Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung (các loại mụn nhọt, ung nhọt), phần trên
Thiên thứ nhất: Bàn về cách xem xét ung thư của Hoàng Phụ (ung: nhọt sưng to, nổi cao, nông, chỉ ở da thịt; thư: nhọt độc ăn sâu vào gân, xương, có thể hại tới nội tạng)
Sách "Cửu Giang Hoàng Phụ tướng ung thư luận" (sách bàn về ung thư của ông Hoàng Phụ ở Cửu Giang) chép: Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá (vị lương y được truyền là bề tôi của Hoàng Đế) rằng: Ta nghe rằng ruột và dạ dày nhận thức ăn. Thượng tiêu (phần trên của "tam tiêu" — ba vùng trong thân; thượng tiêu là vùng ngực trên cơ hoành, nơi đưa khí đi khắp người) đưa khí ra để làm ấm phân nhục (lớp thớ thịt nằm giữa da và xương), nuôi các khớp xương và làm thông tấu lý (thớ da và kẽ thịt, nơi mồ hôi và khí ra vào).
Trung tiêu (vùng bụng trên, nơi tỳ vị tiêu hóa thức ăn) đưa khí ra như sương mù, rót lên khê cốc (các khe hõm giữa các thớ thịt; chỗ hõm lớn gọi là cốc, chỗ nhỏ gọi là khê) rồi thấm vào tôn mạch (những mạch nhỏ li ti nhất). Tân dịch (các chất lỏng trong cơ thể) điều hòa, biến hóa thành màu đỏ mà làm thành máu. Máu điều hòa thì tôn mạch đầy trước, rồi rót vào lạc mạch (các mạch nhánh nối giữa các đường kinh); lạc mạch đều đầy mới rót vào kinh mạch (các đường mạch chính vận chuyển khí huyết khắp thân).
Âm dương đã căng đầy thì theo hơi thở mà vận hành; vận hành có quy củ, đi vòng có đường lối, hợp với lẽ trời, không được ngừng nghỉ. Xem xét kỹ rồi điều chỉnh: theo chỗ hư mà bỏ chỗ thực, dùng phép tả (châm để rút bớt cái thừa) thì chỗ thừa thành không đủ, rút kim nhanh thì khí giảm, lưu kim thì (khí đến) trước sau (?); theo chỗ thực mà bỏ chỗ hư, dùng phép bổ (châm để bù cái thiếu) thì chỗ thiếu thành có thừa. Huyết khí đã điều hòa thì hình thể và tinh thần mới giữ vững được.
Ta đã biết huyết khí thế nào là cân bằng, thế nào là không cân bằng, nhưng chưa biết ung thư từ đâu mà sinh ra. Lúc thành lúc hỏng, kỳ chết kỳ sống, có khi xa có khi gần, lấy gì mà đo lường được, có thể nói cho ta nghe chăng?
Kỳ Bá thưa: Kinh mạch lưu hành không ngừng, cùng nhịp độ với trời, hợp trật tự với đất. Cho nên sao trời lệch khỏi độ thì mặt trời, mặt trăng bị che khuất (nhật thực, nguyệt thực); mạch đất mất trật tự thì đường nước tràn lan, cỏ lau không mọc được, ngũ cốc không trồng được, đường sá không thông, dân không qua lại, phải tụ trong ngõ, ở trong ấp, chia lìa mỗi người một nơi. Huyết khí trong người cũng như thế, xin nói lý do.
Huyết mạch và vinh vệ (vinh khí: phần khí tinh chất chạy trong mạch để nuôi dưỡng cơ thể; vệ khí: phần khí chạy ngoài mạch để bảo vệ cơ thể) vốn chảy không ngừng, trên ứng với các vì sao, trên ứng với số độ của kinh mạch. Khi hàn khí (tà khí lạnh từ bên ngoài xâm vào) lưu lại trong kinh lạc thì máu ngưng sít lại. Máu ngưng sít thì không thông, không thông thì vệ khí dồn về đó mà không trở ra được, cho nên sinh ung sưng.
Hàn khí hóa thành nhiệt, nhiệt thắng thì thịt thối, thịt thối thì thành mủ, mủ không thoát ra thì làm nát gân, gân nát thì hại xương, xương bị hại thì tủy tiêu mòn. Nếu nhọt không nằm đúng chỗ cốt không (chỗ khe hở, lỗ hổng ở xương), mà cốt không không thoát được ra, thì gân xương khô kiệt; khô kiệt thì gân, xương, cơ, thịt không còn nuôi dưỡng nhau (một bản chép là "không thân nhau"), kinh mạch hư hỏng rò rỉ, lan nặng tới ngũ tạng (năm tạng: tim, gan, tỳ, phổi, thận); tạng bị tổn thương nên chết.
