Quyển thứ hai mươi hai · Phi luyện (luyện chế thuốc gốc khoáng vật bằng cách nung, nấu, rồi nghiền trong nước để lọc lấy phần bột thật mịn)
Bài thứ nhất: Phi luyện, nghiền, nấu chung nhũ (thạch chung nhũ: thạch nhũ đá vôi rủ xuống trong hang động, dùng làm thuốc) và phối với thảo dược để uống chữa bệnh
Gồm sáu phương (phương: đơn thuốc).
Phép luyện chung nhũ: Chung nhũ không kể dày hay mỏng, chỉ cần màu sáng, sạch, bóng là dùng luyện được. Riêng hai màu vàng và đỏ thì không dùng được. Lấy một cân, đặt vào đồ đựng bằng vàng hoặc bạc, vì vàng bạc có thể trấn tâm (làm yên tim, an thần) và ích khí (bồi thêm khí lực của cơ thể). Nếu không có thì dùng đồ sứ cũng được. Cho nước vào một cái nồi lớn, đặt đồ đựng chung nhũ vào cho nước ngập rồi nấu. Lúc nào cũng giữ cho nước sôi lăn tăn như mắt cá (bọt nhỏ li ti như mắt cá). Nước cạn thì châm thêm. Nếu là chung nhũ mỏng thì nấu ba ngày ba đêm; nếu là loại hình răng ngỗng trời hoặc loại ống nhũ dày, béo thì nấu bảy ngày bảy đêm. Đợi đến khi chung nhũ đổi sang màu vàng trắng là chín. Nếu còn ngờ là chưa chín thì nấu cho đủ mười ngày càng tốt. Nấu xong thì lấy đồ đựng bằng vàng bạc ra. Nước trong nồi lúc ấy đều vàng đục, phải đổ đi, đừng để ai uống. Nếu uống phải nước này thì nó làm rát cổ họng, hại gan và phổi, khiến người ta đau đầu, lại bị tiêu chảy. Ai lỡ phạm phải thì ăn thịt lợn là khỏi. Đổ nước vàng ấy đi, cho nước sạch vào, lại đặt đồ đựng chung nhũ nói trên vào nấu chừng nửa ngày thì lấy ra. Nếu nước vẫn trong, không đổi màu thì thôi, lúc đó chung nhũ đã hết độc.
Phép nghiền chung nhũ: Lấy chung nhũ đã luyện cho vào đồ sứ, dùng chày ngọc giã cho vụn, cho nước vào mà nghiền. Nước cạn thì châm thêm, lúc nào cũng giữ cho loãng như nước vo gạo. Phần chung nhũ mịn đều nổi lên trên, phần thô chìm xuống dưới. Lại nghiền vòng quanh chày thì dễ vụn. Đủ năm ngày thì trông như sữa, đến ngày thứ bảy, thứ tám thì chung nhũ ánh lên màu trắng sáng, đẹp lạ thường.
Lấy một ít đặt lên cánh tay mà xoa, thấy trơn như khi miết con mọt bạc trong sách, tự nhiên ánh trắng hiện ra. Liền dội nước lên: nếu không trôi theo nước là đã nghiền xong; nếu gặp nước mà trôi đi là chưa xong, phải nghiền tiếp, nghiền đến khi không trôi mới thôi. Khi đã xong thì để lắng, gạn lấy bột, phơi khô, làm viên hoàn (viên thuốc) hay để dạng bột tán đều được, tùy ý mà uống.
Bài "nhũ tiễn" (chung nhũ sắc với sữa) của Thượng thư (chức quan đứng đầu một bộ trong triều) họ Thôi: chung nhũ chủ trị tích lãnh (khí lạnh tích tụ lâu ngày trong người), thượng khí (khí nghịch lên gây hen, khó thở) đến mức ngồi hay nằm đều không yên; lại chữa phong hư (cơ thể suy yếu dễ bị gió độc xâm nhập), lao tổn (hao mòn, suy kiệt do làm lụng quá sức hoặc bệnh lâu), lưng chân yếu; bồi bổ cho người đầy đặn, tươi tỉnh, tăng sức lực. Phương: chung nhũ (ba lạng).
Một vị trên, nghiền mịn như bột mì, cho vào túi lụa trắng hai lớp, để hơi rộng một chút, buộc chặt miệng, thả vào một đại thăng (thăng: đơn vị đo dung tích; "đại thăng" là thăng theo hệ đo lớn) sữa bò mà sắc, sắc đến khi cạn đi một phần ba là được. Bỏ túi ra, uống sữa lúc bụng đói. Nếu không uống một lần hết được thì chia hai lần cũng được. Nếu chia hai lần thì lần sau uống vào buổi tối khi thức ăn đã tiêu; nếu uống một lần hết được thì uống hết vào lúc sáng sớm. Uống vào không nôn, không tiêu chảy. Nếu là người hơi hư lạnh (cơ thể yếu, hay lạnh) thì có thể đi ngoài phân hơi nát như phân vịt một chút, cũng không hại gì. Sáng hôm sau lại lấy một đại thăng sữa bò, sắc như trước, rồi uống theo đúng phép. Cái túi, mỗi lần sắc xong thì lấy một ít nước lạnh rửa qua, nếu không thì khí không thông ra được. Dùng như vậy từ ba mươi lần trở lên đến bốn mươi lần trở xuống thì hết sức thuốc. Bã trong túi trộn với bột mì cho gà mái ăn, lấy trứng nó đẻ ra mà ăn cũng tốt; nếu không thì dùng để ngâm rượu thuốc cũng được. Nếu muốn uống bạch thạch anh (thạch anh trắng) thì cũng làm theo cách này. Người mắc bệnh lạnh thì sắc bằng rượu; người mắc bệnh nóng thì sắc bằng nước. Nếu sắc bằng nước hoặc rượu thì theo lệ phải sắc cạn còn một nửa mới tốt; nếu sắc bằng sữa bò thì cạn một phần ba. Về bồi bổ hư tổn thì không gì hơn được, lại không bao giờ phát động (độc tính của thuốc khoáng bùng lên gây bệnh). Kiêng ăn đồ cũ để lâu, ôi hỏng; không được ăn mì nóng, thịt lợn, cá, tỏi, v.v.
Phương uống rượu chung nhũ: chung nhũ (ba lạng, lấy loại thượng hạng đã luyện xong).
Một vị trên, dùng một đấu (đơn vị dung tích, bằng mười thăng) rượu trong ngon, mới cất, không pha tro, cho vào đồ đựng không rò thấm, trộn đều, đậy kín. Mùa đông ngâm bảy ngày, mùa hè ba ngày. Uống ấm lúc bụng đói, mỗi lần ba hợp (hợp: một phần mười thăng), ngày hai lần, tăng dần, uống đến khi thấy có công hiệu thì giữ mức ấy. Khoảng mười lăm, mười sáu ngày thì uống hết. Phải nghỉ ngơi điều dưỡng, ăn uống điều độ, kiêng cữ như phép đã nói ở trên.
Phương "thảo chung nhũ hoàn": phương của Tào công, chủ trị ngũ lao thất thương (năm loại lao tổn và bảy loại tổn thương, tức các chứng suy kiệt của tạng phủ và tinh khí), phổi bị tổn hại, thở gấp; chủ trị đàn ông già yếu, dương khí (khí ấm, sức nóng và sinh lực của cơ thể, gồm cả khả năng sinh lý) cạn kiệt, tay chân lạnh, trong ngực thiếu hơi, tủy hư, đau lưng, chân tê bại, người bứt rứt, miệng khô, không ăn được. Uống vào làm yên ngũ tạng (tim, gan, lách, phổi, thận), bổ ruột và dạ dày, dứt được muôn bệnh, giáng khí (đưa khí nghịch đi xuống), tiêu thức ăn, nuôi da thịt, điều hòa trung tiêu (vùng tỳ vị, bộ máy tiêu hóa). Phương: chung nhũ (hai lạng, nghiền riêng cho mịn), thỏ ty tử (hạt tơ hồng; một lạng, ngâm rượu một đêm, giã riêng), thạch hộc (một lạng), ngô thù du (nửa lạng).
Bốn vị trên, giã riêng, rây thành bột, luyện mật ong viên to bằng hạt ngô đồng. Lúc bụng đói uống bảy viên, ngày hai lần. Uống xong đi bộ vài trăm bước, uống ba hợp rượu trong hâm ấm, rồi lại đi bộ thêm hai ba trăm bước. Trong miệng và ngực thấy nóng; khi cơn nóng đã ổn thì ăn cơm khô với tương đậu. Qua một ngày thì ăn uống như thường, giữ ấm mà điều dưỡng; không được ngửi hay nhìn những thứ hôi uế như xác chết, cũng không được ăn đồ thô, hôi, cũ, hỏng. Bảy ngày đầu khi mới uống không được ăn nằm vợ chồng; qua bảy ngày thì tùy ý, nhưng cũng không nên quá nhiều. Uống được nửa tễ (tễ: một lượng thuốc đủ cho một đợt dùng) mà thấy có hiệu nghiệm thì uống liền tiếp ba tễ, suốt đời không còn bệnh gì. Người hay chuyện phòng the thì thêm ba mươi con ngài tằm đực; người bị di tinh, mất tinh thì thêm nhục thung dung ba lạng.
Phương uống "nhuyễn sinh nhũ" (chung nhũ mềm, dùng sống) (loại nhũ này gọi là "giáp nhũ"):
Loại nhũ này sức thuốc yếu hơn, nên uống gấp đôi, không bao giờ phát động. Nhũ dài chừng nửa thốn (thốn: tấc, khoảng 3 cm) trở lại, loại nổi trên nước là tốt nhất. Nghiền theo phép cho thật mịn, rồi đặt dưới cơm gạo kho mà hấp, cơm chín thì thôi. Uống nhiều ít tùy ý, hoàn toàn không phải kiêng cữ gì. Người đã uống loại nhũ này thì không được uống thêm các thứ thuốc đá khác (?), vì sẽ làm cơ thể mất điều hòa.
Quyển thứ hai mươi hai · Phi luyện
Bài thứ hai: Phi luyện, nghiền, nấu ngũ thạch (năm loại thuốc khoáng vật) và phối với thảo dược để uống chữa bệnh
Gồm hai mươi mốt phương và một bài luận.
Phương uống bạch thạch anh: bạch thạch anh (loại thượng hạng, không kể nhiều ít).
Một vị trên, trước hết cho vào túi lụa, đặt trong chõ dưới bảy thăng cơm mà hấp bốn năm lượt, sau đó giã nhỏ, rây bằng lụa dày mặt, dùng chày ngọc nghiền cho mịn. Phần mịn đến mức miết vào thì thấm vào thớ da, đem lắng gạn lấy nước trong mà thủy phi (khuấy trong nước rồi gạn lấy phần bột mịn lơ lửng) lấy bột. Lại cho vào túi lụa trắng, khâu kín, bọc bột mì bên ngoài, vùi trong cơm mà hấp ba lượt. Lấy một cân mỡ lợn, ngâm nước mười ngày, mỗi ngày thay nước hai lần, đến khi hết các gân máu đỏ thì thôi, bóc bỏ lớp màng mỏng, thắng trên lửa nhỏ lấy mỡ, đem trộn với bột bạch thạch anh, khuấy cho quyện vào nhau. Mỗi lần uống một thìa với rượu, ngày hai lần. Còn nước dùng để thủy phi đá thì giữ lại, dùng nấu cháo gạo tẻ. Uống rượu nhiều ít tùy sức, nhưng lúc nào cũng nên thấy trong người có hơi rượu là tốt.
Phương nung bạch thạch anh: bạch thạch anh (một đại lạng — lạng theo hệ cân lớn).
Đá nói trên cho vào nồi đất nung chịu lửa, đậy nắp, đốt bằng lửa than. Trước đó lấy một đồ sứ đựng hai thăng rượu không pha tro. Nung đá cho đỏ rồi thả ngay vào rượu, đợi nguội, uống nhiều ít tùy tửu lượng. Đá tốt dùng được hai ba lượt mới bỏ, đem đặt ở giữa sân. Có câu rằng: uống đủ mười lạng thì người bảy mươi tuổi sức lực chẳng khác gì lúc hai ba mươi tuổi.
Phương bạch thạch anh nấu cùng vàng, bạc, nhân sâm để uống: bạch thạch anh (năm đại lạng), vàng (mười đại lạng, dùng vàng đã luyện kỹ; vàng sống thì có độc), bạc (bốn đại lạng), nhân sâm (hai đại lạng, để nguyên củ).
Bốn vị trên, lấy một cái nồi gang, rửa sạch, cho các vị thuốc vào nồi. Trước hết cho ba đại thăng nước, dựng một cây gậy trong nồi chạm tới đáy, chỗ nước ngấm tới trên gậy thì khắc dấu lại. Rồi cho thêm hai đại đấu bảy thăng nước, tính cả lượng nước trước là ba đại đấu. Đun sôi lăn tăn như mắt cá, cho cạn dần đến chỗ khắc dấu trên gậy thì tắt lửa, vội lấy đất ướt đắp dưới đáy nồi. Lấy nước thuốc chứa vào đồ đựng không rò thấm; vớt vàng, bạc, đá ra; giữ lấy nhân sâm, ăn dần từng chút cùng với nước thuốc. Nước thuốc ấy mỗi sáng uống ba đại hợp lúc bụng đói, đến tối uống hai đại hợp. Mỗi lần uống xong thì tùy sức uống ít nhiều rượu để hơi thuốc lưu hành; muốn dùng nấu đồ ăn cũng được. Kiêng gạo kho và các thức ăn khó tiêu, cũ, hôi; ngoài ra không phải kiêng gì cả.
Phương thạch anh với từ thạch (đá nam châm) ngâm rượu uống: bạch thạch anh (năm đại lạng, loại ở Trạch Châu), từ thạch (năm đại lạng; nếu không có loại hút được nhiều kim nối thành chuỗi thì dùng mười lạng cũng được (?)).
Hai vị trên, giã riêng từng vị cho vụn, mỗi vị đựng trong túi lụa trắng hai lớp. Lấy một đấu rượu ngon cho vào đồ đựng không rò thấm, treo túi thuốc vào ngâm. Qua sáu bảy ngày thì mỗi ngày uống hai ba chén, lúc nào cũng giữ cho trong người hơi có hơi rượu. Nếu muốn thêm các vị như ngưu tất, đan sâm, đỗ trọng, sinh địa hoàng, ngô thù du, hoàng (kỳ?)… thì tự cân nhắc bệnh thiên về lạnh hay nóng và chứng mình mắc, có vị nào thì thêm vị ấy; vị thêm vào có điều kiêng gì thì kiêng theo, ngoài ra không phải kiêng gì. Từ trung niên trở đi uống thì râu tóc đen lại, đau lưng, điếc tai đều khỏi. Rượu ấy sau ba đến năm ngày thì châm thêm dần một hai thăng, lúc nào cũng giữ cho bình đầy. Các vị thảo dược thêm vào, khi ngờ là đã hết sức thì tùy ý thay. Qua ba bốn tháng, nếu ngờ sức đá đã hơi yếu thì lấy ra giã vụn lại, lại cho vào túi; qua nửa năm thì bỏ đi, làm lại như trước.
