổ họng. Những chứng này đều do lạnh tích ở miệng dạ dày gây ra, phải cho nôn hết thì mới khỏi. Người nhẹ một hai lần, người nặng năm sáu lần mới khỏi.
Hình trạng khi nôn: đầu tiên nhổ ra bọt lạnh, nước chua, kế đến nước vàng, người nặng thì ra nước đỏ tím. Nếu trước đó mắc bệnh chú (bệnh dai dẳng, hay lây, như bị tà khí bám vào người) thì sẽ ra máu đen. Cho thuốc nôn để nôn mạnh. Lúc nôn người rất bứt rứt, chốc lát tự yên, không làm người hư yếu. Ăn uống đồ nguội xong thì tai không ù điếc, tay chân không tê. Cũng có người khi nôn thấy trong họng có một cục vật chặn lại, không ra được. Cho uống một hai hợp (đơn vị dung tích, bằng một phần mười thăng; một thăng thời đó chừng 0,2–0,6 lít) rượu thuốc, chốc lát liền nôn ra một vật lớn cỡ nắm tay, giống khúc lòng đỏ trứng gà; người nặng ra mười cục, người nhẹ năm sáu cục.
Các chứng kể trên là gốc rễ của bệnh. Nếu nay không tống được cái gốc bệnh ấy ra, thì dù được thầy giỏi cho một hai thang thuốc đè yên, về sau ăn uống phạm vào, bệnh lại phát. Thầy thuốc giỏi nên cho uống thuốc này; một lần tống ra được gốc rễ thì suốt đời không bệnh.
Phép nôn, xổ để trừ bệnh: phàm người bệnh lâu ngày, người hư yếu gầy gò, người già, người sang quý thì nên uống ít, uống liền nhiều ngày không thôi, bệnh sẽ tự tiêu bên trong, không cần gia thuốc nôn, thuốc xổ.
Phàm gia thuốc nôn, xổ mà quá nhiều, nôn xổ không ngừng, thì lấy nước uống bột đậu nành một phương thốn chủy (lượng thuốc bột vừa đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc) là ngừng. Nếu gấp không có bột đậu, nhai lá chàm và lá đậu đen cũng ngừng được.
Đàn ông mắc ngũ lao thất thương (năm thứ lao tổn và bảy thứ tổn thương, chỉ chung sự suy kiệt do lao lực, tình dục, cảm xúc), dương khí (sức nóng, sức hoạt động và sinh lực của cơ thể) suy tổn, gầy trơ xương, uống thuốc này liền khỏi. Trong vòng mươi ngày đến một tháng, da thịt đầy đặn tươi tắn, óc đầy, tinh dồi dào.
Lại có phương chữa phong (các bệnh do "phong", tức tà khí như gió độc xâm nhập, gây đau nhức, tê liệt, co giật…), kèm cách dùng thuốc nhiều ít:
- Lịch tiết phong (đau nhức chạy khắp các khớp): hai mươi lạng thuốc (lạng: đơn vị cân thời xưa), năm đấu rượu (đấu: đơn vị dung tích, bằng mười thăng).
- Tặc phong (gió độc lén xâm nhập gây đau), nhiệt phong (phong kèm nóng), đại phong (phong nặng, tức bệnh hủi): dùng thuốc như lịch tiết phong.
- Thiên phong (liệt nửa người), ổi thoái (?) (chân tay yếu, đi đứng lết bết), than hoán phong (bại liệt): mười hai lạng thuốc, ba đấu rượu.
Các chứng phong kể trên đều kèm nóng, cần thêm thuốc mát, lại cần thuốc xổ, xổ được là tốt.
Tặc phong làm co giật, lúc rút lúc duỗi (tám lạng, hai đấu rượu)
Thấp phong (phong kèm ẩm thấp), chu tý (đau tê khắp người) (tám lạng, hai đấu rượu)
Lưng chân co rút đau (mười hai lạng, ba đấu rượu)
Gân khớp co cứng (tám lạng, hai đấu rượu)
Ăn đồ nóng thì đau như kim đâm (tám lạng, hai đấu rượu)
Sau khi bị bệnh sốt mà mồ hôi không ra (mới phát thì uống ba lần, mỗi lần một chén; bệnh lâu năm uống một thăng)
Miệng mặt méo lệch, một mắt không nhắm được (bốn lạng, một đấu rượu; bệnh lâu năm mười hai lạng, ba đấu rượu)
Đứng dậy là chóng mặt (bốn lạng, một đấu rượu)
Phong ở đầu mặt, thấy như có sâu bò (tám lạng, hai đấu rượu)
Trong lòng bứt rứt muốn nôn, gáy cứng, trời sắp âm u mưa thì phát (tám lạng, hai đấu rượu)
Vì vết thương lở mà nhiễm phong, cấm khẩu, lưng ưỡn cong như cánh cung (uống năm lần, mỗi lần một chén)
Phương chữa bệnh lạnh: đờm lạnh tích lâu (người gầy bốn lạng, một đấu rượu; người khỏe sáu lạng, một đấu rưỡi rượu)
Đàm ẩm (nước đờm đọng lại trong người), sán tích (khối kết ở bụng, sườn, kèm đau) (sáu lạng, một đấu rưỡi rượu)
Thức ăn cũ không tiêu, nôn ngược (bốn lạng, một đấu rượu)
Trưng tích (khối kết cứng trong bụng), ruột sôi, ợ hơi (tám lạng, hai đấu rượu)
Trĩ (?), tích, có khối cục, ho, khí xông lên (hai mươi lạng, năm đấu rượu)
Bôn đồn (chứng khí từ bụng dưới vọt lên ngực, họng như con heo con chạy), khí lạnh (sáu lạng, một đấu rưỡi rượu)
Nghẹn, nấc, nôn, kiết lỵ (sáu lạng, một đấu rưỡi rượu)
Bệnh chú lâu ngày (tám lạng, hai đấu rượu)
Bỗng trúng ác ngỗ (đột nhiên bị tà khí độc xâm phạm, ngất lịm), ngực bụng trướng đầy, thở gấp sắp chết (uống ba lần, mỗi lần một chén; sẽ nôn mạnh, nôn ra máu)
Chướng khí (khí độc vùng rừng núi nóng ẩm phương Nam, gây sốt rét và các bệnh khác) (uống ba lần)
Cổ độc (bệnh do trúng độc "cổ" — độc trùng bị người ta nuôi để hại người; cũng chỉ chứng bụng trướng nặng do trùng) (uống năm lần)
Ôn ngược (sốt rét thể nóng nhiều) (uống năm lần)
Ngược (sốt rét) (uống năm lần)
Lỵ do lạnh (sáu lạng, hai đấu rưỡi rượu)
Lao lâu ngày (suy kiệt kéo dài) (tám lạng, hai đấu rượu)
Phương chữa bệnh phụ nữ (các bệnh phong, lạnh thì theo như trên):
Đới hạ (khí hư, huyết trắng ra nhiều bất thường) (mười hai lạng, ba đấu rượu)
Băng trung (băng huyết, ra huyết ở âm đạo ồ ạt) (sáu lạng, một đấu rưỡi rượu)
Kinh nguyệt không thông (sáu lạng, một đấu rưỡi rượu)
Bệnh lạnh dẫn đến không sinh nở (sáu lạng, một đấu rưỡi rượu)
Đoạn tự (đã sinh rồi sau đó không có thai nữa) (tám lạng, hai đấu rượu)
Các bệnh sau sinh (tám lạng, hai đấu rượu)
Kinh nguyệt không đều, khi trước kỳ khi sau kỳ, lúc nhiều lúc ít (bốn lạng, một đấu rượu)
Bệnh sau khi sẩy thai (?) (sáu lạng, một đấu rưỡi rượu)
Nặng thì sa tử cung (mười hai lạng, ba đấu rượu)
Quyển hai mươi mốt · Vạn bệnh — Chữa chung muôn bệnh, mục thứ nhất
Đại bài phong tán (thuốc bột lớn đẩy trừ phong)
Phương chủ trị (chuyên chữa) mọi loại phong lạnh và muôn bệnh. Các tên sau đây là tên vị thuốc:
- Mỗi thứ hai mươi phân (phân: đơn vị cân nhỏ, bốn phân bằng một lạng): nguyên hoa, lang độc, loan kinh, thiên hùng (bỏ vỏ), ngũ gia bì, ma hoa, bạch chỉ, tử uyển, ô đầu (củ cây ô đầu, rất độc; bỏ vỏ), phụ tử (củ con của cây ô đầu; bỏ vỏ), mãng thảo, nhân dụ, quát lâu, kinh giới, trịch trục, nghiêu hoa, đại kích, vương bất lưu hành, xích xa sứ giả, ma hoàng.
- Mỗi thứ mười bốn phân: thạch hộc, bán hạ, thạch nam, thự dự (củ mài), trường sinh (?).
- Bảy phân: lê lô.
- Mỗi thứ bảy phân: cẩu tích, nhân sâm, ngưu tất, thung dung, xà sàng tử, thố ty tử, tỳ giải (?), xa tiền tử, tần giao.
- Mỗi thứ bốn phân: ý dĩ, ngũ vị tử, độc hoạt, cảo bản (?), sài hồ, mẫu đơn, bá tử nhân, khung cùng (?), thược dược, ngô thù du, cát cánh, đỗ trọng, quế tâm, quất bì, tục đoạn, phục linh, tế tân, can khương (gừng khô), hậu phác, phục thần, sơn thù du, phòng kỷ, hoàng kỳ (?), thục tiêu, ba kích thiên, cao lương khương, tử uy, hoàng cầm, đương quy, xương bồ, can địa hoàng, thông thảo.