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên
Thiên thứ hai: Xem chỗ phát ra của ung thư
Một phương thuốc
Hoàng Đế nói: Ta muốn nghe cho hết hình dạng của ung thư và tên các ngày kiêng. Kỳ Bá thưa: Nói sơ lược thì những loại ung thư nặng nhất có mười tám loại.
Ung phát trong họng gọi là mãnh thư (thư dữ). Không chữa gấp thì hóa mủ, mủ không thoát ra thì lấp kín họng, nửa ngày là chết. Nếu đã hóa mủ, mủ thoát ra rồi thì ngậm thỉ cao (mỡ lợn), ba ngày không ăn thì khỏi (một bản nói: không ăn đồ lạnh).
Phát ở cổ gọi là yểu thư, nhọt to, màu đỏ đen; không chữa gấp thì nhiệt khí đi xuống vào uyên dịch (vùng hõm nách, chỗ huyệt Uyên dịch), phía trước làm hại mạch Nhâm (đường mạch chạy dọc chính giữa phía trước ngực bụng), bên trong hun đốt gan và phổi, mười mấy ngày thì chết.
Dương khí phát mạnh, làm tiêu não, chảy xuống gáy, gọi là não thước thư (thư làm chảy não). Sắc mặt không tươi (một bản chép là "dư"), gáy đau như kim châm; nếu trong lòng bứt rứt thì chết, không chữa được.
Phát ở vai và (chữ thiếu, có lẽ là cánh tay trên) gọi là tỳ thư, hình dạng đỏ đen; không chữa gấp thì khiến người ra mồ hôi tới tận chân, không hại ngũ tạng; phát được bốn năm ngày thì (chữ hỏng, có lẽ là: phải cứu đốt ngay) (?).
Phát dưới nách, đỏ và cứng, gọi là chu thư; chữa bằng biếm thạch (đá mài nhọn dùng để chích nhọt), nên dùng loại nhỏ mà dài, chích thưa ra, bôi mỡ lợn, sáu ngày thì khỏi, không cần băng (chữ "suy" một bản chép là "khỏa" — bọc lại). Nếu nhọt cứng mà không vỡ thì đó là mã đao hiệp anh (tràng nhạc — hạch kết thành chuỗi: mã đao là hạch dài như lưỡi dao ở nách, hiệp anh là hạch ở hai bên cổ), phải chữa gấp.
Phát ở ngực gọi là tỉnh thư, hình dạng như hạt đậu to, ba bốn ngày thì nổi lên; không chữa sớm thì đi xuống vào bụng, không chữa thì bảy ngày chết.
Phát ở ưng (vùng ngực hai bên, phía trên vú) gọi là cam thư, hình dạng như hạt thóc hoặc quả quát lâu (quả qua lâu — quả của một loại dây leo, hình bầu dục), thường khổ vì hàn nhiệt (lúc rét lúc sốt); phải chữa gấp, trừ hàn nhiệt đi; không chữa thì mười năm chết, chết rồi mủ tự chảy ra.
Phát ở sườn gọi là cải tý. Cải tý là bệnh của phụ nữ, để lâu thì thành ung lớn, trong có mủ, lại có thịt sống mọc ra to như hạt đậu đỏ. Phương chữa: sí thảo (?) (có lẽ là lăng kiều thảo, một loại cỏ thuốc) cả cây lẫn rễ, mỗi thứ một đấu (đơn vị đo dung tích thời xưa, bằng mười thăng), nấu với một đấu sáu thăng (thăng: đơn vị đo dung tích thời xưa) nước, lấy hai thăng, gắng uống khi còn nóng, mặc áo dày ngồi trên nồi (đang bốc hơi nóng), cho mồ hôi ra tới chân thì khỏi.
Phát ở đùi và (chữ thiếu, có lẽ là cẳng chân) gọi là cổ thoát thư, hình dạng không đổi màu mấy, mủ ung bên trong bám sát vào xương; không chữa gấp thì ba mươi ngày chết.
Phát ở mặt trong đùi gọi là xích thỉ. Không chữa gấp thì sáu mươi ngày chết. Nếu mọc ở mặt trong cả hai đùi thì không chữa được, sáu ngày chết.