Phương nấu thạch anh để uống: thạch anh (năm đại lạng, loại ở Trạch Châu).
Một vị trên, đập vụn cỡ hạt đậu nhỏ, hạt kiều mạch, bỏ phần bột vụn, lại đãi rửa trong nước cho sạch, cho vào túi lụa trắng hai lớp, lấy dây buộc miệng. Lấy năm đại thăng nước trong, nấu trong nồi gang không rò thấm. Khi nấu, túi đá không được chạm đáy nồi, e rằng đá cát sẽ làm hỏng (?). Trước hết gác một cây gậy ngang miệng nồi, treo túi đá lên gậy, cách đáy chừng hai ba phân. Nấu còn một thăng, đổ nước vào bát, để qua đêm cho lắng, gạn lấy nước trong, sáng sớm lúc bụng đói uống một lần cho hết.
Nếu dùng nước này nấu cháo loãng mà ăn cũng tốt. Mỗi lần uống xong có thể đi bộ ba đến năm trăm bước, và uống hai ba chén rượu trong. Cứ nấu như trước đủ hai mươi lượt thì đá hết sức, có thể bọc vải chôn dưới chân tường phía nam, sâu ba thước; đủ một trăm ngày lại dùng được, uống như trước, nhưng rốt cuộc không bằng đá mới.
Phương uống rượu địa hoàng thạch anh làm viên để bồi bổ (bí truyền): sinh địa hoàng (mười đại cân, loại hái vào tháng mười, thái nhỏ), thạch anh (năm đại lạng), rượu trong không pha tro (hai đấu).
Các vị trên, cho thạch anh vào nồi đất nung chịu lửa, nung cho thật đỏ, thả vào rượu, rồi vớt đá ra. Cho địa hoàng vào rượu ngâm, qua ba ngày thì vớt ra phơi khô, lại cho vào rượu, làm cho đến khi rượu ngấm hết thì thôi, chỉ để lại chừng một thăng. Giã địa hoàng thành bột, lấy một thăng rượu còn lại trộn bột làm viên, giã thật kỹ thì tốt. Ngày uống hai lần, trước hay sau ăn đều được, tùy ý mà điều chỉnh. Thuốc này rất hay trong việc đè nén cái nóng và bồi bổ, không phải kiêng gì, cũng không phát động; hãy giữ kín trong lòng. Địa hoàng nên chọn loại củ to, mập.
Phương sữa bò nấu thạch anh để uống: thạch anh (ba đại lạng, loại ở Trạch Châu), sữa bò (một đại thăng), nước (ba đại đấu).
Các vị trên, trước hết cho sữa bò vào nồi, rồi lấy lụa sống dày mặt may bốn lớp làm túi, đựng thạch anh, buộc miệng thả vào sữa, đừng để túi chạm đáy. Lấy gậy đo mực sữa và đánh dấu, sau đó mới cho nước vào, đun lửa than liu riu. Khi nước cạn hết mà sữa còn lại thì lại lấy cây gậy lúc trước đo, đến đúng chỗ dấu khắc thì thôi. Lấy túi đá ra, uống thì rất tốt! Hoặc dùng sữa ấy nấu cháo ăn cũng tốt. Cứ như vậy đủ hai mươi ngày thì ngừng uống. Rất bồi bổ thân thể và tinh thần, người uống tự khắc biết.
Quyển thứ hai mươi hai · Phi luyện — Phi luyện, nghiền, nấu ngũ thạch và phối với thảo dược để uống chữa bệnh, bài thứ hai
Tử thạch thang (thang: thuốc sắc lấy nước uống)
Chủ trị tâm hư (tim yếu) sinh kinh quý (hồi hộp, hay giật mình sợ hãi), hàn nhiệt (lúc rét lúc nóng) và trăm bệnh, làm người béo khỏe. Phương: tử thạch anh (thạch anh tím), bạch thạch anh (mỗi thứ mười lạng), can khương (gừng khô), xích thạch chi (đất sét đỏ dùng làm thuốc), bạch thạch chi (đất sét trắng dùng làm thuốc) (mỗi thứ ba mươi lạng).
Năm vị trên đều dùng nguyên khối. Hai thứ thạch anh mỗi thứ lấy một lạng, ba vị gồm hai thứ thạch chi và gừng khô mỗi thứ lấy ba lạng, dùng ba mươi thăng nước, đun lửa nhỏ còn hai thăng. Đêm trước nhịn ăn (?), chia làm bốn lần uống: ban ngày ba lần, ban đêm một lần, đến giờ Ngọ (khoảng 11 giờ trưa đến 1 giờ chiều) mới được ăn. Ngày nào cũng cân thuốc như trước, đem bã hôm qua bỏ chung vào thuốc mới mà nấu, cứ thế cho đến khi hết thuốc; lượng nước thì theo đúng như với thuốc mới. Khi nước và thuốc đều đã dùng hết, vẫn cứ thêm nước nấu bã mà uống, đủ bốn mươi ngày thì thôi. Kiêng rượu và thịt.
Thuốc và nước đều tính theo cân lớn, đấu lớn; nước thuốc lấy ra cũng tính theo thăng lớn. Uống thuốc xong thì đi, đứng, ngồi, nằm, để sức thuốc lan khắp người, đi khắp các mạch. Người bị lạnh nặng thì mùa xuân và mùa thu mỗi mùa uống bốn mươi chín ngày, bệnh lạnh lui hết. Nhất thiết phải để lắng cho trong rồi mới uống.
Luận rằng: thang này bổ hư, trừ cố lãnh (khí lạnh bám chắc lâu năm), không gì hơn nó; nếu biết dùng thì dễ như trở bàn tay. Chỉ e người học đời sau cho là phương thường mà coi nhẹ, khinh rẻ. Nếu uống một tễ đã khỏi thì thôi; nếu uống quá nhiều sẽ khiến người ta quá nóng, lại phải dùng thuốc mát để đè xuống. Nên thận trọng khi dùng, chớ coi nhẹ.
Phương dùng nước thạch anh làm món "khương thị" (thịt trộn gừng và đậu xị — đậu đen lên men) để ăn: bạch thạch anh (hai đại lạng), thịt lợn béo (ba cân).
Các vị trên, dùng tám thăng nước nấu thạch anh, lấy năm thăng, đong vừa đủ để luộc thịt lợn cho chín nhừ. Lấy nước luộc thịt cho hành và đậu xị vào, thái thịt làm món khương thị mà ăn. Mỗi mẻ ăn khoảng sáu bảy ngày, ăn cho hết. Hai lạng thạch anh nấu ba lượt: lượt đầu để nguyên; lượt hai bổ đôi; lượt ba giã vụn mà nấu. Mỗi lần nấu đều đựng trong túi lụa trắng. Đá đã nấu đủ ba lượt thì thay đá mới. Từ tháng hai trở về trước và từ tháng tám trở về sau đều làm được.
Phương dạ dày lợn nấu thạch anh để ăn: bạch thạch anh (tán bột, đựng trong túi lụa hai lớp, khâu kín miệng), sinh địa hoàng (thái), gừng tươi (thái nhỏ), nhân sâm (tán bột) (mỗi thứ hai đại lạng),
dạ dày lợn (một cái, làm sạch như khi làm đồ ăn), đậu xị (một nhúm), thịt dê (nửa cân, thái nhỏ), hành trắng (bảy cọng, thái nhỏ), gạo tẻ mới (một thăng?). Mười vị trên cùng với túi thạch anh, cho cả vào trong dạ dày lợn, buộc chặt miệng, đừng để hơi thoát ra hay nước lọt vào. Dùng hai đấu nước nấu còn tám thăng thì thôi. Đặt dạ dày đã nhồi thuốc lên mâm, để nguội rồi mới mổ ra; nếu mổ lúc còn nóng thì e nước bên trong chảy mất. Trước hết lấy túi đá ra, rồi lấy nước nấu dạ dày làm canh mà ăn. Mỗi năm ăn ba lần; mỗi lần thạch anh vẫn dùng như cũ, các vị khác thì thay mới, liều lượng theo đúng như lần đầu. Mỗi lần ăn cách nhau một hai ngày; không được ăn mộc nhĩ, măng tre. Lại nữa, người từ bốn mươi tuổi trở xuống dùng hai đại lạng; người bốn mươi lăm, năm mươi cho đến sáu mươi trở lên thì thêm hai lạng, dùng thường xuyên. Người ăn từ tháng tư trở đi thì, vì tính đá nặng, ăn qua hai tháng nếu sức đá phát lên thì vừa gặp khí mùa thu, sức đá đi xuống vào ngũ tạng, lưng và thận được mạnh, rốt cuộc không có lẽ nào phát động.
Phương cho bò ăn thạch anh rồi lấy sữa uống: bạch thạch anh (ba đại cân, nhiều hơn cũng được).
Một vị trên, giã, rây, nghiền mịn, nghiền hai ba ngày thì xong. Lấy một con bò cái (?) trên mười tuổi đang nuôi con, càng gầy càng tốt. Mỗi ngày cân một đại lạng bột đá trộn với đậu băm cho ăn, qua bảy ngày thì vắt sữa được. Mỗi ngày lúc bụng đói uống nóng một thăng, phần còn lại nấu cháo, ăn tùy ý, không phải kiêng gì. Bắt đầu vào thượng tuần (mười ngày đầu) tháng năm là rất tốt. Nếu cần gấp thì cũng không cần đợi đúng thời tiết, rốt cuộc không phát động. Phân của con bò ấy dùng bón đất trồng rau tùy ý, rồi lại cung cấp cho người uống sữa ăn. Phương dùng thạch anh bón đất trồng rau để ăn: bạch thạch anh (năm đại cân, ít hơn cũng được).
Một vị trên, giã nghiền thành bột như trước, dùng bón đất trồng câu kỷ, ngưu tất, rau đậu, v.v., ăn vào rất có lợi cho người.
Phương luyện bạch thạch anh: bạch thạch anh (năm tiểu lạng — lạng theo hệ cân nhỏ — làm một tễ, chọn loại ở Thượng Đảng không tì vết là tốt).
Một vị trên, giã thạch anh cho vụn, cho vào cối nghiền thuốc, đổ nước ngâm cho đá ướt đều, không cần nhiều nước, rồi nghiền cho mịn như bột. Xong lại thêm nước cho ngập trên đá chừng nửa thốn, khuấy cho đục, để lắng một lát, chắt phần nước đục sang một đồ đựng sạch. Phần thô còn lại đem nghiền mịn tiếp, lại cho nước như cách trước, làm cho đến khi mịn hết thì thôi. Phần dưới cùng là đá xấu, không dùng được, bỏ đi. Xong lại thủy phi thêm một lượt nữa, rồi có thể đem phơi nắng, lót vật gì ở dưới, đặt lên tro nóng là khô. Mỗi lần uống chừng hai thìa với rượu; có rượu thì đá không cần phối với vị thuốc nào khác.
Phương uống bột bạch thạch anh: bạch thạch anh (bao nhiêu cũng được, loại trong sáng, sạch).
Nghiền và thủy phi đá như cách trước cho thành bột. Nếm không thấy lạo xạo sạn, miết vào thì thấm vào thớ da là đã mịn; nếu không thì không uống được. Lấy bốn lạng làm một tễ, dùng mật ong trắng tốt trộn, chia làm hai mươi mốt viên, phơi khô, đựng trong túi lụa trắng. Mỗi lần trước hết ăn ba đến năm thìa cháo gạo tẻ, rồi ngậm một viên cho tan, phần bột mịn thì súc miệng mà nuốt. Uống xong phải điều dưỡng gấp đôi, tức hai mươi ngày (?). Không được ăn đồ hôi uế. Hồi ở Trường An, tôi theo phép này uống đến đầu mùa xuân thì bị đau đầu, hai bên trán như muốn nứt ra; liền uống lượng bằng hai quả táo tàu thuốc tử tuyết (một bài thuốc tính lạnh dùng giải nhiệt) thì khỏi ngay.
Phương của Kỳ Bà đại sĩ (Jivaka, danh y Ấn Độ thời Đức Phật) chữa muôn bệnh trong ngũ tạng lục phủ (năm tạng và sáu phủ — toàn bộ nội tạng) và bồi bổ, sống lâu không già: tử thạch anh (nghiền một hai ngày), bạch phục linh, mạch môn đông (bỏ lõi), phòng phong, thược dược, cam thảo (nướng) (mỗi thứ bảy lạng).
Sáu vị trên, nhặt sạch, giã, rây thành bột. Mạch môn đông giã cho dẻo như mạch nha, trộn với bột thuốc giã thêm một nghìn chày, lại cho thêm chút mật ong, giã thêm một nghìn chày nữa, cho đến khi viên được cỡ hạt ngô đồng. Uống bảy viên với rượu, ngày hai lần. Uống một năm thì muôn bệnh đều khỏi; hai năm thì tủy xương đầy chắc; ba năm thì gân hóa thành xương, thịt biến thành gân, thân nhẹ, mắt sáng, trừ gió độc, đuổi khí lạnh, rất hay trong việc xua quỷ thần; uống không dứt thì sống nghìn tuổi, không già không suy mà thành thần tiên.
Nhưng uống thì phải kiêng cữ, thận trọng: phải giữ ngũ giới (năm điều răn của nhà Phật: không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu), thập thiện (mười điều lành của nhà Phật về thân, lời nói và ý nghĩ), giữ lòng từ bi, cứu giúp hết thảy chúng sinh, thì mới sống lâu được. Sáu vị thuốc này ứng với lục thời (sáu thời trong một ngày đêm), hợp dương mà nuôi âm, nên uống thường xuyên. Người đã có bệnh thì cứ theo sáu vị này mà hợp thuốc uống ngay. Xét các kinh sách, sáu vị thuốc này sinh trợ lẫn nhau như mẹ với con hòa hợp; uống vào thì lâu dài lưu lại trong bụng người (?).
Quyển thứ hai mươi hai · Phi luyện — Phi luyện, nghiền, nấu ngũ thạch và phối với thảo dược để uống chữa bệnh, bài thứ hai
Ngũ thạch thận khí hoàn (viên thuốc năm vị đá bổ khí của thận)
Trị các chứng hư lao (suy nhược, hao kiệt), chủ trị cũng giống phương trước. Phương: bạch thạch anh, tử thạch anh, chung nhũ (mỗi thứ mười đại phân — phân: đơn vị cân nhỏ), xích thạch chi, vũ dư lương (một loại quặng sắt nâu dùng làm thuốc) (mỗi thứ hai lạng rưỡi), thự dự (củ mài, hoài sơn), viễn chí (bỏ lõi),
tế tân, phục linh, thỏ ty tử (ngâm rượu một đêm), nhục thung dung, phụ tử (bào — vùi tro nóng hoặc sao cho chín — bỏ vỏ), can địa hoàng (địa hoàng khô), can khương, quế tâm (mỗi thứ năm phân),
hải cáp (vỏ nghêu biển), bạch truật (mỗi thứ bảy phân), thạch hộc (một lạng rưỡi), ngũ vị tử, sơn thù du, nhân sâm, tục đoạn, đỗ trọng (nướng), trạch tả, xà sàng tử, cát cánh (?) (bản gốc thiếu chữ, danh sách không đầy đủ). Ba mươi mốt vị trên, giã, rây thành bột, luyện mật ong viên to bằng hạt ngô đồng, uống năm viên, ngày hai lần, tăng dần đến ba mươi viên, uống với rượu là tốt.