Sáu mươi bảy vị trên không sao, không nấu luyện, cứ để nguyên, rũ sạch bụi đất, rồi giã và rây thô. Dùng ba lạng thuốc, ba thăng gạo kê nếp, hai thăng bột men rượu, một đấu năm thăng rượu ngon. Vo gạo sạch, lấy năm thăng nước nấu gạo thật chín, để nguội còn ấm bằng da người. Cho bột men vào bóp kỹ, kế cho thuốc bột vào bóp như trước, kế đổ rượu vào khuấy trăm lượt. Đựng trong đồ không rỉ nước, lấy mảnh vải đậy một đêm. Sáng ra lấy que sạch khuấy ba mươi vòng. Lúc bụng đói, vào canh năm (khoảng 3–5 giờ sáng), hâm ấm uống một chén.
Uống đến khi tay chân, đầu mặt thấy râm ran là vừa; đừng tự ý thêm bớt. Nếu làm bừa không theo lẽ, ắt sẽ nôn và xổ dữ dội. Ai muốn uống dạng bột thì rây thuốc qua lụa, mỗi lần uống một phương thốn chủy, chỉ uống một lần, không uống lần nữa. Uống với nước lã, nước cơm chua hay rượu đều được. Uống dạng viên thì trộn mật làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống bảy viên. Chỉ không được uống với nước thuốc sắc.
(Một bản không có?) cao lương khương và tử uy, chỉ có sáu mươi bốn vị, gọi là Nguyên hoa tán, còn gọi là Đăng tiên tửu (rượu lên tiên), lại gọi là Tam kiến tán. Xét: trong phép thêm bớt ở sau có viễn chí, mà phương này không có, ngờ là ở đây sót mất viễn chí.
Phàm uống thuốc này, phép là trước hết uống nhiều cho nôn mạnh, xổ ba đến năm lần, sau đó mới uống ít, như thế mới được ích. Phép gia thêm thuốc như sau:
Ma hoa, ô đầu, vương bất lưu hành, xích xa sứ giả, ma hoàng, trịch trục, nhân dụ, nguyên hoa, ngũ gia bì, bạch chỉ, mãng thảo, phụ tử, quát lâu, kinh giới, thiên hùng, khung cùng, cảo bản, thự dự, ba kích thiên, tế tân, độc hoạt, đương quy, hoàng kỳ (?), can khương, hậu phác. Ba mươi sáu vị trên đều chủ trị chứng thiên về phong nhiều; người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Thung dung, khung cùng, tục đoạn, xà sàng tử, vương bất lưu hành, cát cánh, nguyên hoa, thiên hùng, phụ tử, trịch trục, nhân dụ, đương quy, tần giao, thược dược, can khương, cẩu tích, tỳ giải, thạch nam, thục tiêu, can địa hoàng, xương bồ, thự dự, thạch hộc, ngưu tất, tế tân, tử (uy?). Ba mươi hai vị trên chủ trị thấp tý (đau tê do khí ẩm thấp) ở lưng và cột sống; người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Tần giao, cảo bản, cẩu tích, tỳ giải, thông thảo, thạch nam, khung cùng, tục đoạn, ngưu tất, can địa hoàng, thạch hộc, ý dĩ, thố ty tử, đỗ trọng, thiên hùng (bỏ vỏ), phụ tử (bỏ vỏ).
Mười sáu vị trên chủ trị co quắp, chân tay lê lết (?); người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Mãng thảo, phòng kỷ, lê lô. Ba vị trên chủ trị ngứa ngáy, ghẻ lở; người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Tử uyển, mẫu đơn, phục linh, phục thần, bá tử nhân, nghiêu hoa, nhân sâm, viễn chí, tế tân. Chín vị trên chủ trị kinh giản (hay giật mình hoảng sợ, co giật, động kinh); người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Thục tiêu, trường sinh, trịch trục. Ba vị trên chủ trị quỷ mị (bệnh mà người xưa cho là do ma quỷ ám, thường là rối loạn tinh thần); người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Tử uyển, nguyên hoa, lê lô. Ba vị trên chủ trị cổ độc; người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Cao lương khương, cát cánh, nguyên hoa, sơn thù du, phục linh, nhân sâm, sài hồ, mẫu đơn, nghiêu hoa, thung dung, ba kích thiên, thược dược, can khương, phụ tử, ô đầu (bỏ vỏ), ma hoàng, mãng thảo. Mười bảy vị trên chủ trị cố lãnh (lạnh lâu ngày bám chặt trong người), tích tụ, bụng đau và cứng chắc; người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Hậu phác, quất bì, cát cánh, đại kích, lê lô, bán hạ, can khương, cảo bản, nhân sâm, ngô thù du. Mười vị trên chủ trị bụng đau, trướng đầy, nôn ngược; người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Phục linh, hậu phác, nguyên hoa, bán hạ, tế tân, ô đầu, hoàng cầm, sài hồ, sơn thù du. Chín vị trên chủ trị đờm ứ đặc chắc; người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Hậu phác, can khương, tử uyển, phục linh, cát cánh, nghiêu hoa, ô đầu, nhân sâm, tế tân, sài hồ. Mười vị trên chủ trị ngực đầy đau; người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Tử uyển, thự dự, thạch hộc, tế tân, ba kích thiên, mẫu đơn, đương quy, nhân sâm, xương bồ, ngũ vị tử, cát cánh, bá tử nhân, ngô thù du, sơn thù du, can địa hoàng. Mười lăm vị trên chủ bổ ngũ tạng (năm tạng: tim, gan, tỳ, phổi, thận) hư tổn; người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Bá tử, tục đoạn, hoàng kỳ (?), thự dự, thược dược, ba kích thiên, ngũ vị tử. Bảy vị trên chủ ích khí (tăng khí lực); người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Nhục thung dung, xà sàng tử, ngũ vị tử, phụ tử, thiên hùng, tỳ giải, quát lâu, thự dự, viễn chí, ba kích thiên, thố ty tử, ngưu tất, sài hồ, xa tiền tử, tế tân, phục linh, đỗ trọng, ngũ gia bì, thạch hộc. Mười chín vị trên chủ ích tinh tủy (bồi bổ tinh dịch và tủy); người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Can địa hoàng, thố ty tử, thiên hùng, phụ tử. Bốn vị trên chủ bổ xương tủy; người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Đương quy, cảo bản, bạch chỉ, can địa hoàng, ngũ gia bì, thạch hộc, thố ty tử, thự dự, ngũ vị tử, hậu phác. Mười vị trên chủ làm mọc da thịt; người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Ngũ gia bì, đỗ trọng, tục đoạn. Ba vị trên chủ trị vùng kín ẩm ướt ngứa ngáy; người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Phục linh, nhân sâm, quát lâu. Ba vị trên chủ trị tiêu khát (bệnh khát nhiều, uống nhiều, tiểu nhiều, gần giống bệnh tiểu đường); người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Quát lâu, phục linh, thược dược, quất bì, tần giao, sơn thù du, xa tiền tử. Bảy vị trên chủ làm thông tiểu tiện; người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Xương bồ, quát lâu, sơn thù du. Ba vị trên cầm tiểu tiện (chữa đi tiểu quá nhiều); người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Nhân sâm, tế tân, thố ty tử, cẩu tích. Bốn vị trên làm sáng mắt; người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Khung cùng, bạch chỉ. Hai vị trên chủ cầm nước mắt; người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Tế tân (bổ ích khí gan); viễn chí, nhân sâm (bổ khí tim).
Ba vị trên bổ ích khí; người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Thạch nam, tỳ giải, cẩu tích, xa tiền tử, thạch hộc. Năm vị trên bổ dưỡng khí thận; người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Thục tiêu, đương quy, ma hoàng, quế tâm, ngô thù du, tử uyển, nghiêu hoa, lê lô, phụ tử, bán hạ, ô đầu, xương bồ, viễn chí, tế tân, nguyên hoa, ngũ vị tử. Mười sáu vị trên chủ trị ho, khí nghịch xông lên; người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Xà sàng tử, thạch hộc, tế tân, thự dự, quất bì. Năm vị trên chủ hạ khí (đưa khí nghịch đi xuống); người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Phụ tử, can khương, nhân sâm, quế tâm, quất bì, hậu phác. Sáu vị trên chủ trị hoắc loạn (bệnh cấp vừa nôn vừa đi ngoài dữ dội); người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Hoàng kỳ (?), thông thảo (chủ trị lậu — huyết rỉ ra kéo dài không dứt); hậu phác, sơn thù du, mãng thảo (chủ trị tam trùng — ba loại giun sán trong bụng); tử uyển, đương quy, bạch chỉ (chủ trị băng trung, đới hạ).
Hoàng cầm, xà sàng tử (chủ trị sốt rét lúc nóng lúc lạnh, rỉ huyết); khung cùng, ngưu tất, quát lâu, tử uy. Mười bốn vị trên chủ trị tắc kinh; người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Ma hoàng, quát lâu, sài hồ, quế tâm, thược dược (chủ trị thương hàn — bệnh sốt do cảm lạnh từ bên ngoài); thông thảo, xương bồ, viễn chí, nhân sâm (chủ trị hay quên); phụ tử, hoàng cầm. Mười sáu vị trên chủ trị nước bọt đặc như keo; người mắc bệnh thì căn cứ lạnh hay nóng mà thêm bớt.
Luận rằng: các vị thêm vào ở trên không chỉ dùng cho phương này mà dùng chung cho các phương; người học nên xét kỹ mà dùng.