Phát ở mông, vùng xương cùng, gọi là nhuệ thư, hình dạng đỏ, cứng, to; phải chữa gấp, không chữa thì ba mươi ngày chết.
Phát ở đầu gối gọi là tỳ thư, hình dạng to, màu ung không đổi, lúc rét lúc sốt mà cứng; chớ dùng đá chích, chích thì chết; phải đợi màu nó đổi khác và mềm ra rồi mới dùng đá chích, thì sống.
Các ung phát ở khớp mà mọc đối nhau (hai bên cùng mọc) thì không chữa được.
Phát ở mặt dương (mặt ngoài, phía lưng của chi) thì trăm ngày chết.
Phát ở mặt âm (mặt trong, phía bụng của chi) thì ba mươi ngày chết (một bản nói bốn mươi ngày chết).
Phát ở cẳng chân gọi là thố xỉ (răng thỏ), hình dạng như hạt đậu đỏ, ăn sâu tới xương; không chữa gấp thì giết người.
Phát ở mắt cá chân gọi là tẩu hoãn, hình dạng màu không đổi; chích nhiều lần vào chỗ du (chỗ huyệt tương ứng của nhọt) để dứt cơn rét sốt thì không chết.
Phát ở mu và lòng bàn chân gọi là tứ dâm, hình dạng là ung lớn; không chữa gấp thì trăm ngày chết.
Phát ở cạnh bàn chân gọi là lệ thư, hình dạng không lớn, ban đầu phát từ ngón út, phải chữa gấp, bỏ phần đen đi; nếu không tiêu thì càng lan rộng, không chữa thì trăm ngày chết.
Phát ở ngón chân gọi là thoát phục thư; nếu hình dạng đỏ đen thì chết, không đỏ đen thì không chết. Chữa mà không lui thì phải chặt bỏ gấp mới sống, không chặt bỏ thì chết.
Hoàng Đế hỏi: Thầy nói về ung và thư, lấy gì để phân biệt? Kỳ Bá thưa: Vinh khí ngưng đọng trong kinh mạch thì máu sít lại không chảy, không chảy thì vệ khí dồn về, dồn về mà không thông, bị ứ tắc không đi được, nên gọi là nhiệt. Nhiệt lớn không dứt, nhiệt thắng thì thịt thối, thịt thối thì thành mủ. Nhưng nó không lún sâu từ da thịt vào tới xương tủy, xương tủy không bị khô cháy, ngũ tạng không bị tổn thương, nên gọi là ung.
Thế nào gọi là thư? Đáp: nhiệt khí thịnh tột, lún xuống da thịt, gân, tủy, xương, thịt, bên trong liền tới ngũ tạng, huyết khí cạn kiệt, ngay dưới chỗ ung ấy gân xương và thịt lành đều không còn gì, nên gọi là thư. Thư thì da bên trên thâm sạm, bầm và cứng, như da cổ con trâu; ung thì da bên trên mỏng và bóng. Đó là dấu hiệu phân biệt. Hoàng Đế nói: Hay lắm.
Hoàng Đế hỏi: Có thư mà chết là thế nào? Kỳ Bá thưa: Thân người có năm bộ: thứ nhất là phục thố (khối cơ nổi ở mặt trước đùi, hình như con thỏ nằm), thứ hai là bắp chân (một bản nói là "phược"), thứ ba là lưng, thứ tư là các huyệt du của ngũ tạng (các huyệt trên lưng thông với từng tạng), thứ năm là gáy. Năm bộ ấy có thư thì chết.
Hoàng Đế hỏi: Thân hình ứng với cửu cung (chín ô phương vị trong thuật số: tám hướng và trung tâm, mỗi ô ứng với một thời tiết trong năm) là thế nào? Kỳ Bá thưa: Xin nói thân hình ứng với cửu dã (chín vùng phương vị).
Chân trái ứng với tiết Lập xuân (tiết khí mở đầu mùa xuân), ngày ứng là Mậu Dần, Kỷ Sửu (tên ngày theo can chi).
Ngực trái ứng với tiết Xuân phân (giữa mùa xuân, ngày đêm dài bằng nhau), ngày ứng là Kỷ Mão.
Tay trái ứng với tiết Lập hạ (mở đầu mùa hạ), ngày ứng là Mậu Thìn, Kỷ Tỵ.