Quyển thứ hai mươi hai · Phi luyện — Phi luyện, nghiền, nấu ngũ thạch và phối với thảo dược để uống chữa bệnh, bài thứ hai
Ngũ thạch ô hoàn
Trị đàn ông bị ngũ lao thất thương, các chứng tích lãnh, mười hai chứng phong tý (đau nhức, tê bại do gió, lạnh, ẩm xâm nhập vào gân xương), khớp xương nặng nề, tay chân không nhấc lên được, ăn uống kém đi, gầy rộc chỉ còn da bọc xương, mặt mũi khô đen, có lúc trong bụng sôi như sấm, bàng quang căng đầy, hoặc đi ngoài ra chất xanh vàng lâu ngày không dứt; đàn bà sau khi sinh ác huyết (máu hôi, sản dịch) ra không hết, trong bụng cứng rắn, các chứng lao tổn thiếu hơi, trăm bệnh thay nhau phát, có lúc sưng bộ phận sinh dục, hoặc sa trực tràng (lòi dom) và đi ngoài đau. Phương: chung nhũ (nghiền, luyện), tử thạch anh (nghiền, luyện), bạch thạch anh (nghiền, luyện), lưu huỳnh (nghiền) (mỗi thứ hai lạng rưỡi), hoàng cầm, bạch vi, bạch truật (mỗi thứ ba phân), phèn chua (hai lạng, nung), can địa hoàng (bảy phân), thược dược, phụ tử (bào, bỏ vỏ) (mỗi thứ một lạng), ô đầu (mười lăm củ, bào, bỏ vỏ), ngô thù du (hai lạng rưỡi), thục tiêu (hạt tiêu Tứ Xuyên; bỏ hạt đen và những quả còn ngậm miệng, rang cho ra dầu), nhân sâm, tế tân, bạch thạch chi, xích thạch chi, sơn thù du, thiên hùng (bào, bỏ vỏ), xuyên khung, mạch môn đông (bỏ lõi), tiền hồ, bán hạ (rửa), long cốt (xương hóa thạch), quế tâm (mỗi thứ năm phân), viễn chí (mười lăm củ, bỏ lõi), phục linh, hoàng liên, đương quy, tử uyển, vũ dư lương, bột vân mẫu (mica), cam thảo (nướng) (mỗi thứ một lạng rưỡi).
Ba mươi tư vị trên, giã, rây thành bột, luyện mật ong viên to bằng hạt ngô đồng, uống mười viên với rượu, ngày ba lần. Nếu chưa thấy công hiệu thì tăng lên, có thể đến hai mươi viên; khi trong ngực thấy nóng là biết thuốc đã có sức.
Tam thạch thận khí hoàn: chung nhũ, bạch thạch anh, xích thạch chi, vũ dư lương, hải cáp (đều nghiền, luyện, mỗi thứ hai lạng rưỡi), can địa hoàng, thạch hộc, bạch truật (mỗi thứ một lạng rưỡi), cát cánh, ngũ vị tử, tang ký sinh, sơn thù du, đỗ trọng (nướng), ngưu tất, trạch tả, thiên môn đông (bỏ lõi), xà sàng tử, đương quy (mỗi thứ ba lạng), nhân sâm, thự dự, viễn chí (bỏ lõi), tế tân, thỏ ty tử (ngâm rượu), phục linh, nhục thung dung, phụ tử (bào…) (bản gốc thiếu chữ). Ba mươi vị trên, giã, rây thành bột, trộn mật ong đã luyện, giã thêm hai nghìn chày, viên to bằng hạt ngô đồng, uống mười lăm viên với rượu, tăng dần đến ba mươi viên, ngày hai lần; kiêng cữ theo phép của thuốc.
Quyển thứ hai mươi hai · Phi luyện — Phi luyện, nghiền, nấu ngũ thạch và phối với thảo dược để uống chữa bệnh, bài thứ hai
Ngũ thạch canh sinh tán (tán: thuốc bột; "canh sinh" nghĩa là sống lại)
Trị đàn ông bị ngũ lao thất thương, hư nhược gầy yếu phải nằm liệt giường, thầy thuốc không chữa được, uống thuốc này không ai không khỏi. Chỉ người bệnh lâu mới được uống; người trẻ tuổi chưa hiểu chuyện thì không được uống bừa; người hiểu rõ cách chữa trị, biết điều chỉnh liều thuốc cho vừa thì có thể uống; người ba mươi tuổi chớ uống (?); người thận lạnh, sa trực tràng, sưng bộ phận sinh dục uống càng hay. Phương: tử thạch anh, bạch thạch anh, xích thạch chi, chung nhũ, lưu huỳnh, hải cáp (đều nghiền), phòng phong, qua lâu (mỗi thứ hai lạng rưỡi), bạch truật (bảy phân), nhân sâm (ba lạng), cát cánh, tế tân, can khương, quế tâm (mỗi thứ năm phân), phụ tử (bào, ba phân, bỏ vỏ).
Mười lăm vị trên, giã, rây thành bột, uống với rượu một phương thốn chủy (thìa đong thuốc vuông mỗi cạnh một tấc, lấy lượng bột đầy thìa mà không rơi), ngày hai lần; giữa chừng thì tự cân nhắc mà điều chỉnh liều lượng. Muôn người không ai không dậy được. Nếu nóng bứt rứt, ngột ngạt thì có thể lấy nước lạnh rửa mặt, tay chân và thân mình, cũng có thể tắm cả người. Nếu nóng quá, muốn bỏ lưu huỳnh và xích thạch chi đi, thì gọi là "tam thạch canh sinh". Có sách nói đây chính là hàn thực tán (thuốc bột khoáng vật mà người uống phải ăn đồ nguội lạnh, sống lạnh để giải nhiệt), phương thuốc này xuất từ Hà hầu (ông Hà). Một lạng chia làm ba thiếp (phần thuốc uống một lần); khi bóng nắng dời đi một trượng (khoảng ba mét) thì uống thiếp thứ hai, dời hai trượng thì uống thiếp nữa.
Quyển thứ hai mươi hai · Phi luyện — Phi luyện, nghiền, nấu ngũ thạch và phối với thảo dược để uống chữa bệnh, bài thứ hai
Ngũ thạch hộ mệnh tán (thuốc bột năm vị đá giữ gìn mạng sống)
Trị hư lao và trăm bệnh: gầy yếu, ho, khí nghịch, thở ngắn, trong xương có nóng, tay chân bứt rứt đau nhức, hoặc ruột sôi, trong bụng đau quặn, đại tiểu tiện không thông, nước tiểu vàng đỏ, lâu ngày quanh rốn đau buốt dữ dội, mắt hoa, đầu choáng váng ngột ngạt, sợ lạnh, phong tý, ăn uống không tiêu, tiêu khát (khát nhiều, uống nhiều, tiểu nhiều), nôn ọe, trong ngực và dưới sườn đầy tức đến không thở được, khắp người phù thũng, tê nặng không co duỗi được, môi miệng tím tái, tay chân giá lạnh, đau răng, sản phụ trúng phong (bị gió độc xâm nhập), ruột già lạnh, người già mắt mờ, sợ gió đến mức đầu phải đội khăn mũ, mặc áo dày ngồi bên lửa, đau lưng và cột sống — trăm bệnh đều chữa được, không kể xiết, rất hay. Uống lâu được thì khí lực mạnh mẽ, kéo dài tuổi thọ. Phương: tử thạch anh (lấy loại màu tím, đầu hình như quân cờ xu bồ — quân cờ của một trò chơi xưa, hai đầu nhọn — là thượng hạng), bạch thạch anh (lấy loại có hình như mũi tên xoáy (?) là thượng hạng), chung nhũ (loại trắng như sữa là thượng hạng), lưu huỳnh (lấy loại màu vàng khô, đốt có tro (?)), xích thạch chi, hải cáp, qua lâu (mỗi thứ hai lạng rưỡi), can khương, bạch truật (mỗi thứ một lạng rưỡi), nhân sâm, cát cánh, tế tân (mỗi thứ năm phân), phòng phong, hắc phụ tử (bào, bỏ vỏ), quế tâm (mỗi thứ ba phân).
Mười lăm vị trên đều chọn loại thật, mới, tốt, giã và rây riêng từng vị, xong mới trộn chung thành bột. Lấy hai lạng làm một tễ, chia ba thiếp, dùng rượu nguyên chất hâm ấm uống một thiếp; bóng nắng dời một trượng thì uống thêm một thiếp; cứ thế uống hết ba thiếp. Một lát sau lấy nước lạnh rửa tay chân. Khi sức thuốc đã lưu hành thì chứng tê tự hết, liền cởi áo tắm nước lạnh cho thật kỹ; sức thuốc đi khắp, toàn thân mát mẻ, trong lòng sáng suốt thông thoáng thì bệnh khỏi. Người gầy yếu nằm liệt giường cũng đều khỏi không hết một ngày.
Người có kẻ khỏe người yếu, có người chịu được thuốc. Người gầy yếu thì có thể ăn một ít trước rồi mới uống thuốc; người khỏe thì không cần ăn. Có người uống đến ba tễ mà thuốc vẫn không lưu hành. Nếu người bệnh có túc tích (thức ăn, cặn bã tích đọng lâu trong bụng) thì nên uống tiêu thạch đại hoàng hoàn trước để tẩy xuống, rồi mới uống thuốc bột này. Uống thuốc xong nên gắng vận động cho mệt. Người gầy yếu nằm liệt giường không đi được thì đỡ dậy mà dìu đi. Lúc nào cũng phải ăn đồ lạnh, nằm chỗ lạnh, mặc áo mỏng cho lạnh; càng lạnh được nhiều càng tốt.
Nếu thuốc tính lạnh chưa phát thì không được tắm; tắm thì sẽ rét run, làm thuốc bị bít lại không phát, khiến người ta run lẩy bẩy. Khi ấy nên uống rượu ấm, đứng dậy nhảy nhót, giã, xay (?) cho ra sức; khi người ấm lên mới tắm để giải, rồi thôi, đừng quá nhiều. Lại phải cho ăn nhiều bữa, không kể ngày đêm, mỗi ngày có thể ăn sáu bảy bữa; nếu bỏ bữa cũng khiến người ta lạnh, ăn vào thì ấm lại.
Nếu là người già, trẻ nhỏ bị khí nghịch khó thở, hoặc sản phụ nằm không dậy được, đầu không dám bỏ khăn mũ, mặc áo dày ngồi bên lửa, thì sau khi uống thuốc liền bỏ áo và khăn ra, giữ cho mát lạnh đúng phép, chớ ngờ vực.
Người hư (thể chất suy yếu) thì dễ chữa, hợp với thuốc này; người thực (thể chất khỏe, tà khí thịnh) thì chớ uống. Thuốc này tuy hay, khiến khí lực tăng gấp đôi, nhưng rất khó điều chỉnh cho vừa. Điều cốt yếu là khéo điều dưỡng, giữ đúng chừng mực, chuyên tâm theo dõi, không được lơ là; phải gác hết việc đời. Chỉ những người bệnh lâu nằm liệt giường, thầy thuốc không chữa được, đã chán ghét bệnh tật mà một lòng quyết chí, mới nên uống. Bệnh nhẹ mà không tự gắng sức vận động được thì ắt sẽ bỏ bê, sai chừng mực, cẩn thận chớ uống.
Nếu bị thương hàn (bệnh sốt do cảm phải khí lạnh từ bên ngoài) mà sau khi đã tẩy mạnh thì mới có thể uống, và uống thật nhiều nước lạnh. Nếu sản phụ trúng phong, thân mình cứng đau không cử động được, thì uống một tễ với rượu ấm, rồi tắm nước lạnh để khỏi bệnh. Sau khi tắm, nếu người còn hơi tê thì lấy nước lạnh tắm cho khắp. Lúc đầu gặp lạnh thì hơi khó chịu một chút, nhưng sau khi dội nước thì tự nhiên thấy dễ chịu. Nên ăn nhiều bữa, uống rượu; nếu trong lòng lại thấy uể oải, không dễ chịu thì lại tắm nước lạnh; người bệnh nặng thì gần như không lúc nào để nước rời thân.
Nếu bệnh lệch về một chỗ — chỉ một chỗ bứt rứt, một chỗ nóng, một chỗ lạnh, một chỗ tê — và chóng mặt, đầy tức ngực bụng, thì cứ dội nước lạnh vào đúng chỗ ấy là được; cứ thế dội suốt ngày đêm, đến khi sức thuốc đi hết mới thôi.
Phàm uống thuốc này không làm người ta nôn; các chứng đau đều tự mát đi. Nếu trên hoành cách mô đầy tức muốn nôn thì ăn một chút đồ lạnh là yên. Sau khi uống thuốc, đại tiện khác thường, hoặc hơi có màu xanh đen, đó là công hiệu của thuốc, chớ lấy làm lạ. Nếu nóng quá muốn nôn không nhịn được thì cứ nôn, nhưng không được để người ta kiệt sức; sáng hôm sau uống lại. Nếu tắm rửa muộn thì thuốc ắt mất thế, không lưu hành, khi ấy lạnh cũng không cưỡng được. Phàm tắm rửa quá sớm thì thuốc bị bít lại mà sinh rét; quá muộn thì nôn mửa rối loạn; không được sai thời điểm. Nếu rét thì gắng sức vận động rồi tắm nước ấm; nếu nôn thì mau cho tắm nước lạnh; nếu vì đói mà rét thì ăn vào tự ấm. Lúc nào cũng phải giữ cho mát, không được hơ lửa cho nóng; nếu lỡ mặc thêm áo mà nằm là làm trái.
Phàm uống thuốc này, đồ ăn đều phải nguội lạnh, chỉ có rượu là phải nóng. Sức thuốc tự nó hoặc một tháng thì giải, hoặc hai mươi ngày thì giải. Nên uống rượu cho trong người lâng lâng ấm áp không dứt, phải dùng rượu nguyên chất; nếu uống rượu nhạt hay rượu trắng thì khiến người ta biến loạn. Nếu người bệnh có trưng hà (khối cục kết lại trong bụng) thì cốt phải tẩy trước, rồi mới uống thuốc.