Quyển hai mươi mốt · Vạn bệnh — A-già-đà hoàn chủ trị muôn bệnh, mục thứ hai
Thuốc A-già-đà (phiên âm tiếng Phạn "agada", nghĩa là thuốc giải trừ mọi bệnh)
Phương chủ trị các thứ bệnh, kèm cách điều dưỡng và cách uống; uống lâu thì người tinh thần, sắc mặt tươi tốt, không mắc bệnh gì: tử đàn (gỗ đàn hương đỏ), tiểu (bá?), rễ thiến thảo, uất kim, hồ tiêu (mỗi thứ năm lạng).
Năm vị trên giã, rây thành bột, trộn nước cho vào cối giã thêm một vạn chày, viên to bằng hạt lúa mì, phơi âm can (phơi trong bóng râm cho khô). Khi dùng thì mài với nước.
Lở nóng trong họng, trong miệng: lấy nước nấu thăng ma, lấy nửa hợp nước, mài một viên to bằng hạt ngô đồng, uống buổi sáng, hai lần thì thôi. Kiêng rượu, thịt, ngũ tân (năm thứ rau cay nồng như hành, tỏi, hẹ, kiệu…), nên giữ mát mà điều dưỡng.
Sưng ở hạ bộ và chỗ kín: lấy nước nấu ngưu tất, can khương…, lấy nửa hợp nước, mài một viên to bằng hạt ngô đồng, uống buổi sáng, bốn lần thì thôi. Kiêng rượu, thịt, ngũ tân, đồ sống lạnh, đồ chua, đồ trơn.
Mặt sưng, trong lòng bứt rứt do phong: lấy nước nấu phòng phong, lấy nửa hợp nước, mài một viên to bằng hạt ngô đồng, uống buổi sáng, hai lần thì thôi, không cần cách ngày. Kiêng rượu, ngũ tân, giấm, thịt.
Tay chân đau nhức, lúc lạnh lúc nóng: lấy nước nấu ma hoàng, lấy nửa hợp nước, mài một viên to bằng hạt ngô đồng, uống buổi sáng thì khỏi. Kiêng rượu, thịt, đồ bột mì và ngũ tân.
Chứng (ngấu? — giun ăn lở) có lở ở hậu môn: nuốt một viên to bằng hạt ngô đồng. Lại nấu ngải cứu và vỏ trắng cây hòe, lấy nửa hợp nước, mài một viên, thụt vào hậu môn hai lần. Kiêng rượu, thịt.
Bỗng ngã chết (ngất lịm như chết): uống thuốc thì phần nhiều sống. Xem tay chân, đầu mặt, bụng người ấy có sưng không, xem sắc mặt có thay đổi bất định không. Nếu có sắc ấy mà kèm đi lỏng thì đều không chữa được. Lấy non nửa hợp nước lạnh, mài hai viên to bằng hạt đậu nhỏ, đổ vào miệng. Một lần không khỏi thì cho thêm một lần. Nếu bệnh bớt thì chỉ được ăn cháo trắng, muối, tương, ngoài ra đều kiêng.
Bị bùa yểm, trù ếm: thường đeo một viên ngay trước ngực. Lại lấy nước lượng chừng một quả táo chua, mài một viên to bằng hạt đậu nhỏ mà uống, ba lần thì thôi. Không kiêng gì.
Bị rắn và thú dữ gây độc: nếu chưa bị thì chỉ cần phòng tránh, mang thuốc theo người thì khi vào chỗ cỏ rậm, chúng tự tránh xa. Người đã bị độc thì lấy xạ hương lượng bằng hạt tương tư, lại lấy nước chừng một quả táo chua, cùng một viên thuốc to bằng hạt đậu nhỏ, mài trong nước mà uống. Đồng thời mài tử đàn với nước lấy nước, dùng nước ấy mài thuốc bôi lên chỗ vết độc. Kiêng rượu, thịt, ngũ tân.
Bị các loại quỷ thần và khí độc của rồng làm hại: người ấy đói khát, nóng lạnh, lúc đến lúc đi, không biết đau ở đâu, hoặc hoảng hốt. Bị độc rồng thì người lơ mơ như say, da dẻ loang lổ, hoặc xanh. Lấy một viên to bằng hạt ngô đồng, cùng nước chừng một quả táo chua mài ra, nhỏ vào mũi, và uống hai lần thì thôi. Không kiêng gì.
Bị quỷ quấy, mất trí, điên cuồng, không kể bệnh lâu hay mới: lấy nước ngải cứu chừng một quả táo chua, mài hai viên to bằng hạt đậu nhỏ mà uống. Nếu không có ngải tươi thì lấy ngải khô ngâm nước, bóp lấy nước dùng cũng được. Uống bốn lần thì thôi, lại đeo một viên, luôn mang theo người. Ăn uống không kiêng gì.
Truyền thi, phục liên (bệnh lao lây truyền từ người chết sang người sống, nối tiếp nhau trong nhà): mộng mị đảo điên, thân thể gầy tổn, không biết bệnh ở chỗ nào, chợt dậy chợt nằm. Trước lấy nước mài hùng hoàng lượng bằng hạt ngô đồng, lấy nước chừng một quả táo chua, mài hai viên to bằng hạt đậu nhỏ mà uống, hai lần thì thôi. Lại treo một viên trên cửa nhà người bệnh, và đeo một viên theo người. Ăn uống không kiêng.
Tiêu khát: lấy một ít phác tiêu, khuấy với nước, lấy chừng nửa hợp nước, mài hai viên to bằng hạt đậu nhỏ (?) mà uống, bảy lần thì thôi. Kiêng ngũ tân, rượu, thịt.
Bệnh lâm (tiểu buốt, tiểu rắt, tiểu khó), không kể lâu hay mới: lấy một ít mang tiêu, khuấy với nước, lấy chừng một quả táo chua nước, mài hai viên to bằng hạt đậu nhỏ mà uống thì khỏi. Kiêng rượu, thịt.
Đinh thũng (mụn nhọt độc, có chân cứng ăn sâu): lấy một thăng nước nấu huyền sâm, lấy nước mài thuốc, uống ba lần thì thôi. Lại lấy nửa hợp nước mài rễ huyền sâm lấy nước, trộn thuốc bôi lên ba lần, không cần cách ngày. Chỉ ăn cháo, cơm trắng, ngoài ra từ muối trở đi đều không ăn.
Bỗng nóng vùng ngực, mắt mờ, miệng hôi: lấy nước nấu lá trúc đắng, lấy nửa hợp, mài một viên to bằng hạt ngô đồng, hai lần thì thôi. Kiêng rượu, thịt.
Đẻ khó: lấy tôn tương (?) hai bảy (mười bốn?) nấu nước, lấy nửa hợp, mài một viên mà uống. Nếu không có tôn tương thì mài khương hoàng lấy nước, mài thuốc nuốt một viên; nuốt không cũng được. Điều dưỡng như lúc sinh.
Lở nóng, không kể lâu hay mới: lấy nước nấu đại hoàng, lấy nửa hợp, mài một viên to bằng hạt ngô đồng mà uống, hai lần thì thôi. Lại mài đại hoàng với nước lấy nước, mài một viên thuốc bôi lên chỗ lở, ngày ba lần. Kiêng chuyện vợ chồng, đồ bột mì, ngũ tân; nên giữ mát mà điều dưỡng.
Nôn ra máu: nếu do nóng mà nôn thì không kể lâu hay mới, uống đều khỏi; do lạnh mà nôn thì không chữa được. Lấy nước sắn dây và nước xương bồ chừng một quả táo chua, mài hai viên to bằng hạt đậu nhỏ mà uống, bốn lần thì thôi. Nên giữ hơi ấm mà điều dưỡng; kiêng rượu, thịt, ngũ tân.
Chảy máu mũi không ngừng: lấy nước cây thích kế (một loại cây kế có gai) chừng một quả táo chua, mài hai viên to bằng hạt đậu nhỏ mà uống, đồng thời mài nhỏ vào mũi, hai lần thì thôi. Lúc không có thích kế tươi thì lấy loại khô nấu nước, uống theo cách trước. Kiêng rượu, thịt, ngũ tân.
Bệnh nghẹn (nuốt thấy nghẹn): mài quát lâu với nước, lấy nước lượng bằng quả trứng gà, mài một viên to bằng hạt đậu nhỏ mà uống, bốn lần thì thôi. Kiêng đồ sống lạnh.
Đới hạ đỏ trắng: lấy vỏ rễ mẫu đơn và rễ thích kế mỗi thứ hai phân, hai thăng nước, nấu còn một thăng, chia năm lần uống; mỗi lần mài một viên to bằng hạt ngô đồng mà uống, năm lần thì thôi. Kiêng đồ sống lạnh, ngũ tân, rượu, thịt.
Phép bồi bổ sau đó: địa du (hai phân), tang phiêu tiêu (tổ trứng bọ ngựa trên cây dâu) (hai phân; một bản ghi là tang nhĩ — nấm mọc trên cây dâu).
Hai vị trên, hai thăng nước, nấu lấy một hợp nước, chia làm hai lần; lấy một hợp nước mài một viên thuốc mà uống.
Trúng độc thuốc: lấy nửa hợp nước lạnh mài một viên to bằng hạt ngô đồng mà uống, hai lần thì thôi. Kiêng rượu, thịt, ngũ tân, nên giữ mát điều dưỡng năm ngày.
Bỗng mắc ác ngỗ: lấy nửa hợp sữa người mài một viên to bằng hạt ngô đồng, nhỏ vào mũi; lấy nửa hợp nước mài một viên to bằng hạt ngô đồng, đổ vào miệng. Ba ngày kiêng ăn.