Ngực, họng, đầu ứng với tiết Hạ chí (giữa mùa hạ, ngày dài nhất năm), ngày ứng là Bính Ngọ.
Tay trái (?) (có lẽ là tay phải) ứng với tiết Lập thu (mở đầu mùa thu), ngày ứng là Mậu Thân, Kỷ Mùi.
Ngực phải ứng với tiết Thu phân (giữa mùa thu, ngày đêm dài bằng nhau), ngày ứng là Tân Dậu.
Chân trái (?) (có lẽ là chân phải) ứng với tiết Lập đông (mở đầu mùa đông), ngày ứng là Mậu Tuất, Kỷ Hợi.
Thắt lưng, mông và hạ khiếu (lỗ tiểu, lỗ hậu môn) ứng với tiết Đông chí (giữa mùa đông, đêm dài nhất năm), ngày ứng là Nhâm Tý.
Lục phủ (sáu phủ: dạ dày, ruột non, ruột già, mật, bàng quang, tam tiêu) và hai tạng dưới cơ hoành ứng với trung châu (ô chính giữa); ngày đại cấm (kiêng tuyệt đối) là ngày Thái Nhất (thần sao Bắc cực, theo thuật số lần lượt dời qua chín cung theo các tiết khí) đóng ở đó, cùng các ngày Mậu, ngày Kỷ.
Phàm xem chín chỗ này, phải khéo xem bát chính (tám tiết chính: Lập xuân, Xuân phân, Lập hạ, Hạ chí, Lập thu, Thu phân, Lập đông, Đông chí) đang ở đâu, ứng với chỗ trái phải trên dưới nào; chỗ thân thể có ung sưng mà muốn chữa thì đừng chích vỡ vào đúng ngày ứng với chỗ ấy, đó gọi là thiên kỵ nhật (ngày trời kiêng).
Phàm năm ngày Tý (Giáp Tý, Bính Tý, Mậu Tý, Canh Tý, Nhâm Tý) vào lúc nửa đêm; năm ngày Sửu lúc gà gáy; năm ngày Dần lúc tờ mờ sáng; năm ngày Mão lúc mặt trời mọc; năm ngày Thìn lúc giờ ăn sáng; năm ngày Tỵ lúc gần trưa; năm ngày Ngọ lúc giữa trưa; năm ngày Mùi lúc mặt trời (chữ thiếu, có lẽ là: xế bóng); năm ngày Thân lúc chiều tà; năm ngày Dậu lúc mặt trời lặn; năm ngày Tuất lúc hoàng hôn; năm ngày Hợi lúc đêm đã yên tĩnh, người đã đi ngủ. Ai gặp những ngày giờ trên mà phát bệnh ung thì không qua khỏi.
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên
Thiên thứ ba: Phép xem màu sắc của ung thư
Luận rằng: Ung thư lúc mới phát còn nhỏ nhẹ, người ta phần nhiều không cho là việc gấp, kỳ thực đó là bệnh hiểm lạ, chỉ nên chữa gấp; chữa không kịp thì bệnh thành, khó cứu, vì thế mà gây họa, há chẳng đau lòng sao! Vậy xin thuật lại điều mình nghĩ để người hiền đời sau tỉnh ngộ. Kính theo sách luận ung thư của Hoàng Phụ, bàn về chỗ ung mọc, nặng hay nhẹ, kỳ sống chết như sau: Phát ở da thịt nông, sưng cao mà đỏ, dán thuốc là tiêu, không chữa cũng khỏi.
Phát ở gân thịt sâu, sưng thấp mà cứng, màu hoặc xanh vàng, hoặc trắng đen, hoặc lại hơi nóng mà đỏ, nên chữa gấp; thành mủ hay tiêu đi là nửa nọ nửa kia. Phát bám vào xương thì có khi chưa thấy màu thịt đổi mà bên trong đã hư hại (?); đã hư hại là loại ung thư nặng nhất.
Phát ở lưng: da ngoài mỏng là ung, da dày là thư. Những loại này phần nhiều có điềm báo trước, nên chữa gấp. Da cứng mà nhọt rất lớn thì phần nhiều gây họa.