Quyển thứ hai mươi hai · Phi luyện — Phi luyện, nghiền, nấu ngũ thạch và phối với thảo dược để uống chữa bệnh, bài thứ hai
Tam thạch tán
Chủ trị phong lao (suy kiệt kèm bị gió độc xâm nhập), người lạnh tím tái (?), bồi bổ, các bệnh đều chữa được. Phương: tử thạch anh, chung nhũ, bạch thạch anh (đều nghiền, mỗi thứ năm phân), bạch truật (ba lạng rưỡi), phòng phong, quế tâm (mỗi thứ một lạng rưỡi), mẫu lệ (vỏ hàu; nửa lạng, sao), cát cánh (một lạng), tế tân, phục linh, nhân sâm, phụ tử (bỏ vỏ), qua lâu, thục tiêu (rang cho ra dầu, bỏ hạt đen),
đỗ trọng (nướng), can khương (mỗi thứ ba lạng).
Mười sáu vị trên, giã năm nghìn chày, uống với rượu một phương thốn chủy, ngày ba lần, uống xong đi bộ một trăm bước.
Quyển thứ hai mươi hai · Phi luyện — Phi luyện, nghiền, nấu ngũ thạch và phối với thảo dược để uống chữa bệnh, bài thứ hai
Canh sinh tán
Trị đàn ông, đàn bà bị lạnh lâu năm, hư nhược gầy yếu, ngực sườn khí nghịch đầy tức, tay chân nóng bứt rứt, tay chân bất nhân (tê dại, mất cảm giác), ăn uống kém ít, thân thể bệnh tật, lúc rét lúc nóng, nặng thì nằm liệt giường bốn năm mươi năm, uống đủ thứ thuốc không khỏi. Thuốc này chữa muôn bệnh, không bệnh nào không khỏi, đều chủ trị được. Phương: chung nhũ, bạch thạch anh, hải cáp (đều nghiền riêng), xích thạch chi, phòng phong, qua lâu (mỗi thứ hai lạng rưỡi), can khương, bạch truật (mỗi thứ một lạng rưỡi).
Mười ba vị trên đều phải dùng loại mới, tốt, đúng vùng sản xuất, giã, rây thành bột. Đựng trong túi bốn lạng, chia làm tám thiếp, hòa rượu ấm uống một thiếp. Một lát thì đứng dậy đi lại, sức đến đâu đi đến đó; khi muốn ngồi hay nằm thì mặc áo tùy ý rồi nằm, sao cho thân thể dễ chịu. Đến bữa thì ăn đồ nguội, không được ăn đồ nóng, chỉ được ăn đồ thật lạnh. Kiêng ăn canh thịt lợn, mì nước nóng; không được ăn nằm vợ chồng; mọi thứ cần kiêng đều không được ăn. Sau khi uống thuốc hai mươi ngày thì lại được ăn đồ nóng và gần vợ, cứ dần dần tùy ý, chỉ là trong lúc đang uống thuốc thì không được. Nếu đầu mặt thấy u mê, nặng nề thì xõa tóc ra, đứng trước gió chải hơn một trăm lượt. Mỗi ngày uống rượu ba lần, mỗi lần năm hợp; xong, đến giờ hạ bô (xế chiều, khoảng bốn năm giờ chiều) thấy khát thì… (bản gốc đứt đoạn).
Quyển thứ hai mươi hai · Phi luyện
Bài thứ ba: Sau khi uống các thứ thuốc đá và hàn thực tán, làm trái chừng mực điều dưỡng mà phát bệnh thì cách chữa, gồm bốn mươi lăm điều
Gồm ba bài luận.
Luận rằng: người uống thuốc đá dạng viên, dạng bột hay ngâm rượu, cũng có người uống riêng một thứ đá lạ, thấy chưa có hiệu nghiệm ngay thì cho là không được sức thuốc. Đến sau này khi thuốc phát động thì lại hoàn toàn không ngờ là do đá, không chịu theo phép điều dưỡng của thuốc đá, mà đi chữa theo cách khác, phần nhiều gây ra tai họa. Nay lược nêu phép điều dưỡng và chừng mực như sau:
Một, nếu đau đầu như muốn vỡ, là do ăn đồ nóng mà sinh tích (thức ăn ứ kết lại trong bụng). Phải tẩy xuống gấp thì khỏi.
Hai, nếu chán ăn, ngửi mùi thức ăn hôi như mùi xác chết, là do ăn đồ ấm mà sinh tích. Phải tẩy xuống gấp; tẩy mà không khỏi thì vẫn phải mau ăn đồ lạnh và gắng đi lại, sẽ khỏi.
Ba, nếu hai mắt như muốn lồi ra, là do phạm phải nóng mà nhiệt dồn ở gan. Phải tẩy xuống gấp, tự khắc hết.
Bốn, nếu đau họng, nghẹt mũi, chảy nước mũi trong, là do mặc áo dày mà ngồi gần lửa. Chỉ cần cởi áo đứng trước gió, lấy đá lạnh chườm vào họng thì hết, không cần tắm rửa.
Năm, nếu đau lưng như muốn gãy, là do mặc áo dày, người ấm quá. Nên tắm nước và chườm đá.
Sáu, nếu đại tiện khó, trong bụng cứng như rắn cuộn, là do phạm phải ấm nóng lâu ngày, có phân khô không ra được. Nên lấy cao sữa đặc và mật ong làm tan, điều cho nóng lạnh vừa phải, uống một hai thăng; trong bụng được thấm nhuận thì phân xuống. Nếu chưa xuống thì lại uống nữa, xuống rồi thì thôi (?).
Bảy, nếu đầu choáng váng như muốn ngã, là do mặc áo dày phạm phải nóng. Nên châm kim ở đầu, rửa bằng nước lạnh thì hết.
Tám, nếu bị lâm (tiểu rắt, nhỏ giọt) không tiểu được, là do ngồi lâu dưới thân bị ấm, cưỡi ngựa lâu sức nóng bên dưới dồn vào bàng quang. Chỉ cần ăn đồ lạnh, uống nước lạnh, tắm rửa, chườm đá lạnh hai ba lần thì hết. Nếu không hết thì có thể tẩy xuống; không tẩy thì chết người.
Chín, nếu chân đau như muốn gãy, là do ngồi lâu dưới thân bị ấm. Nên nằm giường đơn sơ, đi lại làm việc, tắm nước lạnh thì hết.
Mười, nếu bị rét, đầu lắc lư không tự giữ được, là do ăn ít, hơi thuốc chạy ra ngoài da thịt, ngũ tạng mất sự canh giữ, trăm mạch rung động, tranh chấp với chính khí (khí lành, sức chống bệnh của cơ thể). Phải gắng uống rượu nóng để điều hòa mạch, gắng ăn cơm nguội để ổn định tạng phủ, gắng vận động để điều hòa các khớp, gắng tắm rửa để khai thông chỗ bế tắc. Rượu chạy khắp người, các khớp mềm mại thông suốt thì lòng dạ sáng suốt tỉnh táo.
Mười một, nếu bụng chướng như muốn chết, là do ngồi lâu dưới thân bị nóng, mặc áo ấm, bỏ bữa, không tắm rửa, không đi lại. Nên tắm nước lạnh, đứng trước gió cho mát thì khỏi; cũng nên ăn đồ lạnh.
Mười hai, nếu trung tiện (đánh rắm) liên tục không nhịn được, là do phạm phải nóng mà không tắm rửa kịp thời. Chỉ cần tắm nước lạnh là khỏi.
Mười ba, nếu đau ngực như dao đâm, là do đáng ăn mà không ăn, đáng tắm mà không tắm, lạnh nóng xung đột nhau, khí kết lại không thông, dồn tụ trong ngực. Nên cứ thuận theo cơ thể, chỉ cần uống rượu nóng cho thế rượu lưu hành, hơi thở thông suốt; khi khí đã lưu hành thì lấy khăn vải nhúng nước lạnh đắp vào chỗ đau, ấm lên thì thay, một lát tự khỏi; vẫn phải mau ăn đồ lạnh, ăn được nhiều càng tốt. Trong các chứng đau, đau ngực là nguy hiểm nhất, phải cứu gấp, chỉ có rượu nóng là tốt nhất.
Mười bốn, nếu són phân mà không hay biết, là do khí nóng từ dưới bốc lên vào dạ dày và bụng. Tắm nước lạnh là hết.
Mười lăm, nếu tắt thở, cấm khẩu (hàm nghiến chặt) không mở được, là do lạnh nóng tranh nhau. Người bệnh tự mình không biết, phải có người bên cạnh cứu. Cốt phải lấy rượu nóng đổ vào; trong cổ họng lạnh quá, rượu đổ vào ắt trào ra, cứ đổ liên tục, ra rồi lại đổ, cho đến chừng nửa ngày, rượu trôi xuống được thì khỏi. Không xuống thì ắt chết.
Mười sáu, nếu ăn vào liền nôn ra, không giữ được, là do có tích. Phải tẩy xuống gấp; không tẩy thì chết người.
Mười bảy, nếu nước tiểu đặc và đi nhiều lần, là do ăn đồ nóng và ăn các thứ tính nóng như bánh, hoa quả, thịt. Nên tắm nước lạnh, uống một ít chi tử thang (thuốc sắc có quả dành dành) thì khỏi.
Mười tám, nếu phần dưới (hậu môn, bộ phận sinh dục) hôi thối, lở loét, là do ngồi đệm dày, bên dưới bị nóng. Ngồi trong nước lạnh thì hết.
Mười chín, nếu ù tai như tiếng gió, lại có nước chảy ra, là do lao lực quá độ, phòng dục không điều độ, khí xông ngược lên tai. Chỉ cần ăn đồ lạnh nhiều bữa, kiêng phòng dục là khỏi.
Hai mươi, nếu mắt đau như kim đâm, là do nhiệt vào dạ dày và gan rồi xông lên mắt. Chỉ cần ăn đồ lạnh nhiều bữa, sáng sớm lấy nước tiểu rửa mắt, ba ngày thì hết.
Hai mươi mốt, nếu trong miệng lở loét, lưỡi cứng, khô không nếm được vị thức ăn, là do ăn ít, cốc khí (sinh lực lấy từ lương thực) không đủ, hơi thuốc dồn ứ trong vị quản (vùng dạ dày trên rốn).
Uống ba tễ chi tử thang thì hết.
Hai mươi hai, nếu kẽ ngón chân mọc mụn lở, là do đi giày, đi tất quá ấm. Nên đi trên đất lạnh, rửa nước lạnh thì hết.
Hai mươi ba, nếu tay chân đau một bên, các khớp xương như rời rã, trên người nổi nhọt độc và mụn kết hạch, là do chỗ nằm ngủ lâu không đổi, sức nóng đột ngột dồn lệch về một phía, tụ lại một chỗ. Nếu cứng chắc lại và đau dữ dội thì sẽ thành nhọt độc. Hễ thấy vậy thì tắm nước lạnh, chườm đá lạnh, uống rượu nóng để tán cái nóng dữ, mấy ngày liền tắm nước lạnh không dứt mới khỏi. Tắm không kể số lần, cốt khỏi mới thôi. Nếu vẫn không khỏi thì lấy một hòn đá mài dao to bằng bàn tay, nung đỏ, thả vào khổ tửu (giấm), đá tự nứt vỡ, giã nhỏ, hòa nước lạnh mà bôi, ngày hai ba lần thì hết.
Hai mươi tư, nếu ham ngủ, ngủ li bì không tự tỉnh được, là do ngồi lâu, nóng bức ngột ngạt. Phải dậy ngay, tắm nước lạnh, ăn đồ lạnh, tự khỏi.
Hai mươi lăm, nếu đêm không ngủ được, là do ăn ít mà nóng ở bên trong. Uống chi tử thang, ăn đồ lạnh thì hết.
Hai mươi sáu, nếu uống rượu mà không giải, ăn không xuống, lúc rét lúc nóng, không tắm thì nóng, tắm rồi lại rét, nặng thì mấy chục ngày, nhẹ thì mấy ngày, ngày đêm không ngủ nghỉ được, buồn rầu, đau khổ, giận dữ, kinh hãi, sợ sệt, hoảng hốt, quên lẫn, là do phạm phải ấm nóng lâu ngày, chỗ ngủ nghỉ không đúng mực, ăn đồ nóng sinh tích khiến bên trong bị ứ đầy, làm cho cái nóng cùng với thuốc cùng lưu hành, lạnh nóng tranh nhau; tuy dùng cách tắm rửa để cứu, rốt cuộc vẫn không giải được. Xưa ông họ Hoàng Phủ từng bị như thế, ngồi trước mâm cơm mà rơi lệ, cầm dao định tự mổ bụng mình, chưa kịp ra tay thì may có người chú trông thấy, ngăn lại nên không làm được. Ông lui về tự nghĩ, bèn gắng sức ăn, uống nước lạnh, tắm rửa, thì bệnh dứt, tai họa không xảy ra. Lúc khốn đốn ấy cả nhà và người thân quen không ai cứu giải được, may nhờ người anh thứ ba là Sĩ Nguyên giở sách tìm được phương tam hoàng thang cho uống, đại tiện ra được thì khỏi. Từ đó về sau thường dùng phương này để cứu khi nguy cấp.
Hai mươi bảy, nếu cởi áo ra thì rét, mặc áo vào thì nóng, là do cởi với mặc không đúng lúc. Nên hơi lạnh thì mặc, hơi nóng thì cởi. Lại tắm rửa thì tỉnh táo, chớ cố nhịn; không làm theo thế thì sẽ phát bệnh.
Hai mươi tám, nếu hai bên nách lở loét, là do hai cánh tay áp sát vào người. Lấy vật gì chèn ngăn ra, rửa nước lạnh, chườm đá lạnh thì hết.
Hai mươi chín, nếu nôn ọe, cổ họng bị tổn thương, ra máu loãng, là do nằm chỗ ấm, ăn đồ nóng. Uống nước lạnh, chườm đá lạnh vào cổ họng thì hết.
Ba mươi, nếu trong mũi có mùi như mùi trứng gà ung, là do mặc áo nóng, ăn đồ ấm. Chỉ cần cởi áo, ăn đồ lạnh, tắm nước lạnh thì hết.
Ba mươi mốt, nếu lợi sưng, môi loét, đau răng, hàm cứng, là do phạm phải nóng mà không giải kịp thời. Chỉ cần đứng trước gió há miệng, cho nước lạnh vào họng, súc miệng bằng nước lạnh ba lần, gõ răng ba mươi sáu cái thì hết.
Ba mươi hai, nếu khắp người sưng đau, không tự trở mình được, là do nằm yên nghỉ lâu, lâu không uống rượu, hơi thuốc chìm lại trong da thịt, huyết mạch không thông. Chỉ cần uống rượu nóng, tắm nước lạnh, tự gắng sức đi lại thì khỏi. Nếu quá yếu không tự đi được thì nhờ người dìu, gắng mà đi, đến khi các khớp mềm mại thông suốt mới thôi. Tuy đi nhưng cũng không được quá sức, quá sức thì mất chừng mực. Nếu nóng lên thì lại tắm. Điều cốt yếu là rượu thì tốt nhất.