Hàn ngược (sốt rét thể lạnh nhiều): một thăng nước nấu một lạng thường sơn, lấy nửa hợp, mài một viên to bằng hạt ngô đồng mà uống, hai lần thì thôi. Trước đó lấy thuốc lượng bằng hạt gai, mài với nước lạnh nhỏ vào mũi cho hắt hơi ba bốn cái. Người bệnh cúi đầu mà nằm, sẽ thấy đau ngứa, lại nhỏ tiếp vào bên mũi kia cho liên tục, sau đó mới uống thuốc. Bảy ngày ăn ít; kiêng như trước.
Chứng (ngấu?) cam thấp (?) (lở loét do trùng, kèm ẩm thấp): lấy sừng tê giác sống, bạch đàn hương, nấu với nước, lấy lượng bằng một vỏ trứng gà, mài hai viên to bằng hạt đậu nhỏ, cùng một viên mật trăn mài chung mà uống, ba lần thì thôi. Nếu cam thấp ở dưới thì thuốc và mật trăn viên riêng mỗi thứ, bọc bông nhét vào hậu môn, ba lần thì thôi.
Làm tươi tinh thần sắc mặt, trừ bệnh, tránh ác khí: mỗi ngày lấy mật ong trắng lượng bằng hạt táo, mài một viên to bằng hạt đậu nhỏ mà uống, thường đeo một ít theo người. Cũng kiêng như trước.
Trúng độc các loại cỏ thuốc, mê man bứt rứt: lấy bùn bọc quả bí đao nướng, vắt lấy nửa hợp nước, mài một viên to bằng hạt ngô đồng mà uống. Nếu không có bí đao thì uống với nước.
Ba ngày giữ gìn ăn uống.
Ngủ hay giật mình sợ hãi: thường đeo một viên to bằng hạt ngô đồng; đêm ngủ thì để bên đầu, không được dính vào người. Mỗi đêm sắp ngủ uống một viên to bằng hạt ngô đồng: lấy một thăng nước nấu hai phân mẫu mông (tên một vị thuốc), lấy nửa thăng, chia ba lần uống. Bảy ngày giữ gìn ăn uống.
Tim mệt mỏi hư yếu: lấy nước nấu phục thần, nhân sâm, lấy nửa hợp, mài một viên mà uống, mười lần trở lên thì thôi. Kiêng đồ sống lạnh.
Phong ở tim, hư nhiệt (?): lấy trúc lịch (nước cốt hơ lửa từ tre tươi) ngâm phòng phong, giã vắt lấy nửa hợp nước, mài một viên to bằng hạt ngô đồng mà uống, bảy lần thì thôi. Kiêng rượu, thịt, ngũ tân, giấm, đồ bột mì.
Tim hồi hộp, run sợ: lấy một thăng nước, thái phục linh, mẫu mông, viễn chí mỗi thứ hai phân, nấu lấy nửa thăng, chia ba lần uống, mỗi lần mài một viên mà uống, năm lần thì thôi.
Hay quên, hoảng hốt: lấy nước nấu nhân sâm, lấy nửa hợp, mài một viên mà uống, năm lần thì thôi, cũng có thể bảy lần. Kiêng như trước.
Ôn dịch, thời khí (bệnh dịch lây lan theo mùa): lấy nước nấu huyền sâm, lấy một hợp, mài một viên to bằng hạt đậu nhỏ mà uống, bốn lần thì thôi. Xét bệnh gấp hay hoãn mà dùng cho thích hợp. Chỉ được ăn cháo và đồ nguội, ngoài ra đều kiêng.
Nếu mắc bệnh lao mà người trong nhà lây truyền cho nhau, thì lúc nấu thuốc uống, lấy thêm ngải làm mồi (mồi ngải vê hình nón để cứu) dài ba tấc, đặt ngay giữa ngưỡng cửa mà cứu (đốt ngải để chữa bệnh) bảy tráng (mỗi tráng là đốt hết một mồi ngải), thì giải được.
Nôn ra nước: nấu bạch đàn và gừng tươi, lấy nửa hợp, mài một viên to bằng hạt ngô đồng mà uống, ba lần thì thôi. Bảy ngày giữ gìn ăn uống như trước.
Bệnh nấc: một thăng nước nấu thông thảo, quất bì mỗi thứ nửa lạng, lấy ba hợp, chia hai lần uống; mài hai viên to bằng hạt đậu nhỏ mà uống, hai lần thì thôi. Kiêng đồ sống lạnh.
Trẻ nhỏ (?) giật mình khóc: lấy nước nấu mẫu mông, lấy nửa hợp, mài một viên to bằng hạt ngô đồng bôi lên đầu vú cho trẻ bú. Vú nuôi kiêng rượu, thịt, ngũ tân.
Sau sinh máu ứ kết lại: lấy nửa hợp nước địa hoàng tươi, mài một viên to bằng hạt ngô đồng mà uống, hai lần thì thôi, máu liền tan mà xuống. Kiêng rượu, thịt.
Nhiệt phong, tý phong (phong gây tê), các thứ phong khí xung đột nhau, làm da dày sần, khớp không thông: lấy phòng phong, hạt mẫu kinh mỗi thứ một phân, tất bát một phân, một thăng nước nấu lấy ba hợp, chia ba lần, mỗi sáng một lần, mài một viên to bằng hạt ngô đồng mà uống, mười lần thì thôi. Kiêng rượu, thịt, ngũ tân.
Nhiệt phong xông lên, đầu mặt ngứa, trong mũi ngứa, kèm bệnh thời hành (bệnh dịch theo mùa) nóng lạnh, hoặc ăn vào thì nôn: lấy nhân sâm một phân, phòng phong và gừng tươi mỗi thứ hai phân, một thăng năm hợp nước nấu lấy ba hợp, chia ba lần; lấy một hợp nước mài một viên to bằng hạt ngô đồng mà uống, bảy lần thì thôi. Kiêng như trên.
Bệnh vàng da: lấy hoàng cầm, khổ sâm mỗi thứ hai phân, một thăng nước nấu lấy năm hợp, chia ba lần, mỗi lần mài một viên to bằng hạt ngô đồng mà uống. Nếu khát thì cho thêm phục linh, quát lâu mỗi thứ hai phân, nấu uống như trước. Chỉ được cho ăn cháo.
Bỗng mất tiếng không nói được: lấy một lạng phòng phong, trộn trúc lịch giã vắt lấy nửa hợp nước, mài một viên to bằng hạt ngô đồng, uống hai lần thì nói được, người nặng không quá năm lần. Kiêng rượu, thịt, giấm, đồ bột mì, đồ sống lạnh.
Có thai từ ba tháng trở lên đến lúc sắp sinh, không kể bao nhiêu tháng ngày, bỗng nhiễm các thứ bệnh, hoặc hay động thai sẩy thai, cho đến phù thũng, bệnh dịch theo mùa — những lúc ấy thầy thuốc không cho uống thuốc. Riêng thuốc này thì uống ba lần trở lên, người nặng không quá mười lần là khỏi, mẹ con không tổn hại, sinh nở bình an. Các bệnh kể trên có thể sắc nước thuốc rồi mài thuốc này mà uống, rất tốt.
Sau sinh, trước đi lỵ ra máu tươi, sau lẫn mủ, trong bụng đau quặn: lấy quất bì, cát cánh mỗi thứ hai phân, gừng tươi một lạng, một thăng nước nấu lấy nửa thăng, chia ba lần, mỗi lần mài một viên to bằng hạt ngô đồng mà uống. Bảy ngày kiêng đồ sống lạnh, dầu mỡ, giấm, đồ bột mì.
Trẻ em mới mắc phong giản (co giật, kinh phong): lấy nửa hợp trúc lịch mài một viên to bằng hạt ngô đồng mà uống, hai lần thì thôi. Kiêng như trước.
Phụ nữ nhiều lần sẩy thai: đeo một viên to bằng hạt táo chua, đêm thì tháo ra để bên đầu, không được dính vào người. Mỗi sáng uống một viên to bằng hạt ngô đồng, ba ngày thì thôi. Không kiêng.
Bỗng chướng bụng: lấy nước nấu đương quy, lấy nửa hợp, sáng uống một viên to bằng hạt ngô đồng, hai lần thì thôi. Kiêng đồ sống lạnh.
Dưới rốn đau quặn: lấy nước nấu khung cùng, lấy nửa hợp, mài một viên to bằng hạt ngô đồng, ba lần thì thôi. Bảy ngày kiêng ăn đồ sống lạnh.
Độc rắn, bọ cạp, rết: mài uất kim với nước lấy nửa hợp, mài một viên to bằng hạt ngô đồng mà uống, hai lần thì thôi. Lại mài một viên to bằng hạt đậu nhỏ bôi khắp chỗ vết thương. Kiêng như trước.
Hoắc loạn do thức ăn cũ và do lạnh, nôn ngược, trong bụng đau quặn, vừa nôn vừa đi lỏng. Nếu do lạnh thì lấy cát cánh, can khương nấu với nước, lấy chừng một quả táo chua, mài hai viên to bằng hạt đậu nhỏ, hai lần thì thôi. Nếu do nóng thì lấy nhân hạt dành dành nấu nước, uống theo cách trước. Đều kiêng đồ sống lạnh.
Bệnh chú: lấy nước nấu tế tân, lấy chừng một quả táo chua, mài hai viên to bằng hạt đậu nhỏ mà uống, năm lần thì thôi. Bệnh thuộc lạnh thì giữ ấm mà điều dưỡng.