Ung vỡ rồi mà có ác nhục (thịt thối, thịt hoại), nên dùng trư đề thang (nước nấu móng giò lợn) rửa sạch chỗ dơ, sau đó rắc thuốc cao, thuốc tán (thuốc bột) loại "ăn thịt xấu"; thịt xấu hết rồi mới rắc thuốc cao, thuốc tán loại "sinh thịt", và xoa bốn bên cho thịt lành mau mọc. Phải kiêng chuyện vợ chồng, giữ gìn gió lạnh, chớ tự làm lụng vận động, đợi gân mạch hồi phục mới được tùy ý; nếu không thì thịt mới mọc dễ tổn thương, tổn thương thì lại vỡ, phát lại thì họa tới. Phải hết sức cẩn thận!
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên
Thiên thứ tư: Phép chẩn đoán biết có phải ung thư hay không
Ung thư phát ra, lúc chưa phân biệt được phải hay không thì lấy đói khát làm dấu bắt đầu (?). Khi mới phát, có khi tự nó là thư, có khi giống mụn tiết nhỏ (mụn nhọt nhỏ, nông), có khi đau nhiều, có khi đau ít, có khi nổi mụn mủ trắng to bằng hạt gạo; đều là dấu hiệu nhỏ, nên xét kỹ. Muốn biết phải hay không thì ấn mạnh vào chỗ đó, nếu phải thì thấy đau âm ỉ; lại ấn bốn bên, so sánh hơn kém mà xét cho chắc. Nếu phải thì cứu ngay (đốt mồi ngải trên da).
Trước hết cứu ngay trên nó hai ba trăm tráng (mỗi lần đốt cháy hết một mồi ngải gọi là một tráng), lại cứu bốn bên một hai trăm tráng; nhọt nhỏ thì cứu bốn bên, nhọt vừa thì cứu sáu chỗ, nhọt lớn thì cứu tám chỗ, số tráng không ngại nhiều. Cũng nên đắp dán thuốc ngay để nó tiêu ngay. Bên trong cần uống thuốc mát giải độc để độc khí thoát ra ngoài. Bên ngoài cần đắp thuốc tính nóng; theo phép phải chừa miệng nhọt hở ra, vì để cho nhiệt khí thoát ra.
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên
Thiên thứ năm: Phép chẩn đoán ung thư đã có mủ
Phàm ung ấn vào rất cứng là chưa có mủ; nửa cứng nửa mềm là có mủ một nửa; chỗ đỉnh mỏng thì đều đã có mủ. Có mủ thì có thể phá ra; nếu không thì mủ ăn mòn gân xương.
Phép phá: nên chích từ dưới dần lên trên, cho mủ dễ chảy ra, dùng phi châm (loại kim to, đầu như lưỡi kiếm, dùng để rạch nhọt tháo mủ). Mủ sâu khó thấy, thịt dày mà còn sống thì dùng hỏa châm (kim nung đỏ). Nếu không phân biệt được có mủ hay không, có thể ấn nhiều lần ngay trên đỉnh, bên trong thấy đau âm ỉ (là có mủ); chỗ cứng (?) chưa có mủ thì làm cho nhiệt khí thoát ra; nếu không thì nhọt lớn nhanh, không tốt.
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên
Thiên thứ sáu: Phép xem tuổi người mà biết về thư
Kỳ Bá nói: Xích thư phát ở trán, không tháo mủ thì mười mấy ngày chết; có thể châm. Mủ đỏ nhiều máu thì chết; chưa có mủ thì chữa được. Người tuổi hai mươi lăm, ba mươi mốt, sáu mươi, chín mươi lăm thì nhân thần (thần khí trong người, theo tuổi mà trú ở một bộ phận; chỗ ấy kiêng châm chích) ở trán, không được để chảy máu ở đó, chảy máu thì chết.
Trữ thư phát ở gáy hoặc dưới hai tai, không tháo mủ thì mười sáu ngày chết. Đến ngày thứ sáu có thể châm; nếu màu đen, thấy mủ mà sưng thì chết, không chữa được. Người tuổi mười chín, hai mươi ba, ba mươi lăm, bốn mươi chín, năm mươi mốt, năm mươi lăm, sáu mươi mốt, tám mươi bảy, chín mươi chín thì thần ở dưới hai tai, không [được để chảy máu] (?).
Phong thư phát ở lưng, khởi từ huyệt Tâm du (huyệt trên lưng thông với tim) hoặc vai (chữ thiếu), hai mươi ngày không tháo mủ thì chết; đến ngày thứ tám có thể châm; màu đỏ đen, thấy mủ thì chết, không chữa được.
Người tuổi sáu, mười tám, hai mươi bốn, ba mươi lăm, năm mươi sáu, sáu mươi bảy, bảy mươi hai, chín mươi tám thì thần ở vai, không được để chảy máu, chảy máu thì chết.