Ba mươi ba, nếu mắt tối sầm không nhìn thấy gì, là do ăn uống đồ nóng, chỗ ở quá ấm. Chỉ cần ăn đồ lạnh, tắm nước lạnh, cởi bớt áo thì mắt tự sáng lại.
Ba mươi tư, nếu tiêu chảy như chứng hàn trung (lạnh trong bụng), là do ăn uống phạm phải nóng mà ra. Người ta thường ngờ là bệnh cấp phát đột ngột hoặc do tích trệ, nhưng thật ra đều do phạm phải nóng gây nên, cẩn thận chớ ngờ. Mau cởi áo, ăn đồ lạnh, uống rượu nóng thì khỏi.
Ba mươi lăm, nếu trăm khớp đau mỏi, là do mặc áo dày, đắp chăn ấm. Chỉ cần nằm giường đơn sơ, đắp chăn mỏng, mặc một lớp áo cũ thì khỏi. Dù mùa đông lạnh cũng phải thường xõa tóc đón gió, chườm đá lạnh. Nếu phạm phải điều này mà thấy ngột ngạt thì chỉ cần nới đai áo, tắm nước lạnh, chớ cố chịu bệnh mà sợ tắm.
Ba mươi sáu: Có người run rẩy, sợ lạnh; có người phát sốt như bệnh ôn ngược (một thể sốt rét, sốt nhiều rét ít). Đó là do bỏ bữa, chịu đói, không tắm rửa, không đi lại vận động, lại thêm ăn đồ hôi thối.
Phải gấp rút ăn đồ nguội, tắm bằng nước lạnh, đi lại nhiều lần thì khỏi.
Ba mươi bảy: Có người các khớp cứng đờ, không co duỗi được. Đó là do mặc áo dày, ngồi yên một chỗ lâu, không chịu làm lụng nhọc nhằn, khí thuốc không tan nên dần dần lấn vào gân và máu. Nên gắng sức vận động cho người tự ấm lên, rồi tắm nước lạnh, uống rượu nóng thì khỏi. Phải cho người bệnh đi lại, gắng sức, làm cho mệt mà nóng lên, chứ không phải mặc áo dày hay ngồi gần lửa. Nếu vẫn chưa nóng khắp người thì là chưa đúng mức (?); khi người nóng lên thì lại tắm nước lạnh.
Ba mươi tám: Có người ăn đồ nguội không nuốt xuống được. Đó là do ăn đồ nguội lâu ngày nên miệng không còn biết mùi vị. Nên nấu cháo trắng, hòa rượu và tô (váng sữa), ăn nóng một hai lần. Nếu thấy nóng bức khó chịu thì quay lại ăn uống đồ nguội, sẽ khỏi.
Ba mươi chín: Có người mắc thương hàn (bệnh do cảm lạnh từ bên ngoài, sốt, đau mình) hoặc ôn ngược. Đó là do phạm phải nóng. Cũng có thể chữa bằng thuốc thường, không hại gì. Chỉ chớ uống thuốc tính nóng. Thuốc chữa thương hàn và thuốc chữa sốt rét đều trừ nhiệt, phá khối tích (khối bệnh kết tụ trong bụng), không ngăn trở gì với hàn thực tán (thuốc bột chế từ khoáng thạch; uống vào phải ăn đồ nguội, tắm nước lạnh nên gọi là "hàn thực", tức "ăn lạnh"), nên có thể uống chung.
Bốn mươi: Có người thuốc phát tác liền nằm im như xác chết, không nhận ra ai. Đó là do nhiệt khí quá thịnh, ăn ít không đủ no, tà khí (khí gây bệnh) chống lại chính khí (sức chống bệnh vốn có của cơ thể). Chỉ cần uống rượu nóng, ăn đồ nguội, tắm nước lạnh, tự chăm vận động. Lấy vải nhúng nước phủ lên đầu, vải ấm lên thì thay, vẫn tiếp tục tự vận động thì khỏi.
Bốn mươi mốt: Có người cơ thịt cứng như gỗ đá, không co duỗi được. Đó là do ăn nóng, nằm ấm mà sinh khối tích, lâu ngày không tống xuống được, khiến ngũ tạng (năm tạng: tim, gan, tỳ, phổi, thận) bị ngăn bít, huyết mạch không thông. Chỉ cần tống khối tích xuống, phải ăn nguội, uống lạnh, tắm nước lạnh, tự đi lại vận động thì khỏi.
Bốn mươi hai: Có người tay chân, mặt mắt đều phù sưng. Đó là do ăn đồ ấm lâu ngày mà không tự vận động, khiến thuốc và chính khí cách trở nhau. Chỉ cần uống rượu nóng, ăn cơm nguội, tự đi lại vận động, tắm rửa thì khỏi.
Bốn mươi ba: Có người thịt da đau nhức, chạy chỗ này sang chỗ khác, không cố định một nơi, giống như chứng du phong (chứng phong đau chạy khắp người). Đó là do phạm phải nóng, không phải phong. Nên tắm nước lạnh, chườm đá lạnh thì khỏi ngay.
Bốn mươi bốn: Có người lúc rét lúc sốt liền mấy ngày, há miệng lè lưỡi, mắt trợn ngược lên, không đối đáp được với ai; mỗi ngày dùng hơn trăm thạch nước (thạch: đơn vị đong lớn, bằng mười đấu) dội tắm mà vẫn không đỡ. Đó là do không tự đi lại vận động, lại uống rượu lạnh và ăn đồ nóng. Ví như người bị cóng lạnh (?), vùng dưới tim (vùng thượng vị) càng lạnh thêm, phải lấy nước lạnh mà cứu thì khỏi. Người nặng thì khí kết lại như băng; được chườm nóng, uống đồ nóng thì băng tan, khí thông, người ấy mới đỡ. Khí thuốc tụ ở tim nên càng rét run hơn. Nên gấp rút uống rượu nóng cho tay chân thông suốt, sau đó ăn đồ nguội, tắm nước lạnh thì khỏi.
Bốn mươi lăm: Có người cánh tay, cẳng chân một bên co rút đau. Đó là do ngồi nằm lâu ở chỗ ấm, không dời đi đâu, nhiệt vào bụng, bám vào xương. Nên nhúng khăn vải vào nước lạnh rồi đắp chặt lên, khăn ấm lên thì thay; không quá ba ngày sẽ khỏi.
Những điều trên: Phàm người uống thuốc khoáng thạch mà sinh bệnh, trước hết phải dùng phép giải thạch để điều chỉnh (liệu chừng tăng giảm, điều dưỡng cho hợp). Nếu không hiệu nghiệm mới dùng các phương khác mà cứu.
Bốn mươi lăm điều kể trên vốn là tình trạng và nguyên do phát bệnh khi uống thuốc viên, thuốc bột khoáng thạch mà làm sai chừng mực; cũng có người nhờ điều chỉnh mà khỏi. Người đời nay nhiều kẻ chỉ uống riêng chung nhũ (thạch nhũ trong hang đá vôi), phàn thạch, đào hoa thạch, tử thạch (tử thạch anh); cũng có kẻ trộn chung với thuốc cỏ cây mà uống. Những thứ ấy tuy không phải ngũ thạch (năm loại khoáng thạch dùng trong ngũ thạch tán) nhưng cũng thuộc cùng loại với ngũ thạch. Cách điều dưỡng, kiêng cữ, những nguyên do làm phát bệnh cần tránh, cách điều chỉnh thêm bớt cũng giống nhau.
Người ta thấy uống riêng một thứ đá không được như ý, bèn coi thường, chỉ dùng đại tán (thuốc bột lớn gồm nhiều thứ đá), đến khi phát tác thì lâm vào khốn đốn nguy kịch. Người uống riêng một thứ đá cũng phải điều dưỡng đúng cách. Nếu phạm vào điều kiêng kỵ, chỉ cần thấy bệnh trạng hơi giống những điều kể trên thì theo các phép trước mà điều chỉnh, ắt sẽ khỏi hẳn.
Bàn rằng: Việc điều dưỡng khi thuốc đá phát tác tuy có nhiều điều, nhưng nói cho trúng thì cốt phải làm trái lẽ thường của người, ngược với thói quen thường ngày. Có thể theo những điều dễ làm mà điều dưỡng, tức là cái gọi là sáu điều ngược, bảy điều gấp, tám điều không được, ba điều chớ ngờ.
Sáu điều ngược là: một, mặc áo dày lại càng lạnh; hai, để đói thì sinh mùi hôi; ba, mệt rã rời thì lại phải tự vận động; bốn, giữ ấm thì đi lỵ ứ trệ; năm, ăn uống phải lạnh; sáu, sưng nhọt thì tắm nước.
Bảy điều gấp là: một, đến lúc phải tắm thì chớ để lỡ; hai, đến lúc phải ăn thì chớ để đói; ba, rượu phải trong, đậm và nóng; bốn, áo thấy ấm thì cởi ngay; năm, đồ ăn phải nguội; sáu, ăn không sợ nhiều; bảy, nằm thì đệm phải mỏng.
Tám điều không được là: một, trời đông lạnh mà muốn sưởi lửa; hai, ăn uống muốn đồ nóng; ba, khi nổi ban chẩn thì tự sinh nghi ngờ (?); bốn, sợ sệt né tránh gió và ẩm; năm, mệt rã rời mà không chịu đi lại; sáu, ăn uống sợ nhiều; bảy, chỗ ở ham chiếu đệm dày; tám, muốn gì làm nấy, buông thả theo ý.
Ba điều chớ ngờ là: một, cốt làm trái lẽ thường; hai, dốc lòng theo phép, bỏ thói quen cũ (?); ba, chỗ ngủ phải lạnh.
Những điều trên: Phàm người uống thuốc đá, nếu theo được sáu điều ngược, bảy điều gấp, tám điều không được, ba điều chớ ngờ này, thì tuy không trừ dứt được bệnh để trở lại bình thường hoàn toàn, nhưng cũng dẹp được những cơn phát dữ dội bất chợt trong sớm tối (?).
Quyển hai mươi hai · Phi luyện (luyện chế khoáng thạch bằng lửa)
Thiên thứ tư: Giải thạch (giải độc thuốc đá), hàn thực tán và hạ thạch (tống thuốc đá ra khỏi cơ thể)
Một bài luận, sáu mươi chín phương
Bàn rằng: Phàm ngũ thạch tán trước kia gọi là hàn thực tán, ý nói khi uống thuốc này nên ăn đồ nguội, tắm nước lạnh để lấy cái lạnh; chỉ riêng rượu thì phải trong và uống nóng. Không làm vậy thì trăm bệnh sinh ra. Uống hàn thực tán chỉ cần điều dưỡng bằng lạnh, đó chính là cách giải nhiệt của thuốc. Nếu thực nhiệt (nhiệt tà dồn đầy, uất kết bên trong) quá thịnh thì uống Tam hoàng thang.
Phương chữa thuốc đá phát tác gây thượng khí (khí nghịch lên, thở gấp), thực nhiệt không giải, tim và bụng đầy, tiểu tiện đỏ, đại tiện đỏ, đại tiện không thông, bĩ (khí nghẽn, đầy tức) nghịch xông lên ngực, trong miệng khô khét, mắt đỏ: Đại hoàng (rễ cây đại hoàng, vị thuốc xổ, thanh nhiệt; một lạng — lạng là đơn vị cân thời ấy), Hoàng liên (thân rễ cây hoàng liên, vị đắng, thanh nhiệt), Hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, thanh nhiệt), Mang tiêu (một loại muối khoáng, dùng làm thuốc xổ), Cam thảo (rễ cam thảo, vị ngọt, điều hòa các vị; nướng; mỗi thứ hai lạng).
Năm vị trên, giã thành miếng thô, dùng năm thăng nước (thăng: đơn vị đong thời ấy) nấu lấy hai thăng rưỡi, chia hai lần uống. Phàm dùng Đại hoàng và Mang tiêu thì đợi thang sắp chín mới cho vào.
Tiểu Tam hoàng thang theo phương cũ, chữa thuốc đá phát nhiệt; diệt nhiệt của đá mạnh hơn phương trước, nhưng trừ thực thì không bằng phương trước: Đại hoàng (hai lạng; một phương ghi một lạng), Hoàng cầm (hai lạng; một phương ghi một lạng), Chi tử (quả dành dành; mười bốn quả, bẻ vỡ), đậu xị (đậu đen lên men; ba thăng, bọc vải bông).
Bốn vị trên, giã thành miếng thô, dùng sáu thăng nước, trước sắc thuốc sôi vài dạo, rồi cho đậu xị vào, nấu lấy hai thăng, chia hai lần uống; khỏi thì thôi.
Thang chữa nhiệt, diệt khí đá, tống thực tà xuống, đồng thời làm ra mồ hôi, giải phong nhiệt ở lớp cơ thịt: Đại hoàng (ba lạng), Hoàng cầm (hai lạng), Chi tử (mười bốn quả, bẻ vỡ), đậu xị (một thăng, bọc vải bông), Ma hoàng (thân cỏ ma hoàng, thuốc làm ra mồ hôi; bỏ đốt),
Cam thảo (nướng; mỗi thứ hai lạng).
Sáu vị trên, giã thành miếng thô, dùng chín thăng nước nấu Ma hoàng, hớt bỏ bọt bên trên, cho các vị khác vào, nấu lấy bốn thăng, cho đậu xị vào sôi ba dạo, chia ba lần uống.
Đi ngoài được thì thôi.
Hoàng cầm thang, chữa thuốc đá phát ở người cơ thể hư yếu, bên trong có khách nhiệt (nhiệt tà từ ngoài xâm vào) làm bĩ trong ngực, bên ngoài có phong thấp không giải, cơ thịt co rút: Hoàng cầm (hai lạng), Chi tử (mười bốn quả, bẻ vỡ), Thông bạch (đoạn trắng của cây hành; một nắm), đậu xị (một thăng, bọc vải bông).
Bốn vị trên, giã thành miếng thô, dùng bảy thăng nước nấu đậu xị sôi ba dạo, bỏ bã, cho các vị khác vào, nấu lấy ba thăng, chia hai lần uống. Không khỏi thì làm thêm.
Thang bẻ gãy nhiệt của đá, chữa hư lao (cơ thể suy kiệt do lao lực lâu ngày), hạ tiêu (phần dưới thân, vùng bụng dưới gồm thận, bàng quang, ruột) có nhiệt, các khớp xương đau nhức, cơ thịt căng, bên trong bĩ, tiểu tiện không thông, đại tiện nhiều lần mà ít, thở hổn hển, miệng khô, hụt hơi: Đại ma (hạt gai; năm hợp — hợp bằng một phần mười thăng — bỏ vỏ), đậu xị (hai thăng, bọc vải bông).
Hai vị trên, nghiền hạt gai cho vỡ, dùng bốn thăng nước nấu chung, lấy một thăng năm hợp, chia ba lần uống; uống ba thang thì khỏi.