Trúng ác (bị tà khí độc xâm phạm đột ngột): lấy nước nấu giáp hương (nắp vỏ một loài ốc biển, có mùi thơm), lấy chừng một quả táo chua, mài hai viên to bằng hạt đậu nhỏ mà uống.
Quyển hai mươi mốt · Vạn bệnh
Kỳ-bà (Jīvaka, danh y Ấn Độ thời Đức Phật) chữa ác bệnh (bệnh hủi), mục thứ ba
Mười một phương, bảy bài luận
Luận rằng: tật phong (bệnh phong hủi do gió độc nặng gây ra) có bốn trăm lẻ bốn loại, nói gọn lại không ngoài năm loại, tức là thuộc về năm phong. Thế nào gọi là năm phong? Một là hoàng phong (phong vàng), hai là thanh phong (phong xanh), ba là bạch phong (phong trắng), bốn là xích phong (phong đỏ), năm là hắc phong (phong đen). Năm phong ấy ứng với năm tạng, nên gọi là năm phong. Năm phong sinh ra năm loại trùng: hoàng phong sinh trùng vàng, thanh phong sinh trùng xanh, bạch phong sinh trùng trắng, xích phong sinh trùng đỏ, hắc phong sinh trùng đen.
Năm loại trùng này ăn năm tạng của người:
- ăn tỳ (lá lách — theo y học cổ, là tạng chủ việc tiêu hóa) thì giọng nói biến đổi, tiếng rời rạc;
- ăn gan thì lông mày, lông mi rụng;
- ăn tim thì khắp người nổi mụn lở;
- ăn phổi thì sống mũi sụp đổ, trong mũi mọc thịt thừa;
- ăn thận thì tai ù rỉ rả, hoặc như tiếng xe chạy, tiếng sấm, tiếng trống;
- ăn da thì da tê dại;
- ăn gân thì các đốt chân tay rụng rời.
Năm phong ứng với năm tạng, trùng sinh ra rất nhiều, vào tận xương tủy, đi lại không gì ngăn trở, phá hoại thân người, nên gọi là tật phong. Tật phong chính là gốc rễ của bệnh hủi.
Khi bệnh mới phát:
- như kim, dùi đâm, gọi là thứ phong;
- như sâu bò, gọi là du phong;
- khắp người co giật, gọi là (?) phong;
- không biết đau ngứa, gọi là ngoan phong;
- thịt nổi cục như quả đào, quả mận, hạt táo nhỏ, nổi từ đầu mặt xuống thì gọi là thuận phong, nổi từ hai chân lên thì gọi là nghịch phong;
- vết như chuỗi tiền, như viên tròn, loang lổ đỏ trắng xanh đen, gọi là (?) phong.
Có khi khắp người nổi lở, hoặc như ghẻ lác, hoặc như vảy cá, hoặc như quả cây du, hoặc như lỗ đồng tiền; hoặc ngứa hoặc đau, nước vàng chảy ra, các đốt chân tay hư nát, toàn thành mủ máu. Có khi không ngứa không đau, lúc nổi lúc lặn, màu xanh vàng đỏ trắng đen biến đổi bất định.
Nguyên do phát bệnh đều vì lạnh nóng giao nhau, chảy vào năm tạng, thấu suốt xương tủy; lại thêm dùng sức quá độ, ăn uống trái phép, chuyện vợ chồng không điều độ, hư yếu lao lực cùng cực, mồ hôi chảy khắp người. Nhân đó nóng tích lại, phong nhiệt thấu vào năm tạng, ăn uống tạp nhạp dơ bẩn, trùng sinh rất nhiều, ăn năm tạng, xương tủy, da thịt, gân khớp của người, lâu dần hư nát, gọi là lại phong (bệnh hủi).
Cho nên luận rằng: nếu muốn chữa, trước hãy uống A ngùy lôi hoàn tán để tống trùng ra, xem hình dạng màu xanh, vàng, đỏ, trắng hay đen, rồi cho thuốc chữa, muôn người không ai không khỏi. Người Hồ (người Tây Vực, Ấn Độ) gọi là bệnh Ca-ma-la; thầy thuốc đời khoanh tay không có phương đối trị, gọi là chính báo (quả báo đích đáng do nghiệp đời trước theo nhà Phật, không thể chữa) — như vậy là sai. Người mắc bệnh này phần nhiều thành thần tiên: thường có người mắc bệnh, bỏ gia đình, của cải vào núi, rồi bệnh khỏi mà thành tiên. Người nay mắc bệnh, chỉ cần lìa vợ, ra ở ngoài nhà, không ai không khỏi.
Phương A ngùy lôi hoàn tán: a ngùy, tử lôi hoàn, hùng hoàng, tử thạch anh (mỗi thứ ba phân); chu sa, hoạt thạch, thạch đởm, đan sa, lô (?), bạch liễm, sừng tê giác (mỗi thứ… ?). Mười một (?) vị trên giã, rây thành bột. Lúc bụng đói uống một tiền chủy (lượng thuốc bột vừa đầy trên mặt một đồng tiền), hòa với hai hợp rượu trong mà uống hết. Đói lắm thì ăn canh đậu nhỏ là tốt, đừng ăn nhiều, chỉ ăn chừng nửa bụng thì thôi; nếu ăn no nhiều thì trùng ra chậm. Lúc mặt trời xế về tây nam, bụng đói, uống thêm một lần, lượng như trước. Nếu thấy đi tiểu như bị bệnh lâm thì không kể sớm muộn, uống thêm thuốc, lượng cũng như trước. Đói lắm thì ăn.
Khi thấy muốn tiểu thì tiểu vào chậu mà xem: trùng theo nước tiểu ra, có khi ra ngay trong ngày, có khi hai ba ngày mới ra, có khi bốn năm ngày, có người (?) bảy ngày mới ra. Trùng lớn như ngón tay người, nhỏ thì bằng hạt lúa mì; ra ba bốn con, năm sáu con, bảy tám con, mười con, hoặc hai ba mươi con.
- Trùng vàng có màu như địa hoàng.
- Trùng đỏ màu như thịt vụn, máu đông.
- Trùng trắng như nước mũi, nước bọt người, hoặc như óc cá, hoặc như nước gừng, nước đậu thị (?).
- Trùng xanh màu xanh lục, hoặc như màu con nguyên thanh (một loài sâu cánh cứng xanh biếc).
- Trùng đen màu như mực, hoặc như quả dâu nát, hoặc như đậu thị đen.
Trùng gặp thuốc thì chết; chết thì theo nước tiểu ra, cũng có con ra theo phân, nhưng dơ bẩn nên không xem được.
Nếu ra trùng đen, tức là hắc phong, không thể chữa, không có phương đối trị.
Nếu ra trùng vàng, tức là hoàng phong. Nên dùng bảy tám thăng nước tiểu, đựng trong vò lớn không rỉ nước, đặt vò như cách đặt nồi trên bếp để nước tiểu trong đó luôn ấm. Người bệnh vào trong ngâm mình, một ngày hai ba lần; mỗi lần ngồi ngâm khoảng thời gian thổi chín hai ba đấu gạo. Nếu thấy bứt rứt thì ra khỏi nước. Ăn nhiều bữa, đừng để đói, vì người hư thì không có sức. Bảy lần bảy là bốn mươi chín ngày thì thành một "triệt" (một đợt chữa trọn vẹn); lấy việc khỏi bệnh làm chừng, có khi một năm, hai năm. Kiêng chuyện vợ chồng, vì giao hợp thì mạch thông, trùng được dịp, bệnh càng nặng thêm. Bệnh này không phải do lạnh hay nóng, phong thì chữa như vậy. Đây là hoạnh bệnh (bệnh do nguyên nhân bất ngờ từ ngoài đến), không phải chính báo.
Nếu ra trùng xanh, tức là thanh phong. Bệnh phát do phong lạnh quá nhiều, trùng đều màu xanh, đó là độc phong thuộc hành Mộc phương Đông (theo ngũ hành, phương Đông ứng với Mộc, màu xanh). Trùng xanh thì nên uống nước tiểu của chính mình, còn gọi là hoa thủy, thanh thang, hoàn trung thủy.
Cách uống như sau. Bảy ngày đầu, uống lúc bụng đói, mỗi lần sáu hợp, sáng dậy lúc mặt trời mới mọc thì uống, uống không quá một thăng. Đói thì ăn. Không được ăn ngũ tân, thịt heo, gà, chó, đồ dơ, đồ hôi thối; giận dữ lớn, chuyện vợ chồng đều phải kiêng. Phép uống trước hết là phải kiêng những điều ấy. Bảy ngày thứ hai, một ngày uống hai lần, mỗi lần bốn hợp; nước tiểu thường lấy lúc bụng đói mà uống, thì không quá một thăng. Bảy ngày thứ ba, một ngày uống ba lần. Đến bảy ngày thứ tư, tiểu ra là uống. Cứ thế cho đến tròn năm, lấy khỏi bệnh làm chừng, uống không quá một thăng. Sau trăm ngày, nước tiểu rất ít, một ngày chỉ uống được một hai lần, uống vào thấy rất thơm ngon như canh ngon, như nước cơm chua.
Kiêng theo phép trong ba năm; phạm thì khó khỏi, không phạm thì khỏi hẳn. Trùng xanh như vậy là hoạnh bệnh, không phải chính báo.
Ra trùng trắng tức là bạch phong; ra trùng đỏ tức là xích phong. Hai thứ chữa như nhau. Hai phong này lấy nóng làm gốc, trùng đều đỏ trắng, tức là gió Nam, gió Tây vào năm tạng, thấu suốt xương tủy. Làm phương Khổ sâm tiêu thạch tửu (rượu khổ sâm và tiêu thạch; cách ngâm rượu ở phía sau): khổ sâm, tiêu thạch (một loại khoáng chất muối), rượu trong ngon.