Thứ thư phát ở huyệt Phế du (huyệt trên lưng thông với phổi) hoặc Can du (huyệt trên lưng thông với gan), không tháo mủ thì hai mươi ngày chết. Đến ngày thứ tám có thể châm; phát ra mà đỏ, trên thịt nổi như hạt tiêu thì chết, không chữa được. Người tuổi mười chín, hai mươi lăm, ba mươi ba, bốn mươi chín, năm mươi bảy, sáu mươi tám, bảy mươi ba, tám mươi mốt, chín mươi bảy thì thần ở lưng, không [được để chảy máu] (?).
Hiệp vinh thư phát ở sườn, hoặc khởi ở hai đầu khuỷu tay, hai mươi lăm ngày không tháo mủ thì chết. Đến ngày thứ chín có thể châm; phát ra đỏ trắng xen nhau, mủ phần nhiều trắng mà không đỏ thì chữa được. Người tuổi mười sáu, hai mươi sáu, ba mươi hai, bốn mươi tám, năm mươi tám, sáu mươi tư, tám mươi, chín mươi sáu thì thần ở sườn, không được để chảy máu, chảy máu thì chết.
Dũng thư phát ở đùi, khởi từ đường kinh Thái âm (đường kinh chạy mặt trong chân) hoặc vùng phục thố, hai mươi lăm ngày không tháo mủ thì chết. Đến ngày thứ mười có thể châm; phát ra mủ xanh, đỏ, đen thì chết, mủ trắng thì còn chữa được. Người tuổi mười một, mười lăm, hai mươi, ba mươi mốt, bốn mươi ba, bốn mươi sáu, năm mươi chín, sáu mươi ba, bảy mươi lăm, chín mươi mốt thì thần ở xương cùng, không được để chảy máu, chảy máu thì chết.
Tiêu thúc thư phát ra, nóng hầm hập, tai điếc; sau sáu mươi ngày sưng như chứa nước, như thế thì có thể châm, chỉ ra nước, sau mới ra máu, máu ra thì khỏi. Người tuổi năm mươi bảy, sáu mươi lăm, bảy mươi ba, tám mươi, chín mươi bảy thì thần ở lưng, không được để chảy máu, chảy máu thì chết.
Bàng thư phát ở mu bàn chân hoặc lòng bàn chân, ba mươi ngày không tháo mủ thì chết. Đến ngày thứ mười hai có thể châm. Phát ra mủ đỏ trắng mà không nhiều lắm, phía trên ngứa, đỏ đen thì chết, không chữa được. Người tuổi mười ba, hai mươi chín, ba mươi lăm, sáu mươi mốt, bảy mươi ba, chín mươi ba thì thần ở chân, không được để chảy máu, chảy máu thì chết.
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên
Thiên thứ bảy: Phép xem năm màu của thư để biết sống chết
Cầm thư phát ra như nốt ban mấy chục chỗ (một bản nói: bốn ngày thì sưng), ăn uống thấy đau, hình dạng như biến đổi, mười ngày có thể châm. Nếu phát vào bên trong thì (?) rét run, răng cắn chặt như cấm khẩu, (?) như thế mười lăm ngày chết (mấy chữ "du nhược sinh" chưa rõ nghĩa).
Đinh thư phát ở hai vai; đây là do ác huyết (máu xấu, máu ứ) bị dồn đuổi, kết lại chảy khắp trong ngoài, vinh vệ không thông, phát thành đinh thư. Ba ngày thì thân sưng, đau nhiều; bảy ngày thì cứng hàm như (chữ thiếu) (?); mười ngày có thể châm; không chữa thì hai mươi ngày chết.
Âm thư phát ở đùi trên hoặc mặt trong đùi; lúc mới phát thắt lưng co cứng, bên trong không tự dừng được (?). Uống nước nhiều lần mà không uống được nhiều, năm ngày thì cứng đau; như thế mà không chữa thì ba năm chết.
Mạch thư phát vòng quanh gáy (một bản nói là cổ); lúc mới đau thì toàn thân theo đó mà nóng, không muốn động (?), hoặc không ăn được; đó là do có điều sợ hãi lớn, kinh khủng mà tinh thần không vững, khí nghịch lên cằm (?). Nó phát ra kéo lên tai, không thể sưng (?); hai mươi ngày có thể châm, không châm thì tám mươi ngày chết.