Quyển hai mươi hai · Phi luyện — Thiên thứ tư: Giải thạch, hàn thực tán và hạ thạch
Đại hoàng thang
Phương chữa thuốc đá phát gây bứt rứt nóng, trướng đầy, mình mọc mụn nhọt, lâu năm chữa không khỏi; đó là hư nhiệt của đá sinh nhọt: Đại hoàng (ba lạng), Mạch môn đông (rễ củ cây mạch môn; một lạng, bỏ lõi), Chi tử (mười bốn quả, bẻ vỡ), Hoàng cầm, Mang tiêu, Cam thảo (nướng; mỗi thứ hai lạng).
Sáu vị trên, giã thành miếng thô, dùng bảy thăng nước nấu lấy hai thăng năm hợp, chia năm lần uống. Đi ngoài được thì thôi.
Thăng ma thang, chữa thuốc đá phát nhiệt, nhiệt kết lại sinh sưng cứng nổi lên; khi mới sưng nên cho xổ: Thăng ma (thân rễ cây thăng ma, thanh nhiệt giải độc), Chỉ thực (quả cam chua non phơi khô; nướng), Thược dược (rễ cây thược dược), Đại hoàng (mỗi thứ hai lạng), Đương quy (rễ cây đương quy, bổ máu), Hoàng cầm (mỗi thứ một lạng).
Sáu vị trên, giã thành miếng thô, dùng tám thăng nước nấu lấy hai thăng, chia ba lần uống; đi ngoài được, sưng tiêu thì thôi. Nóng nhiều thì dùng gấp đôi Hoàng cầm. Một phương có thêm Cam thảo một lạng.
Phương chữa thuốc đá phát nhiệt thịnh, biến thành ung thũng (khối sưng có thể mưng mủ); khi mới sắp thành thì chữa gấp: Thạch yến tử (hóa thạch vỏ sò hình chim én; bảy cái).
Một vị trên, dùng ba thăng lớn nước nấu lấy hai thăng, dùng dội rửa nhiều lần, đến khi khỏi thì thôi.
Tiền hồ thang, chữa thuốc đá phát gây đau đầu, ngực trướng đầy, lúc rét lúc nóng, tay chân lạnh, hoặc cấm khẩu (răng cắn chặt, không mở miệng được), hoặc miệng lở loét sinh mụn, khô ráo, ghét ngửi mùi thức ăn: Tiền hồ (rễ cây tiền hồ), Thược dược, Hoàng cầm, Đại hoàng, Cam thảo (nướng; mỗi thứ hai lạng), Đại táo (táo tàu; hai mươi quả, bẻ vỡ).
Sáu vị trên, giã thành miếng thô, dùng tám thăng nước nấu lấy hai thăng năm hợp, chia ba lần uống. Nếu vùng tim và sườn cứng đầy thì thêm Phục linh (một loại nấm mọc ở rễ cây thông) ba lạng; ngực đầy nghẽn thì thêm Chỉ thực một lạng lớn, nướng; nôn liên tục, trong ngực lạnh, không ăn uống được thì thêm Sinh khương (gừng tươi) ba lạng; dạ dày hư yếu, miệng khô thì thêm Mạch môn đông ba lạng, bỏ lõi. Phàm muốn thêm thuốc thì thêm một thăng nước.
Hoàng cầm thang của Cận Thiệu (thầy thuốc đời Tấn), chữa thuốc đá phát khiến mình nóng như lửa đốt: Hoàng cầm, Chỉ thực (nướng; mỗi thứ hai lạng), Chi tử (mười bốn quả, bẻ vỡ), Quát lâu (cây qua lâu, dùng rễ hoặc quả), Hậu phác (vỏ cây hậu phác; nướng), Thược dược, Cam thảo (nướng; mỗi thứ một lạng).
Bảy vị trên, giã thành miếng thô, dùng bảy thăng nước nấu lấy hai thăng năm hợp, chia ba lần uống.
Tề ni thang của Hoa Đà (danh y cuối đời Hán), chữa độc của đá, có khi mười năm, hai mươi năm, ba mươi năm mới phát: hoặc [chữ thiếu] như bị lạnh (?), hoặc ăn uống được, hoặc không muốn ăn. Nếu uống tử thạch anh mà phát thì sắc mặt xanh, nóng bức khó chịu, [chữ thiếu] thích nằm (?), đi đứng không có sức, hoặc rét — đều do khí của phủ (các cơ quan rỗng như dạ dày, ruột) sinh ra, khí của tạng (các cơ quan đặc như tim, gan) không điều hòa. Phàn thạch phát nhiệt thì khô ráo mà run; thạch lưu hoàng phát nhiệt thì bứt rứt uất ức, nếu nóng tột độ thì da khắp mình nứt nẻ. Phương: Tề ni (rễ cây tề ni; bốn lạng), Phục linh (một lạng), Mạn kinh tử (hạt cây mạn kinh; một thăng), Thược dược, Nhân sâm (rễ cây nhân sâm), Lam tử (hạt cây chàm), Hoàng cầm, Cam thảo (nướng; mỗi thứ một lạng).
Tám vị trên, giã thành miếng thô, dùng một thăng (?) nước nấu Mạn kinh tử lấy tám thăng, bỏ bã, cho các vị khác vào, nấu lấy hai thăng năm hợp, chia ba lần uống. Nếu người hư nhược thì dùng gấp đôi Nhân sâm, giảm Hoàng cầm; nếu khí nghịch lên thì dùng gấp đôi Phục linh, thêm Tề ni một lạng (sách Ngoại đài bí yếu — sách y học đời Đường — ghi: Hoàng cầm, Thược dược mỗi thứ hai [lạng]…; chỗ này văn bị đứt, chép lẫn (?)).
Chữa đào hoa thạch phát tác: tim co thắt (?), mình nóng hầm hập, đau đầu; khi thấy phát thì uống rượu trong, nhiều ít tùy ý, hơi nóng của rượu lan ra thì khỏi. Cũng có thể dùng lúa mạch; nếu không đỡ thì uống Mạch nô thang này (về lúa mạch xem ở quyển mười bảy):
Đại mạch nô (lớp nấm đen mọc trên bông lúa mạch; chú rằng là lá (?), phơi khô trong râm), Mạch môn đông (bỏ lõi; mỗi thứ bốn lạng), Quế tâm (phần vỏ quế đã cạo bỏ lớp ngoài; ba lạng), Thông bạch (tám cọng, đừng dùng lá), Nhân sâm (một lạng), Cam thảo (nướng; hai lạng).
Sáu vị trên, giã thành miếng thô, dùng tám thăng nước nấu lấy ba thăng, bỏ bã, chia ba lần uống ấm. Nếu không có mạch nô thì lấy ba thăng lúa mạch vo rửa sạch, nấu trước cho chín, bỏ bã, thêm nước cho đủ tám thăng, sau đó cho các vị thuốc vào, nấu lấy ba thăng, chia ba lần uống.
Phương chữa mọi thứ đá lẫn tạp phát tác: Mạch môn đông (bỏ lõi), Nhân sâm (mỗi thứ ba lạng), Cam thảo (một lạng, nướng).
Ba vị trên, giã rây thành bột, luyện mật ong hòa làm viên to bằng viên đạn bắn ná, mỗi lần uống ba viên; kiêng cữ như phép trước.
Phương chữa nhiệt ở tim, ngực và gan: Nhân sâm, Hoàng cầm (mỗi thứ hai lạng), Chi tử (một quả, bẻ vỡ), Mạch môn đông (bỏ lõi), Quế tâm, Cam thảo (nướng; mỗi thứ một lạng).
Sáu vị trên, thái nhỏ, dùng sáu thăng nước nấu lấy hai thăng, chia ba lần uống.
Chi tử thang của Hoàng Phủ (có lẽ là Hoàng Phủ Mật, người đời Tấn từng uống hàn thực tán (?)), chữa nhiệt, bẻ gãy sức nóng của đá: Chi tử (mười bốn quả, bẻ vỡ), Hoàng cầm (hai lạng rưỡi), đậu xị (một thăng, bọc vải bông).
Ba vị trên, giã thành miếng thô, dùng sáu thăng nước nấu lấy ba thăng, bỏ bã, cho đậu xị vào nấu lấy hai thăng, chia hai lần uống.
Phương chữa thuốc đá phát gây bứt rứt nóng, trướng đầy, mình mọc nhọt đã lâu năm; đồng thời chữa các thứ thuốc và nhũ thạch phát tác: Ma hoàng (bỏ đốt), Cam thảo (nướng; mỗi thứ một lạng).
Hai vị trên, giã thành miếng thô, dùng hai thăng nước nấu lấy nửa thăng, cho năm hợp rượu trong vào, sắc lấy chừng một thăng (?). Người bệnh trước phải hơ bên lửa cho nóng thấu người, sắp ra mồ hôi, thì uống nóng cho hết, đắp chăn ấm mà nằm. Chốc lát mồ hôi ra nhiều thì khỏi.
Phương chữa mọi chứng nhiệt do đá phát: chỉ cần uống rượu trong ngon, đậm mà nóng, ăn đồ nguội, tự vận động, tắm nước lạnh thì khỏi.
Phương chữa lỵ do nhũ thạch, và để uống thường xuyên nhằm đè bớt sức đá: lấy đậu xị tốt sao cho vàng thơm, đợi nguội thì giã rây; nếu ruột hạt chưa chín thì sao lại, đợi nguội rồi giã tiếp. Vì nếu sao một lần cho ruột chín thì vỏ đã khét đắng, cho nên phải sao hai lần.
Mỗi ngày uống hai lần lúc bụng đói, mỗi lần hai thìa lớn, uống với nước lạnh thì tốt.
Phương chữa lỵ do đá: nấu nước trà thật tốt cho nhạt, uống hai ba thăng; người nặng uống ba lần, người nhẹ uống một hai lần thì khỏi.
Phương uống riêng rượu với đậu xị khi thuốc tán, thuốc đá phát tác mà các thuốc khác không chữa được: rượu trong ngon (một thăng), đậu xị tốt (năm hợp, bọc vải bông).
Hai vị trên, nấu chung sôi ba đến năm dạo, uống nóng cho hết một thăng, rất tốt.
Phương đơn (chỉ dùng một vị) chữa mọi thứ đá phát tác: giã bí đao tươi lấy ba thăng nước, chia ba lần uống.
Phương đơn chữa các thứ đá lẫn tạp phát tác: nấu nước thông bạch uống cũng giải được.
Nấu riêng nước vỏ trắng rễ cây câu kỷ mà uống cũng giải được.
Nấu riêng nước rau mùi mà uống cũng giải được; mùa đông thì nấu rễ mà uống.
Nấu riêng nước tề ni mà uống cũng giải được.
Phương rất hay giải chứng khát do nhiệt của thuốc tán: thông bạch không quá một cân (cân bằng mười sáu lạng); rau mùi, tề ni, câu kỷ không quá nửa cân; đều nấu riêng, lấy nước mà uống.
Lại nấu riêng nước thịt chó mà uống để giải đại tán, tốt.
Quyển hai mươi hai · Phi luyện — Thiên thứ tư: Giải thạch, hàn thực tán và hạ thạch
Trư cao thang (thang mỡ lợn)
Phương giải đại tán: mỡ lợn (một lạng, đun chảy), đậu xị (một thăng, bọc vải bông).
Hai vị trên, dùng ba thăng nước nấu đậu xị lấy một thăng nước, cho mỡ lợn vào, mỗi lần uống bảy hợp, ngày uống ba lần. Người uống thuốc đá thì đồ uống nên trong và mát lạnh, không nên nóng; nóng thì khí bị ủng tắc, đá bị nghẽn lại (?). Chỉ riêng một thứ rượu là phải uống nóng.
Nếu vì ăn gạo kho cũ hay thịt hôi mà làm nhũ thạch phát động, thì phải dùng Thông thị thang (thang hành và đậu xị) uống từng chút một, có thể uống liền năm sáu lần (?) thì khỏi.
Nếu do ăn uống mà bị tổn hại thì cho một lạng Đương quy vào Thông thị thang mà nấu, bỏ bã, chia ba lần uống ấm thì khỏi. Nếu vẫn chưa hết, có thể làm Lô căn thang (thang rễ lau) sau đây mà uống: Lô căn (rễ cây lau sậy), Địa du (rễ cây địa du), Ngũ gia bì (vỏ rễ cây ngũ gia) (mỗi thứ một lạng).
Ba vị trên, giã thành miếng thô, dùng ba thăng nước nấu lấy một thăng, bỏ bã, uống một lần là khỏi. Thang này sức mạnh, người bệnh nhẹ (?) không cần uống.
Nếu gặp lúc tiết khí bốn mùa lạnh nóng thất thường mà nhũ thạch phát động, thì đều do lạnh nóng gây ra; bệnh trạng giống sốt rét, để lâu không chữa sẽ hại đến mạng người, dù uống các thứ thuốc rốt cuộc cũng không khỏi, phải dùng sinh thục thang (nước pha lẫn nước sôi với nước lã) để tắm. Cách làm: dùng đồ đựng lớn chứa nước nóng; nếu quá nóng thì đổ thêm chút nước lạnh, rồi vào ngồi trong nước, chớ cử động. Chốc lát các khớp mở ra, khí lạnh và nóng đều theo lỗ chân lông thoát ra, biến thành mồ hôi chảy. Nếu trong lòng nóng bức khó chịu thì uống thêm chút nước nóng liền yên. Hồi lâu mới ra khỏi nước, mặc áo dày, đắp kín mà nằm, sẽ thấy người bỗng tỉnh táo, khỏe lại như cũ. Nếu bệnh rất nặng thì không quá (?) hai ba lần là khỏi.
Quyển hai mươi hai · Phi luyện — Thiên thứ tư: Giải thạch, hàn thực tán và hạ thạch
Nhân sâm thang
Giải thuốc tán phát tác nhiều lần, bứt rứt, buồn nôn, nôn ngược: Nhân sâm, Bạch truật (củ cây bạch truật), Quát lâu, Cam thảo (nướng; mỗi thứ hai lạng), Hoàng cầm (một lạng).
Năm vị trên, giã thành miếng thô, dùng bảy thăng nước nấu lấy hai thăng, bỏ bã, chia ba lần uống lúc còn âm ấm.
Phương chữa uống thuốc đá và thuốc tán mà sinh phát bối (nhọt độc mọc ở lưng), ung thư (nhọt độc lớn: ung là nhọt nông sưng đỏ, thư là nhọt sâu; không phải bệnh ung thư ngày nay): lấy hai thăng đậu đen, sáu thăng nước, nấu cho sền sệt như mạch nha loãng, lường lấy ba hợp lớn, dùng thìa xúc từng chút cho vào miệng người bệnh. Lắng nghe kỹ trong bụng có tiếng kêu, nếu như sắp đi ngoài thì ngừng; chốc lát ắt đi ngoài, đi xong thì khỏi. Kiêng đồ ăn nóng, đồ cũ hôi v.v.