Ba vị trên, trước cho tiêu thạch vào rượu trong ngâm hai tuần bảy ngày (mười bốn ngày) hoặc ba tuần bảy ngày (hai mươi mốt ngày), rồi cùng khổ sâm cho vào vò rượu, ngâm bảy ngày, uống dần dần. Cách uống: uống lúc bụng đói, ngày ba lần. Trong bảy ngày đầu, mỗi lần chừng nửa quả trứng gà; sau bảy ngày có thể uống một thăng, tùy ý mà uống. Uống nhiều thì tốt, bệnh đi nhanh, nhưng phong động cũng nhiều. Đừng để say mửa; thà uống ít dần, không cần uống nhiều.
Hai phong đỏ trắng, dùng thuốc này đủ ngày thì không ai không khỏi. Bệnh này không khó chữa, vì sao? Vì nóng là gốc, mà khổ sâm trị được nóng, tiêu thạch trừ nóng, tiêu trùng; trùng đỏ, trùng trắng hễ ngửi khí tiêu thạch là đều hóa nước, nên trừ được gốc nóng. Nếu mắc hai phong đỏ trắng, không kể năm tháng, lâu đến hơn năm năm, thì thêm hoàng tiêu thạch, thêm rượu, khổ sâm đến ba bốn lạng, không ai không khỏi. Cho đến người bệnh ba mươi năm, mất sống mũi, rụng đốt chân tay, miễn không phải trùng đen, thì đều khỏi hẳn.
Trước hết phải kiêng chuyện vợ chồng, giận dữ lớn, nóng lớn. Về ăn uống, kiêng đồ dính, ngũ tân, đồ sống lạnh, giấm nặng, sữa đông, rượu trắng, thịt heo, cá, gà, chó, lừa, ngựa, bò, dê… Những thứ này đều là điều đại kỵ, còn lại không cấm. Đây là cách đối trị (chữa đúng vào bệnh), không phải chính báo.
Nếu người bệnh tê dại, có chỗ không biết đau ngứa, thì nên làm Đại bạch cao (cao thuốc trắng lớn) mà xoa, một ngày ba bốn lần. Bảy ngày là một triệt, hoặc hai ba lần bảy ngày một triệt; đến bảy lần bảy là bốn mươi chín ngày thì gọi là một đại triệt. Chỗ tê sẽ thấy ngứa, trở lại như cũ thì ngừng xoa. Nếu chưa trở lại như cũ thì cứ xoa, lấy khỏi làm hạn, không quá hai ba đại triệt, không ai không khỏi. Châm, cứu, đốt, cắt, cạo đều không tốt bằng xoa thuốc. Cho đến trên người có nhiều sẹo lở, xoa vào cũng đều khỏi.
Phương Đại bạch cao: bạch chỉ, bạch truật, tiền hồ, ngô thù du (mỗi thứ một thăng); khung cùng (hai thăng); thục tiêu, tế tân (mỗi thứ ba lạng); đương quy, quế tâm (mỗi thứ hai lạng); khổ tửu (giấm) (bốn thăng).
Mười vị trên ngâm trong giấm qua một đêm. Lấy mười cân (cân: đơn vị cân xưa, bằng mười sáu lạng) mỡ heo chưa dính nước, cho vào nồi đồng nấu cho sôi ba lần, ba lần nhấc lên ba lần đặt xuống, chờ bạch chỉ ngả vàng là cao thành. Đựng vào bình, bệnh ở đâu xoa ở đó thì khỏi. Nếu khắp người nổi lở, mủ máu nát loét, thì nên làm Đại hắc cao mà xoa.
Phương Đại hắc cao: ô đầu, khung cùng, hùng hoàng, hồ phấn (phấn chì), mộc phòng kỷ, thăng ma, hoàng liên, thư hoàng, lê lô, phàn thạch (phèn) (mỗi thứ nửa lạng); hạnh nhân (bỏ vỏ và đầu nhọn), ba đậu (mỗi thứ bốn mươi hạt); hoàng bá (một phân); tùng chi (nhựa thông), tóc rối (mỗi thứ lượng bằng quả trứng gà).
Mười lăm vị trên giã, rây thành bột, cùng hai thăng mỡ heo nấu, khi tóc rối tan hết là cao thành. Bôi lên chỗ lở, ngày bôi ba lần; trước lấy nước muối rửa rồi mới bôi. Đừng để phụ nữ, trẻ nhỏ, gà chó thấy. Nếu người bệnh rụng lông mày lông mi mà không mọc lại, thì sau khi uống thuốc hơn một trăm ngày, lấy thiết tương (nước ngâm sắt gỉ) rửa chỗ lông mày lông mi, ngày rửa ba lần, lông sẽ mọc nhanh. Qua một đại triệt, lông mày lông mi như cũ, giống lúc chưa bệnh.
Phép ngâm rượu: khổ sâm bỏ lớp vỏ vàng ngoài, thái mỏng, phơi khô, giã cho rời ra, đừng để thành bột mịn, cân lấy ba mươi cân. Lấy vò không rỉ nước chứa được hai hộc (hộc: đơn vị dung tích, bằng mười đấu), khoan một lỗ ở đáy vò. Trong lòng vò, ở đáy, đặt hai ba mươi viên sỏi đá xanh to cỡ quả đào, quả mận, quả trứng gà, xếp cao hơn lỗ đáy hai ba tấc. Rồi cho khổ sâm và rượu đã ngâm bột tiêu thạch cùng lúc vào vò, sai trẻ con mười ba mười bốn tuổi trộn cho đều. Sau đó lấy năm sáu lớp giấy cũ buộc miệng vò, lấy một vò nhỏ úp lên miệng, trát bùn kín, đừng để hở hơi.
Cách lấy rượu uống: lấy rượu chảy ra từ lỗ đáy mà uống, ngày một lần, hoặc hai lần cũng được. Xong lại bịt kín lỗ như cũ, đừng để rò, không được mở miệng vò lấy rượu. Khi rượu sắp hết thì mở miệng vò, lấy bã khổ sâm vắt mạnh lấy rượu, bỏ bã, rượu đựng ở chỗ kín, đừng để hở hơi. Cách uống rượu đều như trước, không ai không khỏi. Nếu bệnh không khỏi được thì đều do mắc đã lâu năm; người mắc mười năm thì làm thêm rượu thuốc này đến hai lượt, theo phép như trước, không ai không khỏi. Dù có thầy giỏi chữa cũng phải có rượu tốt, phải sống trung thực ngay thẳng, không được bất hiếu bất nghĩa, thì bệnh mới khỏi nhanh.
Luận rằng: khổ sâm chỗ nào cũng có, rất thần hiệu. Hoàng tiêu thạch ra từ hang rồng, có ba loại: một là hoàng tiêu thạch (vàng), hai là thanh tiêu thạch (xanh), ba là bạch tiêu thạch (trắng). Hình như muối, như tuyết, chất mềm; đốt thì chảy ra như (?); gặp muối thì hóa nước. Tiêu thạch thật thì đốt luyện đều chảy ra, nhờ đó biết được thật giả.
Ba loại tiêu thạch, loại vàng là hạng trên, loại xanh hạng giữa, loại trắng hạng dưới. Dùng để giết trùng thì đều không bằng loại vàng là tốt nhất. Hoàng tiêu thạch giết ngay các trùng gây bệnh trong thân người, trừ trùng rất nhanh, là thuốc mạnh trừ đại phong.
Thanh tiêu thạch là thuốc lớn rất thần hiệu, ra ở nước Ô Trường (xứ Udyāna, vùng tây bắc Ấn Độ xưa), tự nhiên chảy ra từ trong hang đá, khí rất độc, rất hôi; ong, rắn, côn trùng bay đều tụ về đó (?). Khí của nó giết được trùng. Tiêu thạch hòa với rượu khổ sâm thì trị nóng rất tốt, trừ phong rất nhanh. Phương này hiếm có; khi dùng thì hơn bạch tiêu thạch. Hình trạng thanh tiêu thạch giống keo, sơn ở đời; khi kết lại thì như mật ong cũ, cũng như kẹo mạch nha.
Ít thì khô cứng; chất bóng như mỡ, như mật lẫn bụi bẩn (?), khí vị rất xấu. Thuốc này được các đạo sĩ quý trọng mà uống, trừ được các trùng gây bệnh trong thân người. Khi chưa dùng được ngay thì trước ngâm vào ba thăng rượu hai mươi ngày, ngâm càng lâu càng tốt, sức thuốc tăng gấp, đều rất nghiệm; sau đó mới ngâm chung với khổ sâm.
Luận rằng: các loại tiêu thạch vàng, xanh, trắng là vua của trăm thuốc, giết được các thứ trùng, có thể giúp sống lâu, xuất xứ từ nước Ô Trường, hái không kể mùa. Phương này lấy từ phẩm "Trị tật phong" trong sách "Kỳ-bà y phương luận". Hoàng Lực (?) dịch trong ba năm, sau diễn ra thành bảy quyển (?).
Phép trong phẩm "Trị tật phong" nói: khi uống thuốc, trước hãy cho uống Trường thọ diên niên phù (bùa sống lâu thêm tuổi), rất nghiệm. Bùa quét sạch các khí độc lang thang, đình trệ trong năm tạng sáu phủ (sáu phủ: dạ dày, ruột non, ruột già, mật, bàng quang, tam tiêu), ra hết; sau đó uống thuốc mới có sức, bệnh khỏi nhanh, không còn nghi ngờ. Sức của bùa cũng là thần lực không thể nghĩ bàn; ai uống bùa trước khi uống thuốc thì không ai không hiệu nghiệm. Lại khi mới làm thuốc cho vào vò, sai trẻ nhỏ trộn xong, liền viết bùa trấn thuốc. Bùa trấn ở bụng vò làm thuốc không hỏng, càng lâu càng tốt, mọi thần quỷ không đến gần được.