Long thư phát ở lưng, khởi từ huyệt Vị du (huyệt trên lưng thông với dạ dày) hoặc Thận du (huyệt trên lưng thông với thận), hai mươi ngày không tháo mủ thì chết; đến ngày thứ chín có thể châm. Trên đỏ dưới đen, hoặc xanh đen thì chết; ra mủ lẫn máu thì không chết.
Thủ thư phát ở lưng, phát nóng tám mươi ngày (?), nóng nhiều, mồ hôi ra ở cổ, cả người co giật như ho, thân nóng hừng hực như sôi; chỗ da bóng, hơi sưng thì châm nông; không châm thì độc vào bụng, hai mươi ngày chết.
Hành thư phát ra như sưng, có khi lại chạy qua chạy lại; có thể đón đúng chỗ nó đang ở mà châm thì khỏi.
Xung thư phát ra thì bụng dưới đau mà run, lúc rét lúc sốt, choáng váng năm ngày (chữ thiếu), sáu ngày thì biến chứng, mười ngày chết.
Đôn thư phát ở hai đầu ngón tay hoặc năm đầu ngón, mười tám ngày không tháo mủ thì chết. Tháng (?) (có lẽ là ngày) thứ tư có thể châm; phát ra mà đen, ung không đỏ lắm, lan quá khớp thì chữa được.
Giới thư phát dưới nách hoặc cánh tay, trong hai lòng bàn tay, run rét, nóng mà họng khô, uống nhiều thì nôn, trong lòng bứt rứt (chữ thiếu), hoặc bỗng nổi ban rồi lại lặn đi (?); bệnh này có thể làm cho ra mồ hôi, không ra mồ hôi thì chết.
Cân thư phát ở lưng, ở hai dải gân lớn kẹp hai bên sống lưng, màu xanh thẫm, tám ngày có thể châm; nếu ung ở trong bụng thịt (?) thì chín mươi ngày chết.
Trần can thư phát ở hai cánh tay, ba bốn ngày thì đau không cử động được, năm mươi ngày mới thân nóng mà đỏ, sáu mươi ngày có thể châm; nếu châm mà mạch không có máu thì ba bốn ngày chết (một bản nói: bệnh khỏi).
Tảo thư phát ở năm đầu ngón tay ngón chân, mới nổi lên thì màu không đổi, trong vòng mười ngày có thể châm; quá thời không châm thì về sau thành thực ung (ung ăn mòn thịt), ở nách, ba năm chết.
Thương thư phát ra thì thân ngứa, sau đó đau; đây là do khí thương hàn (cảm lạnh) vào tạng, bệnh nặng mà phát thành thương thư; ngày thứ chín có thể châm, chín mươi ngày chết.
Xích thư phát ra thì thân sưng, có hạch cứng mà thân nóng, không ngồi được, không đi được, không co duỗi được; thành mủ thì châm, khỏi ngay.
Xích thư (một bản nói bạch thư) phát ở bả vai, hoặc sau khuỷu tay ngứa, mắt đau, hại mắt, và thân nóng, nhiều mồ hôi, năm sáu ngày chết.
Xích thư phát ở ngực thì chữa được.
Xích thư phát ở bễ khu (khớp háng, chỗ đầu xương đùi khớp với xương chậu), trong sáu tháng chữa được, không chữa thì qua năm là chết.
Xích thư phát ở mặt trong đùi, cứng thì chết, mềm thì chữa được.
Xích thư phát ở lòng bàn tay thì chữa được.
Xích thư phát ở cẳng chân thì chết, không chữa được.
Hắc thư phát ra, sưng ở trên xương lớn ở lưng, tám ngày có thể châm; quá thời không châm thì thành cốt thư (thư ở xương), mủ ra không dứt, ra cả xương vụn, sáu mươi ngày chết. Hắc thư phát ở uyên dịch (hõm nách) thì chết.
Hắc thư phát trong tai, như hạt gạo, gọi là văn thư, chết.
Hắc thư phát ở vai thì chết. Hắc thư phát trong khuyết bồn (hõm trên xương đòn) gọi là phục ung, chết.
Hắc thư phát ở trên dưới khuỷu tay thì không chết, chữa được.
Hắc thư phát ở bắp chân thì chết.
Hắc thư phát ở xương bánh chè đầu gối, cứng thì chết, mềm thì chữa được.
Hắc thư phát ở trên mu bàn chân, cứng thì chết. Dưới lòng bàn chân có ung lâu ngày, màu đỏ thì chết.