Phương chữa khí đá phát khiến mình hơi phù, trên mặt mọc nhọt: Tử tuyết (một bài thuốc bột luyện từ kim thạch, tính lạnh, chữa nhiệt; cho vào khi thang đã nấu xong), Hoàng cầm (mỗi thứ hai lạng), Uy nhuy (thân rễ cây ngọc trúc), Thăng ma (mỗi thứ một lạng rưỡi), Chi tử (mười quả, bẻ vỡ), Tê giác tiết (sừng tê giác cạo vụn), Cam thảo (nướng; mỗi thứ một lạng).
Bảy vị trên, giã thành miếng thô, dùng năm thăng nước nấu lấy một thăng tám hợp, vắt bỏ bã, cho Tử tuyết vào, chia ba lần uống ấm; mỗi lần uống cách nhau khoảng thời gian một người đi bộ sáu bảy dặm thì uống tiếp, đi ngoài được ba lần là đủ mức. Vẫn dùng phương sau để bôi nhọt. Kiêng mì nóng, thịt lợn, rong biển v.v.
Phương chữa nhiệt của đá làm mặt mọc nhọt: lấy Hàn thủy thạch (một loại khoáng thạch tính lạnh), mài với nước lạnh trong bát sứ trắng cho nước thật đặc, đem bôi lên nhọt; khô thì chấm tiếp, đừng để ngừng.
Phương chữa các thứ đá phát tác, miệng khô, lúc rét lúc nóng, giống như bệnh do ma quỷ gây ra: Mạch môn đông (năm lạng, bỏ lõi), Đại hoàng, Khổ sâm (rễ cây khổ sâm) (lượng bằng nhau), Uy nhuy, Chi tử (bẻ vỡ), Ngũ gia bì, Hoàng cầm, Sinh tê (sừng tê giác sống, cạo vụn), Thược dược, Thăng ma (mỗi thứ một lạng), Đại thanh (lá cây đại thanh, thanh nhiệt), Cam thảo (nướng; mỗi thứ ba phân — phân là đơn vị cân, bằng một phần tư lạng).
Mười hai vị trên, giã rây thành bột, luyện mật ong hòa làm viên to bằng hạt ngô đồng; mỗi lần ăn xong một lúc thì uống mười bốn viên với nước mật ong, dần dần tăng đến hai mươi viên, tùy ý thêm bớt. Kiêng các đồ ăn nóng và rong biển, thịt lợn, cá, thịt nướng, tỏi, mì v.v.
Phương chữa độc của các thứ đá phát nhiệt, khốn khổ: mỡ lợn (đã luyện), Thông bạch (thái; mỗi thứ năm hợp), Mang tiêu (một lạng), đậu xị (một lạng rưỡi).
Bốn vị trên, dùng hai thăng nước nấu hành và đậu xị lấy một thăng năm hợp, vắt bỏ bã, cho mỡ lợn và Mang tiêu vào, chia ba lần uống ấm; mỗi lần cách nhau khoảng thời gian một người đi bộ ba bốn dặm, đi ngoài thông khoái là đủ mức. Kiêng mì nóng, thịt nướng, tỏi, đồ ăn dẻo dính, đồ cũ hôi v.v.
Quyển hai mươi hai · Phi luyện — Thiên thứ tư: Giải thạch, hàn thực tán và hạ thạch
Ma hoàng thang
Phương chữa thuốc đá phát tác khốn đốn, không giải được: Ma hoàng (hai lạng, bỏ đốt), Chi tử (mười bốn quả, bẻ vỡ), Hương thị (đậu xị thơm; một thăng), Cam thảo (một lạng, nướng).
Bốn vị trên, giã thành miếng thô, ngâm trong năm thăng rượu một đêm, thêm hai thăng nước, nấu lấy ba thăng một hợp, chia ba lần uống; kiêng cữ theo phép dùng thuốc.
Lại một phương: Đại hoàng (ngâm riêng), Hoàng cầm, Cam thảo (nướng; mỗi thứ hai lạng).
Ba vị trên, giã thành miếng thô, dùng năm thăng nước nấu lấy hai thăng, chia ra uống ấm.
Phác tiêu hoàn, chữa kim thạch (thuốc luyện từ kim loại và đá) phát nhiệt và các chứng nhiệt: Phác tiêu (muối khoáng mang tiêu thô; loại đã luyện, một cân).
Một vị trên, nghiền thành bột, hòa với mật ong trắng làm viên to bằng hạt ngô đồng; mỗi lần ăn xong uống ba mươi viên với nước mật ong. Người đã uống kim thạch nhiều năm, thấy trong mình hơi nóng thì dùng viên này đè xuống; mỗi tối lúc sắp ngủ uống ba mươi hoặc đến bốn mươi viên, đến khi vùng ngực và cách mô (vùng ngăn giữa ngực và bụng) thấy mát lạnh là đủ mức. Dùng cách này cực kỳ hiệu nghiệm.
Nếu có lúc mắc bệnh thời khí (bệnh dịch theo mùa) hoặc thuốc phát tác, thì lấy một thìa lớn bột hòa nước uống lúc bụng đói, đi ngoài được một hai lần thì khỏi; nếu không đi ngoài thì uống thêm, đến khi đi ngoài được là đủ mức. Phàm Phác tiêu nên chọn thứ không bị gió làm hỏng (?): thứ màu vàng làm chết người, thứ màu đỏ làm hại người, thứ màu trắng là tốt.
Lại một phương: thuốc này chữa được cả lạnh lẫn nóng, đè được sức đá, chủ trị táo bón nặng: Phác tiêu, nấu nước hạt quỳ (hạt cây đông quỳ) hòa vào, uống một lạng lớn rưỡi. Thứ có tinh thể nhọn sắc cũng chữa được mắt đỏ đột ngột, uống với nước; trẻ con thì liệu bớt lượng.
Phụ nữ trước vì kinh nguyệt không thông, đã nghiền đá sống mà uống, nay mắc chứng nhiệt ở ngực sườn xông lên đầu mặt, eo hông lạnh buốt, nên uống phương này: Phục linh, Uy nhuy, Đại hoàng (ngâm riêng), Sinh khương (mỗi thứ hai lạng), Đại táo (bảy quả, bẻ vỡ), Thạch cao (khoáng thạch tính lạnh, thanh nhiệt; sáu lạng, đập vụn, bọc vải bông),
Thược dược, Hoàng cầm, Nhân sâm, Mang tiêu, Cam thảo (nướng; mỗi thứ hai lạng).
Mười một vị trên, thái nhỏ, dùng một đấu nước (đấu bằng mười thăng) nấu lấy hai thăng tám hợp, bỏ bã, chia ba lần uống; mỗi lần cách nhau khoảng thời gian một người đi bộ mười dặm thì uống tiếp. Đi ngoài thông khoái chừng năm lần thì bệnh khỏi. Kiêng đồ sống lạnh, mì nóng, thịt lợn, cá, tỏi v.v.
Uy nhuy thang, chữa đá [chữ thiếu] (?) phát tác, nhiệt độc ở tim ngực: Uy nhuy, Hoàng cầm, Can khương (gừng khô), Sinh khương (mỗi thứ hai lạng, thái), đậu xị (một hợp lớn, bọc vải bông), Thược dược, Thăng ma, Hoàng liên, Sài hồ (rễ cây sài hồ) (mỗi thứ hai lạng), Chi tử (bảy quả, bẻ vỡ), Thạch cao (tám lạng, đập vụn), Mang tiêu (bốn lạng).
Mười hai vị trên, giã thành miếng thô, dùng một đấu năm thăng nước, trước nấu Thạch cao cho cạn bớt một thăng, sau cho các vị khác vào, nấu lấy hai thăng tám hợp, bỏ bã, cho Mang tiêu vào khuấy tan, chia ba lần uống ấm; mỗi lần cách nhau khoảng thời gian một người đi bộ mười dặm. Đi ngoài năm sáu lần thì tự ngừng. Kiêng như trước.
Phương hạ thạch, nên dùng khi đá phát nhiệt khốn khổ: Lộ phong phòng (tổ ong vò vẽ treo ngoài trời; một thăng, nướng).
Một vị trên, thái nhỏ, dùng ba thăng nước nấu lấy một thăng, mỗi lần uống năm sáu hợp, ngày uống hai lần. Đá theo đường tiểu ra ngoài như cát mịn; ra hết thì ngừng.
Không phải kiêng gì.
Lại một phương hạ thạch: Uy nhuy, Thăng ma, Tề ni, Nhân sâm (mỗi thứ bảy lạng), Đại hoàng (ba lạng), Hoàng cầm, Cát căn (rễ sắn dây), Tử thảo (rễ cây tử thảo) (mỗi thứ tám lạng), Tê giác (mười một lạng, cạo vụn), Chi tử (mười bốn quả, bẻ vỡ), Mang tiêu (hai lạng), Ngân tiết (vụn bạc; bốn lạng, nghiền), mỡ lợn (mười ba lạng, loại lấy vào tháng chạp), Lộ phong phòng (mười lạng), Huyền sâm (rễ cây huyền sâm), Cam thảo (nướng; mỗi thứ bốn lạng).
Mười sáu vị trên, thái nhỏ, ngâm trong tám đấu rượu không pha tro, qua mười ngày. Mỡ lợn thì dùng một thăng rượu sắc luyện lấy ba lạng, đem mỡ hòa với vụn bạc nghiền chung, cho vào thuốc. Mỗi ngày uống lúc bụng đói, nhiều ít tùy sức. Kiêng mì nóng, thịt nướng, rong biển, tỏi v.v.
Trúc diệp Hoàng kỳ thang, chữa phát bối: Đạm trúc diệp (lá tre đạm trúc), Hoàng cầm, Tiền hồ, Sinh khương (mỗi thứ bốn lạng, thái), Thược dược (ba lạng), Tiểu mạch (lúa mì; ba thăng), Hoàng kỳ (rễ cây hoàng kỳ, bổ khí), Phục linh, Chỉ thực (nướng), Mạch môn đông (bỏ lõi), Chi tử (mỗi thứ ba lạng, bẻ vỡ), Đại táo (mười bốn quả, bẻ vỡ), Khung cùng (thân rễ cây xuyên khung), Tri mẫu (thân rễ cây tri mẫu), Can địa hoàng (củ địa hoàng phơi khô), Nhân sâm, Thạch cao, Thăng ma, Cam thảo (nướng; mỗi thứ hai lạng).
Mười chín vị trên, giã thành miếng thô, dùng một đấu sáu thăng nước, trước nấu lá tre và lúa mì lấy một đấu hai thăng, vớt bỏ lá tre và lúa mì, cho các vị khác vào, nấu lấy bốn thăng; mỗi lần uống một thăng, ngày uống ba lần, đêm một lần.
Trúc diệp Hoàng kỳ thang, chữa đàn ông bị nhọt ung, mới sắp thành phát bối, chưa nặng lắm, lúc rét lúc nóng qua lại: Đạm trúc diệp, Tiểu mạch (mỗi thứ ba thăng), Hoàng kỳ, Thăng ma, Can địa hoàng, Thược dược, Đương quy, Thông thảo (lõi thân cây thông thảo), Tri mẫu (mỗi thứ ba lạng), Đại táo (mười tám quả, bẻ vỡ), Hoàng cầm (một lạng rưỡi), Sinh khương (năm lạng, thái), Phục linh, Khung cùng, Tiền hồ, Chỉ thực (nướng), Mạch môn đông (bỏ lõi), Cam thảo (nướng; mỗi thứ hai lạng).
Mười tám vị trên, giã thành miếng thô, dùng một đấu bảy thăng nước, trước nấu lá tre và lúa mì lấy một đấu hai thăng, bỏ bã, cho các vị khác vào, nấu lấy bốn thăng, chia năm lần uống ấm, ngày ba lần, đêm hai lần. Kiêng cữ theo phép dùng thuốc.
Trúc diệp thang, chữa ung phát bối và các chứng sưng do khách nhiệt khi mới phát: Đạm trúc diệp, Tiểu mạch (mỗi thứ ba thăng), Sinh khương (sáu lạng, thái), Đại táo (mười bốn quả, bẻ vỡ), Phục linh, Mạch môn đông (bỏ lõi),
Chỉ thực (nướng), Thược dược, Nhân sâm (mỗi thứ hai lạng), Hoàng kỳ, Tiền hồ, Can địa hoàng, Thăng ma, Xạ can (thân rễ cây rẻ quạt), Hoàng cầm, Khung cùng, Cam thảo (nướng; mỗi thứ ba lạng).
Mười bảy vị trên, giã thành miếng thô, dùng một đấu bảy thăng nước, trước nấu lá tre và lúa mì lấy một đấu hai thăng, bỏ bã, cho các vị khác vào, nấu lấy bốn thăng, chia năm lần uống. Nếu nhiệt thịnh, táo bón bế tắc không thông thì thêm Đại hoàng hai lạng; đã đi ngoài được rồi thì đừng thêm.
Sinh địa hoàng thang, chữa người mắc chứng đại nhiệt, thân thể nóng thịnh mà phát ung, hoặc ở lưng, hoặc ở chỗ kín: Sinh địa hoàng (củ địa hoàng tươi; tám lạng), Trúc diệp (ba thăng), Tiểu mạch (hai thăng), Quát lâu (bốn lạng), Đại hoàng (năm lạng), Nhân sâm, Đương quy (mỗi thứ một lạng), Hoàng kỳ, Hoàng cầm, Thông thảo, Thăng ma, Thược dược, Tiền hồ, Phục linh, Cam thảo (nướng; mỗi thứ hai lạng).
Mười lăm vị trên, giã thành miếng thô, dùng hai thăng (?) nước nấu lá tre và lúa mì lấy một đấu hai thăng, bỏ bã, cho các vị khác vào, nấu lấy bốn thăng, chia bốn lần uống, ngày ba lần, đêm một lần. Không khỏi thì uống thường xuyên.
Hoàng kỳ thang, chữa phát bối: Hoàng kỳ, Hoàng cầm, Mạch môn đông (bỏ lõi), Viễn chí (rễ cây viễn chí) (mỗi thứ hai lạng, bỏ lõi), Đại táo (hai mươi quả, bẻ vỡ), Nhân sâm, Khung cùng, Can địa hoàng, Thược dược, Đương quy (mỗi thứ một lạng), Sinh khương (năm lạng, thái), Tang phiêu tiêu (tổ trứng bọ ngựa trên cây dâu; mười bốn cái, nướng), [chữ thiếu] gà (?) (hai bộ).
Mười ba vị trên, giã thành miếng thô, dùng một đấu nước, trước nấu [chữ thiếu] gà (?) cho chín đến mức ăn được, vớt ra, cho các vị khác vào, nấu tiếp lấy bốn thăng năm hợp; mỗi lần uống chín hợp, ngày ba lần, đêm một lần.