Luận rằng: nghi thầy thì thầy không chữa nổi bệnh, nghi thuốc thì không chịu uống, có uống cũng không được sức; quyết ý không nghi thì ắt rất thần nghiệm. Mọi thứ thuốc, thuận theo lòng tin của người thì thần hiệu, nghi ngờ thì ắt mất hiệu. Nghi ngờ mà uống lâu, uống nhiều thì ắt tổn hại; không nghi thì uống lâu có ích (?), chữa bệnh sẽ khỏi. Y luận nói như vậy, cho nên cho biết: trước khi uống thuốc hãy uống bùa thuốc, rất nghiệm, đuổi được các ác khí, sức thuốc ắt có hiệu quả. Bùa viết bằng son đỏ, uống lúc bụng đói; uống xong thì uống thuốc, đúng như đã nói ở trên.
Hình bùa — Viết bùa này bằng son đỏ. Trước uống bùa này rồi mới uống thuốc. Uống một lần rồi thì không cần viết bùa uống lại. Viết bùa vào ngày Lục hợp (ngày tốt theo lịch pháp, khi can chi của ngày hợp với can chi của tháng). Đừng để trẻ nhỏ, con gái, sáu loài gia súc, gà chó thấy; bùa viết xong thì không còn kiêng.
Luận rằng: bệnh phát từ trên xuống gọi là thuận bệnh, dễ chữa, chữa thì khỏi. Bệnh phát từ dưới lên gọi là nghịch bệnh, khó chữa, phải tăng gấp thuốc mới khỏi.
Luận rằng: bệnh ở năm tạng, ở xương tủy thì không dùng thuốc sắc không khỏi; bệnh ở da thịt, mạch máu thì châm có thể khỏi. Thuốc sắc bồi bổ tinh thần người, lâu dài có ích, bệnh dễ trừ khỏi, hết tận gốc rễ. Châm cứu tuy giải được cơn gấp trước mắt nhưng làm tinh thần người vẩn đục. Nuôi dưỡng tính mệnh, kéo dài tuổi thọ cốt ở thuốc sắc, châm cứu không sánh được. Thuốc sắc, thuốc viên, thuốc bột, rượu thuốc thì kéo dài tuổi thọ; đốt cứu, châm chích thì không lợi cho thân.
Luận nói: bệnh có nhiều loại, mắc không giống nhau. Có trùng lại (hủi do trùng), giới lại (hủi dạng ghẻ), phong lại, kim lại, mộc lại, thủy lại, hỏa lại, thổ lại, tửu lại (hủi do rượu), diện lại (hủi dạng bột). Những thứ này đều thành bệnh hủi.
Trùng lại: mắc rồi thì nổi lở, mủ máu nát loét, lông mày tóc rụng, ba năm thì hư nát, trùng như lông đuôi ngựa. Bệnh này khó chữa, tăng thuốc thì khỏi.
Giới lại: hình như lác, như ghẻ ngứa, thân thể ngứa dữ dội, mười năm thành bệnh nặng, tăng thuốc thì khỏi.
Phong lại: phong từ ngoài vào thân, hoặc tay chân đau như đâm, phong lạnh làm tê dại; không chữa thì sau hai mươi năm thành bệnh nặng, tăng thuốc thì khỏi.
Kim lại: do trời gây ra, (vì phúc đức bị tà ám?). Mới mắc thì rụng lông mày, ba năm thì ăn vào mũi, sống mũi sụp đổ, khó chữa, tăng thuốc thì khỏi.
Mộc lại: mới mắc thì rụng lông mày lông mi trước, mặt và mắt ngứa như sắp nổi lở, ba mươi năm thành bệnh nặng; nên chữa gấp, tăng thuốc thì khỏi.
Thủy lại: trước mắc bệnh thủy (phù thũng), nước đọng lại không tan, gặp phong xúc động mà phát, làm rụng lông mày, râu; nên chữa gấp, để lâu năm thì bệnh thành, tăng thuốc thì khỏi.
Hỏa lại: trước nổi lở trên người như vết bỏng lửa, hoặc làm đứt rời đốt chân tay, bảy năm thì rụng lông mày lông mi, tám năm thành bệnh nặng, khó chữa, tăng thuốc thì khỏi.
Thổ lại: trên người nổi hạch cục to cỡ quả trứng gà, viên đạn; nên chữa gấp, sáu năm thành bệnh nặng, tăng thuốc thì khỏi.
Tửu lại: uống rượu say mèm, không biết mà nằm trong đống rơm kê, qua đêm mới dậy, liền thành bệnh, lông mày râu rụng; chữa sớm thì khỏi.
Diện lại: khắp người có mụn lở sinh trùng, trùng hình như bột mì, toàn thân trắng bệch (?); bệnh này khó chữa, tăng thuốc thì khỏi.
Phàm ba mươi chín loại bệnh: hoặc mặt nổi (?), thân thể tê dại, không biết đau ngứa; hoặc tròng mắt mất sáng; hoặc tiếng nói thô nặng; hoặc lơ mơ hay ngủ; hoặc từ lưng mà lỏng rã (?); hoặc từ chân mà sưng lên. Đủ thứ khác nhau, không ai nhận ra được, bệnh không phải một loại. Nguyên do mắc bệnh cũng khác nhau. Nếu rụng lông mày, râu thì đều do phong lạnh nhân ẩm thấp mà mắc: hoặc đang ra mồ hôi mà xuống nước, khí lạnh quá mức; hoặc uống rượu say mèm, nằm chỗ đất ẩm; hoặc đứng nơi đầu gió, ngồi dưới cây ngoài sương; hoặc chuyện vợ chồng quá độ, đổ mồ hôi, mệt cùng cực mà hóng mát, phong vào năm tạng, bèn thành bệnh này. Cho nên luận nêu ra gốc rễ của bệnh và liều lượng phân chia của thuốc, để người bệnh đời sau theo đó mà dùng, không ai không khỏi.
Phương nước ngâm: đào, liễu (mỗi thứ mười cân), lãng đãng, lê lô, ô đầu (bỏ vỏ), nhân dụ, đan sâm, lá chử, bạch dương (?), lá trắc bá, vỏ trắc bá. Mười tám vị trên (?) thái nhỏ, cho vào vạc lớn, đổ bảy hộc nước, nấu lấy bốn hộc, bỏ bã, đổ vào máng, cho người bệnh nằm ngâm. Từ sáng đến giờ ăn thì ra, giữa trưa lại vào, mặt trời xế tây lại ra. Nước ngâm phải luôn ấm, tự liệu mà điều chỉnh. Ra khỏi nước liền rắc mười thứ bột lên người, không được để gió lọt vào, đắp chăn nằm ấm cho mồ hôi chảy ra, bệnh liền khỏi.
Nếu phong nhiều có thể thêm thuốc như sau: sóc điệu (cây cơm cháy), lá ngải, rễ dưa (?), hổ chưởng (mỗi thứ ba cân); thố ty, mộc phòng kỷ, xương cáo (mỗi thứ năm lạng); phàn thạch (hai lạng); đại diêm (muối hạt to) (một thăng); mã nha tiêu (ba lạng).
Mười vị trên giã, rây thành bột. Ra khỏi nước ngâm thì rắc bột lên người, cho gió không lọt vào. Các bệnh hủi nổi lở và mọi thứ lở độc, chỉ cần rắc bột lên là khỏi ngay.
Lại có phép làm rượu: nhân dụ, ô đầu (bỏ vỏ), thiên hùng (bỏ vỏ), phụ tử (bỏ vỏ), thục tiêu, phòng phong, thạch nam, can khương, quế tâm, hoa trịch trục, mãng thảo, cam thảo (mỗi thứ một lạng).
Mười hai vị trên đập giập, đựng túi lụa, ngâm vào một đấu rượu trong; mùa xuân, thu ngâm bảy ngày, mùa hè năm ngày, mùa đông mười ngày. Mỗi lần uống ba hợp, ngày ba lần, uống đến khi thấy thuốc có tác dụng là vừa; chưa thấy thì tăng dần. Kiêng theo phép thuốc.
Tiên nhân Hoàng Linh tiên sinh dùng Thiên chân bách úy hoàn chữa mọi bệnh hủi. Phương: rượu nồng (hai đấu, nấu trong nồi đồng cạn còn một nửa rồi mới cho thuốc vào), đan sa, thủy ngân, quế tâm, can khương, lê lô, ô đầu (bào chế bằng cách vùi tro nóng cho chín, bỏ vỏ), thục tiêu (sao cho ra dầu), xương bồ, bá tử nhân (mỗi thứ một lạng).
Mười vị trên giã, rây thành bột, cho vào rượu xong, lại cho thêm hai thăng sơn sống nguyên chất, khuấy cho hòa đều, viên được thành viên to bằng hạt ngô đồng, làm chín trăm viên. Mỗi lần uống một viên, ngày ba lần. Mười ngày thì lông mày, râu mọc; ba mươi ngày trở lại như cũ.
Cửu Tiêu Quân chữa mười loại hủi nặng không tả hết hình trạng, uống vào bệnh gì cũng khỏi. Phương: ngày Canh Dần tháng ba hái bốn cân hoa mạn kinh, phơi âm can, tán bột. Ngày Tân Dậu tháng năm lấy một đấu nước ở hai giếng, cho vào nồi đồng nấu cho đặc, sau đó cho vào:
bột quế tâm, bột phụ tử (vùi tro nóng cho chín, bỏ vỏ), bột lê lô (mỗi thứ một lạng); bột sơn khô (bốn hợp); bột thạch lựu (một thăng).
Năm vị trên tán bột, khuấy cho hòa, nấu thành viên to bằng viên đạn. Uống một viên là khỏi; nếu chưa khỏi thì không quá ba bốn viên là khỏi, rất nghiệm. Phương này lấy từ sách "Thủ phác kinh" của Cửu Tiêu Quân.
Phương thần nghiệm của tiên nhân chữa bệnh hủi: lấy lá thông không kể nhiều ít, nấu ba đến năm lượt cho hết vị đắng, phơi khô, giã thành bột mịn như bột mì. Trước bữa ăn uống hai phương thốn chủy, ngày ba lần, tăng dần, có thể đến bốn lạng; tùy người nhiều ít, có thể đến một cân. Đói thì uống. Thuốc chữa được muôn bệnh, lại thêm tuổi thọ, giết tam trùng (ba loại trùng trong người, theo quan niệm Đạo gia và y học xưa) ăn năm tạng làm bệnh phát động. Thuốc đều chủ trị: bệnh khó chịu đựng, tay chân nặng nề tê dại, bệnh còn sót của phụ nữ sau sinh, kinh nguyệt đến đi không liền mạch, nam nữ ít con (?).
Phương Phàn thạch nhưỡng tửu (rượu ủ với phèn): phàn thạch (nung), thạch cao, đại giả, thường sơn, thục tiêu (bỏ hạt và những quả miệng khép, sao cho ra dầu), viễn chí (bỏ vỏ), lang độc, bán hạ (rửa)…
… (bỏ) lông), hoàng liên, mãng thảo, can địa hoàng, ngưng thủy thạch, thố ty tử, cam thảo (nướng; mỗi thứ một lạng), bạch thạch anh (một lạng rưỡi), hạnh nhân (hai mươi hạt, bỏ vỏ và đầu nhọn, sao).
Hai mươi lăm vị trên giã, rây, đựng trong túi da. Lấy ba cân men đúng mùa, ba đấu gạo làm rượu; rượu chín thì cho thuốc vào, bịt kín: mùa đông mười ngày, mùa xuân bảy ngày, mùa hè ba ngày, mùa thu năm ngày. Lấy thuốc ra, bỏ bã, uống rượu mỗi lần lượng bằng một quả trứng gà; hết hơi men thì uống tiếp. Bệnh gì chữa cũng khỏi. Ngày uống hai lần, mười ngày thấy hiệu, ba mươi ngày khỏi, trăm ngày mặt trắng hồng như hoa đào hoa mận, tai thính mắt sáng, tà khí bị quét sạch, hồn đã lạc trở về. Uống thuốc nên trai giới (giữ mình trong sạch, ăn chay, kiêng chuyện vợ chồng).
Có hiệu nghiệm vậy.
Quyển hai mươi mốt · Vạn bệnh
Đạp men chữa lạnh, mục thứ tư
Sáu phương
Quyển hai mươi mốt · Vạn bệnh — Đạp men chữa lạnh, mục thứ tư
Diêm khúc (men trộn muối)
Phương chủ trị mọi thứ phong, lạnh, khí và muôn bệnh: bột men (năm thăng), bột muối (một thăng năm hợp).
Hai vị trên giã kỹ, chia làm năm túi. Sáng lấy hai túi, rang cho nóng, dùng túi mỏng, mỗi túi chứa một thăng, cho thuốc vào, thay phiên nhau dùng. Nằm trong phòng, lấy chân đạp lên túi, đắp chăn cho ra mồ hôi; thuốc nguội thì đổi túi. Một ngày một đêm đầu rang mười lần; về sau liền ngày liền đêm rang nhiều lần, đạp liên tục, không được tạm ngừng. Thuốc đã thay đổi nhiều lần, phần nhiều hết sức thì bỏ đi, lấy thuốc mới. Chỉ khi nào khắp người ra hết mồ hôi thì bệnh mới khỏi. Đặc biệt phải cẩn thận, chờ nhiều ngày cho đến khi mồ hôi ra hết mới thôi. Khi chưa hết, thỉnh thoảng có lúc bứt rứt rối loạn. Chỉ ăn cháo, cơm với nước tương thơm, đặc biệt kiêng đồ sống lạnh.
Trên giường nằm trải mấy tấm da dê trắng đã thuộc, để phong và mồ hôi đều ra hết (?), sau đó mới bồi bổ. Người có ba bộ mạch (ba vị trí bắt mạch ở cổ tay: thốn, quan, xích) yếu ớt thì đừng dùng cách này.
Phương rượu bổ: thạch vi (mười lạng, bỏ lông), thạch nam (ba lạng, nướng), tiên linh tỳ (dâm dương hoắc) (mười bốn lạng), tế tân (năm lạng).
Bốn vị trên thái nhỏ, cho một đấu nước nấu lấy hai thăng, bỏ bã, để qua đêm cho lắng trong. Lấy một thăng hạnh nhân, bỏ vỏ, đầu nhọn và hạt đôi, giã, dùng tám thăng nước nghiền lấy nước, nấu lấy hai thăng rưỡi, để qua một đêm. Hợp hai thứ nước lại được bốn thăng rưỡi.
Lấy một đấu năm thăng men khô, trước lấy nước ngũ gia bì ngâm men, để một đêm, kế cho nước thạch vi… vào, trộn đều cùng lúc. Lấy bảy thăng gạo kê nếp thượng hạng chia làm bảy lần (?), ba ngày cho vào một lần (?), tổng cộng ba mươi chín (?) ngày thì rượu chín. Lấy một thăng hạt gai, lựa sạch, rang cho thơm chín, giã thành bột, đựng túi lụa cho vào rượu, qua ba ngày, lượng sức mà uống dần, uống đến khi thấy hiệu là vừa.
Số ngày bồi bổ bằng số ngày đạp men. Trong suốt thời gian bồi bổ, đại tiểu tiện không được ra khỏi nhà; kiêng chuyện vợ chồng, mừng giận. Nếu phạm điều kiêng mà bệnh tái phát thì khó khỏi.
Phương bổ bằng lòng dê: dạ dày, gan, thận, tim, phổi dê (một bộ; dạ dày rửa sạch bằng nước nóng cho trắng, các tạng khác đều để sống, thái nhỏ), tô bò (bơ sữa bò), hồ tiêu, tất bát (mỗi thứ một lạng),
lõi đậu thị (nửa thăng), hành trắng (ba nắm, bỏ rễ, thái nhỏ).
Năm vị trên trộn lẫn, đổ sáu thăng nước, nấu lửa nhỏ lấy ba thăng, vắt bỏ bã. Lấy các tạng cùng phần nước ấy cho cả vào dạ dày dê, lấy dây buộc chặt miệng. Lại may riêng một túi lụa nhỏ hơn dạ dày dê một chút, bọc lại mà nấu. Khi chín, nhân lúc còn nóng lấy ra, dùng dao đâm thủng cả túi lụa, chắt lấy nước, uống hết lúc bụng đói; phần còn lại tùy ý chia ra nấu canh, nấu cháo mà ăn. Nếu không có lòng dê thì dùng xương dê sống (hai bộ, đập vụn).
Xương trên đổ một thạch nước (thạch: đơn vị dung tích, bằng mười đấu), nấu lửa nhỏ lấy ba thăng, theo cách nấu ăn thường, tùy ý làm canh, cháo mà ăn. Người không ăn thịt thì bồi bổ bằng dầu và bột mì.
Phương như sau: dầu vừng sống (một thăng), nước vo gạo tẻ đã lắng trong (một thăng).
Hai vị trên trộn lẫn, nấu lửa nhỏ cho cạn hết nước vo gạo, chỉ còn dầu thì thôi. Để nguội, dùng làm món ăn bồi bổ, cách làm như sau: dầu vừa nấu ở trên (ba hợp), nước muối (bảy hợp).
Hai vị trên, trước lấy nước muối hòa với dầu, khuấy cho mặn nhạt vừa phải, rồi dùng để nhào một thăng bột mì, theo cách thường làm thành bánh (?), luộc năm sáu sôi, vớt ra thả vào nước lạnh, lại vớt ra đặt lên mâm cho ráo. Sau đó lại thả từng miếng một vào nồi, luộc như thường. Luộc như vậy mười lần thì độc của bột mì mới hết. Lấy dầu, nhiều ít tùy ý, hòa với đậu thị cho đủ vị, rưới lên mà ăn, rất tốt.
Phép ủ trong, chủ trị phụ nữ không sinh con và khí lạnh kết lại, thức ăn cũ không tiêu, đàn ông mắc ngũ lao. Phương: địa hoàng tươi (năm thăng, thái nhỏ, rửa nước, vớt ra cho ráo, giã lấy nước), bột men (hai thăng).
Hai vị trên trộn lẫn, cho vào vò nhỏ, bịt kín miệng, đừng để hở hơi. Mùa xuân, hạ, thu để ba mươi ngày; mùa đông chôn xuống đất sâu ba thước, bốn mươi chín ngày thì lấy ra. Phơi khô, giã, rây. Lấy gạo nếp nấu một thăng cháo, hòa hai phương thốn chủy thuốc bột vào mà uống, ngày ba lần; tùy ý mà uống, không kể mùa tiết, rồi dùng làm món thường ngày.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video