Hoàng kỳ thang, chữa phát bối: Hoàng kỳ, Mạch môn đông (bỏ lõi), Thược dược, Hoàng cầm, Nhân sâm, Cam thảo (nướng; mỗi thứ ba lạng), Thạch cao (đập vụn), Đương quy (mỗi thứ hai lạng), Bán hạ (củ cây bán hạ; bốn lạng, rửa sạch), Sinh khương (năm lạng, thái), Sinh địa hoàng (nửa cân), Đại táo (ba mươi quả, bẻ vỡ), Đạm trúc diệp (thái, hai thăng).
Mười ba vị trên, giã thành miếng thô, dùng một đấu nước, trước nấu lá tre lấy chín thăng, vớt bỏ lá tre, cho các vị khác vào, nấu tiếp lấy ba thăng, chia bốn lần uống; cách khoảng thời gian một người đi bộ hai mươi dặm thì uống tiếp. Một lúc lâu sau cho ăn cháo, tiêu rồi lại cho ăn, liệu chừng mà điều chỉnh.
Cam thảo (nướng; mỗi thứ một lạng) (đoạn này thiếu phần đầu của phương (?)).
Mười ba vị trên, giã thành miếng thô, dùng một đấu năm thăng nước, trước nấu lá tre cho cạn bớt năm thăng, vớt bỏ lá tre, cho các vị khác vào, nấu lấy ba thăng năm hợp, chia bốn lần uống, ngày ba lần, đêm một lần.
Trúc diệp thang, chữa ung thũng phát bối: Trúc diệp (thái, năm thăng), Tiểu mạch (không ghi lượng (?)), Sinh khương (năm lạng, thái), Quế tâm (một lạng rưỡi), Đại táo (hai mươi quả, bẻ vỡ), Thược dược, Can địa hoàng (mỗi thứ ba lạng), Phục linh, Thăng ma, Đương quy, Cam thảo (nướng; mỗi thứ hai lạng).
Mười một vị trên, giã thành miếng thô, dùng một đấu bảy thăng nước nấu lúa mì và lá tre lấy một đấu một thăng, vớt bỏ lá tre, cho các vị khác vào, nấu lấy ba thăng năm hợp, chia bốn lần uống; cách khoảng thời gian một người đi bộ bảy tám dặm thì uống lần nữa.
Chỉ thực thang, chữa đàn ông phát bối, khí kết thành khối ở sườn, hoặc đã trải một tháng khổ vì lúc rét lúc nóng: Chỉ thực (nướng), Thược dược, Can địa hoàng, Tiền hồ, Hoàng cầm, Thông thảo (mỗi thứ ba lạng), Tri mẫu, Khung cùng, Tế tân (rễ cây tế tân), Phục linh, Hoàng kỳ, Nhân sâm, Cam thảo (nướng; mỗi thứ hai lạng).
Mười ba vị trên, giã thành miếng thô, dùng một đấu một thăng nước nấu lấy ba thăng năm hợp, bỏ bã, chia bốn lần uống.
Nội bổ thang (thang bồi bổ bên trong), chữa phát bối, hư nhiệt rất thịnh, chỗ sưng nóng lan rộng không dứt: Can địa hoàng (bốn lạng), Thăng ma, Đương quy, Nhân sâm (mỗi thứ một lạng), Sinh khương (năm lạng, thái), Mạch môn đông (bỏ lõi), Thược dược (mỗi thứ ba lạng), Đại táo (hai mươi quả, bẻ vỡ), Viễn chí (bỏ lõi), Phục linh, Đại hoàng, Hoàng cầm, Hoàng kỳ (mỗi thứ hai lạng).
Mười ba vị trên, giã thành miếng thô, dùng một đấu ba thăng nước nấu lấy năm thăng, bỏ bã, chia năm lần uống.
Quyển hai mươi hai · Phi luyện — Thiên thứ tư: Giải thạch, hàn thực tán và hạ thạch
Sinh địa hoàng thang
Phương chữa phát bối: Sinh địa hoàng (tám lạng), Hoàng kỳ, Hoàng cầm, Phục linh (mỗi thứ ba lạng), Đại táo (hai mươi quả, bẻ vỡ), Khung cùng (một lạng), Đạm trúc diệp (hai thăng, thái), Thược dược, Nhân sâm, Đương quy, Thông thảo, Cam thảo (nướng; mỗi thứ hai lạng).
Mười hai vị trên, giã thành miếng thô, dùng ba đấu nước, trước nấu lá tre lấy một đấu năm thăng, bỏ bã, cho các vị khác vào, nấu lấy bốn thăng, bỏ bã, chia năm lần uống.
Phương chữa ung phát bối, sau khi đã uống Sinh địa hoàng thang và đi ngoài được thì uống phương này: Hoàng kỳ, Thược dược, Can địa hoàng, Quát lâu (mỗi thứ ba lạng), Tiểu mạch (một thăng), Hoàng cầm, Sài hồ, Mạch môn đông (bỏ lõi), Viễn chí (bỏ lõi), Thăng ma (mỗi thứ hai lạng), Đương quy (một lạng), Đạm trúc diệp (thái, bốn thăng), Đại táo (mười bốn quả, bẻ vỡ).
Mười ba vị trên, giã thành miếng thô, dùng một đấu tám thăng nước, trước nấu lá tre và lúa mì lấy một đấu, bỏ bã, cho các vị khác vào, nấu lấy ba thăng, bỏ bã, chia ba lần uống, ngày ba lần.
Phương chữa ung tiết (mụn nhọt) mọc gần huyệt Phế du (huyệt ở lưng, hai bên đốt sống ngực thứ ba). Chỗ này phần nhiều là hư, nên không nên dùng Đại hoàng; nếu muốn cho đi ngoài thì chỉ xen kẽ uống vài lần phương này: Hoàng cầm, Tiền hồ, Quát lâu, Thược dược, Mạch môn đông (bỏ lõi), Tri mẫu (mỗi thứ ba lạng), Can địa hoàng (bốn lạng), Đạm trúc diệp (ba thăng), Hoàng kỳ, Thăng ma, Cam thảo (nướng; mỗi thứ hai lạng).
Mười hai vị trên, giã thành miếng thô, dùng một đấu tám thăng nước, trước nấu lá tre và lúa mì lấy một đấu, bỏ bã, cho các vị khác vào, nấu lấy bốn thăng, bỏ bã, chia bốn lần uống, ngày ba lần, đêm một lần.
Liên kiều thang, chữa ung tiết ở sống lưng, toàn thân nóng hầm hập, đã đắp thuốc dán mỏng; phương này dùng nhiều lần đều có hiệu nghiệm: Liên kiều (quả cây liên kiều), Lậu lô (rễ cây lậu lô), Xạ can, Bạch liễm (rễ cây bạch liễm), Thăng ma, Chi tử (bẻ vỡ), Thược dược, Linh dương giác (sừng linh dương; cạo vụn), Hoàng cầm (mỗi thứ ba lạng), Sinh địa hoàng (tám lạng), Hàn thủy thạch (năm lạng, đập vụn), Cam thảo (hai lạng, nướng).
Mười hai vị trên, giã thành miếng thô, dùng một đấu nước nấu lấy bốn thăng, bỏ bã, chia bốn lần uống.
Hoàng kỳ thang, chữa người rất hư yếu có khách nhiệt, phát bối, trên lưng khổ vì đau co kéo, hơi sưng, khí sưng lúc đến lúc đi: Hoàng kỳ, Can khương, Đương quy, Quế tâm (mỗi thứ hai lạng), Đại táo (hai mươi quả, bẻ vỡ), Mạch môn đông (bỏ lõi), Thược dược (mỗi thứ ba lạng).
Mười hai vị (?) trên, giã thành miếng thô, dùng một đấu hai thăng nước nấu lấy bốn thăng, bỏ bã, chia năm lần uống, ngày ba lần, đêm hai lần.
Trúc diệp Hoàng kỳ thang, chữa ung phát ở lưng và ở các chỗ khác: Trúc diệp (thái, bốn thăng), Hoàng kỳ, Thược dược (mỗi thứ ba lạng), Đương quy (một lạng), Đại hoàng (một lạng rưỡi), Thăng ma, Hoàng cầm, Tiền hồ, Tri mẫu, Mạch môn đông (bỏ lõi), Cam thảo (nướng; mỗi thứ hai lạng).
Mười một vị trên, giã thành miếng thô, dùng một đấu bảy thăng nước nấu lá tre lấy chín thăng, bỏ bã, cho các vị khác vào, nấu lấy hai thăng tám hợp, chia ba lần uống; đi ngoài được hai ba lần là tốt.
Nội bổ Thược dược thang, chữa ung phát bối: Thược dược, Can địa hoàng, Quế tâm (mỗi thứ hai lạng), Đương quy (ba lạng), Sinh khương (bốn lạng, thái), Hoàng kỳ (năm lạng), Phục linh (ba lạng), Nhân sâm, Mạch môn đông (bỏ lõi), Cam thảo (nướng; mỗi thứ một lạng).
Mười vị trên, giã thành miếng thô, dùng một đấu nước nấu lấy ba thăng, chia ba lần uống.
Tiền hồ Kiến trung thang, chữa phát bối sưng, dùng là thấy hiệu nghiệm ngay: Tiền hồ (ba lạng), Sinh khương (thái), Phục linh, Hoàng cầm (mỗi thứ năm lạng), Quế tâm (một lạng), Nhân sâm (một lạng rưỡi), Đương quy, Thược dược, Bán hạ (rửa nước nóng ba mươi lần), Cam thảo (nướng; mỗi thứ hai lạng).
Mười một vị trên, giã thành miếng thô, dùng một đấu nước nấu lấy bốn thăng, chia bốn lần uống.
Lậu lô thang, chữa ung phát bối: Lậu lô, Bạch liễm, Hoàng cầm, Thược dược, Chỉ thực (nướng), Bạch vi (rễ cây bạch vi), Cam thảo (nướng; mỗi thứ hai lạng), Đại hoàng (ngâm riêng), Ma hoàng (bỏ đốt), Thăng ma (mỗi thứ ba lạng).
Mười vị trên, giã thành miếng thô, dùng một đấu nước, trước nấu Ma hoàng, hớt bỏ bọt bên trên, sau đó cho các vị khác vào, nấu lấy ba thăng, chia ba lần uống.
Nội bổ Hoàng kỳ thang, chữa đàn ông trên lưng sưng đã lâu năm (?), có lúc thấy đau co kéo: Hoàng kỳ, Đương quy (mỗi thứ hai lạng), Can địa hoàng, Mạch môn đông (mỗi thứ ba lạng), Sinh khương (năm lạng, thái), Đại táo (mười bốn quả, bẻ vỡ).
Mười vị (?) trên, giã thành miếng thô, dùng một đấu nước nấu lấy ba thăng năm hợp, mỗi lần uống bảy hợp, ngày ba lần.
Hoàng kỳ thang, chữa phát bối: Hoàng kỳ, Can địa hoàng, Phục linh (mỗi thứ bốn lạng), Đại táo (mười lăm quả, bẻ vỡ), Thược dược (ba lạng), Sinh khương (hai lạng, thái), Đương quy (hai lạng rưỡi), Nhân sâm, Cam thảo (nướng; mỗi thứ một lạng rưỡi).
Chín vị trên, giã thành miếng thô, dùng một đấu hai thăng nước nấu lấy bốn thăng, chia bốn lần uống, ngày ba lần, đêm một lần. Thêm Hoàng cầm hai lạng thì tốt.
Thược dược Cam thảo thang, chữa nhọt ung phát bối: Thược dược, Can địa hoàng, Hoàng kỳ (mỗi thứ ba lạng), Cam thảo (nướng; một lạng rưỡi), Nhân sâm (một lạng), Phục linh, Mạch môn đông (bỏ lõi).
Tám vị trên, giã thành miếng thô, dùng tám thăng nước nấu lấy hai thăng năm hợp, chia ba lần uống.
Hoàng kỳ thang, chữa sưng độc phát bối: Hoàng kỳ, Bạch liễm, Huyền sâm, Hoàng cầm, Đại hoàng, Cam thảo (nướng; mỗi thứ ba lạng), Trúc diệp (thái, một thăng).
Bảy vị trên, giã thành miếng thô, dùng chín thăng nước nấu lấy ba thăng, chia ba lần uống, uống hết trong một ngày. Kiêng thịt lợn.
Mạch môn đông thang, chữa ung thũng mới phát hiện, làm cho tiêu ngay; chỗ sưng có năm màu, lại thành phát bối đau muốn chết, đã cứu ngải (đốt ngải trên chỗ sưng hoặc trên huyệt) mà không khỏi, trong bụng hư, bứt rứt: Mạch môn đông (bỏ lõi; hai lạng), Thăng ma, Cát căn (mỗi thứ ba lạng), Đinh hương (một lạng rưỡi), Linh lăng hương (một loại cỏ thơm), Hoắc hương (mỗi thứ một lạng).
Sáu vị trên, giã thành miếng thô, dùng bảy thăng nước nấu lấy hai thăng năm hợp, chia ba lần uống.
Phương chữa phát bối, khi mới sắp thành sưng và thành ung thì uống ngay phương này: Đại hoàng (ngâm riêng), Hoàng cầm, Cam thảo (nướng; mỗi thứ ba lạng), Thăng ma (hai lạng), Chi tử (một trăm quả, lấy nhân).
Năm vị trên, giã thành miếng thô, dùng chín thăng nước nấu lấy ba thăng năm hợp, bỏ bã, chia ba lần uống. Đi ngoài thông khoái được mấy lần thì ngừng; không đi ngoài được thì làm thêm.
Thanh mộc hương thang, chữa phát bối sưng to như hạt mơ, như quả trứng gà: Thanh mộc hương (rễ cây mã đâu linh), Ma hoàng (bỏ đốt; mỗi thứ hai lạng), Thăng ma (ba lạng).
Ba vị trên, giã thành miếng thô, dùng sáu thăng nước nấu lấy hai thăng, bỏ bã, chia ba lần uống, uống hết trong một ngày. Nằm ấm cho ra chút mồ hôi, tránh gió, lấy bột phấn rắc xoa khắp mình.
Thăng ma thang, chữa ung phát bối: Thăng ma (ba lạng).
Một vị trên, giã thành miếng thô, dùng ba thăng nước nấu lấy một thăng, chia ba lần uống. Xưa kia mẹ của Hà Đạo Tĩnh ở Kiến An, ban đêm bị phát bối, đến sáng nửa cánh tay đã đen, phía trên nóng như lửa, thở hổn hển, bứt rứt. Lúc ấy không có đủ ba lạng Thăng ma, chỉ có một lạng, bèn dùng ba thăng nước nấu được một thăng, uống theo cách trên. Uống một lần thấy hơi dễ chịu, uống lần nữa thì hết nóng, mới ngủ được. Đến chiều tối uống hết thì đỡ hẳn. Hôm sau xem lưng thì màu da đã trở lại như cũ, rồi khỏi bệnh.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video