Mạch Thủ tâm chủ (đường kinh Thủ quyết âm Tâm bào, chạy ở tay, liên quan tới màng bọc tim) có sưng, ung ở đùi và cẳng chân thì sáu ngày chết; phát ra mủ máu thì sáu mươi ngày chết.
Mạch Thiếu dương (đường kinh Thiếu dương, chạy hai bên thân) ở sườn có sưng, ung ở cổ thì tám ngày chết; phát ra mủ máu thì mười ngày chết.
Mạch Thái dương (đường kinh Thái dương, chạy phía sau lưng) ở thắt lưng có sưng, giao với mạch từ Dương minh (đường kinh Dương minh, chạy phía trước thân) tới, ung ở cổ thì mười ngày chết; phát ra mủ máu thì bảy ngày chết.
Mạch Thái dương ở mông có sưng, ung ở mạch Thiếu dương ở lòng bàn chân (?) thì tám ngày chết; phát ra mủ máu thì tám mươi ngày chết.
Mạch Dương minh ở đầu có sưng, ung ở mông thì sáu ngày chết; phát ra mủ máu thì sáu mươi ngày chết.
Mạch Thái dương ở đùi có sưng, ung ở Túc thái dương (đường kinh Thái dương ở chân) thì bảy mươi ngày chết; phát ra mủ máu thì trăm ngày chết.
Mạch Thái dương và Thái âm ở vai có sưng, ung ở cẳng chân thì tám ngày chết; phát ra mủ máu thì bốn trăm ngày chết.
Mạch Túc thiếu dương (đường kinh Thiếu dương ở chân) có sưng, ung ở sườn thì tám ngày chết; phát ra mủ máu thì sáu trăm ngày chết.
Mạch Thủ dương minh (đường kinh Dương minh ở tay) có sưng, ung ở uyên dịch thì một năm chết; phát ra mủ máu thì hai năm chết.
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên
Thiên thứ tám: Thuốc đắp, thuốc dán
Ba mươi mốt phương thuốc
Thuốc dán tùng chi (nhựa thông), chủ trị ung thư sưng (kèm phép luyện nhựa thông và phép lấy nhựa thông):
Tùng chi (hai cân — cân: đơn vị cân thời xưa, bằng mười sáu lạng; loại đã luyện), (chữ thiếu) chi (một loại mỡ, ba lạng) (?), tế tân (rễ cây tế tân, vị cay, tính ấm; nửa lạng), hoàng bá (vỏ cây hoàng bá, vị đắng, tính lạnh), bạch chỉ (rễ cây bạch chỉ, vị cay thơm), khung cùng (thân rễ cây xuyên khung), bạch liễm (rễ dây bạch liễm), thược dược (rễ cây thược dược), mãng thảo (một loại cây có độc, dùng ngoài da), bạch lạp (sáp ong trắng), hoàng kỳ (rễ cây hoàng kỳ, vị ngọt, bồi bổ khí), hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, vị đắng, tính lạnh), hoàng liên (thân rễ cây hoàng liên, rất đắng, tính lạnh), đại hoàng (thân rễ cây đại hoàng, vị đắng, gây tẩy xổ), đương quy (rễ cây đương quy, bổ máu), phòng phong (rễ cây phòng phong, trừ gió độc) (mỗi thứ một lạng).
Mười sáu vị trên, thái nhỏ. Trước hết hơ lửa cho nồi đồng (loại nồi có chân, có cán) nóng lên, lấy sáp lau khắp nồi cho trơn ướt, chặt vụn tùng chi bỏ vào nồi, kế cho (chữ thiếu) chi vào. Đợi tan hết rồi mới cho các vị thuốc vào, dùng que tre khuấy cho đều, rồi đặt trên lửa nhỏ mà sắc, khuấy nhanh không ngừng tay, sôi mười lần thì nhấc xuống, hết sôi lại đặt lên.
Trước đó làm sẵn mười đống đất ướt, mỗi lần nhấc xuống thì đặt lên một đống, đặt khắp mười đống là thành. Nhân lúc còn nóng đổ lên tấm vải mộc mới, bốn bên lại đặt lửa hơ, làm cái dụng cụ vắt mà vắt, để lắng, bỏ bã, khêu lấy thuốc, hơ gần lửa mà phết lên giấy, theo chỗ bệnh to nhỏ cắt ra mà dán. Đủ một ngày một đêm thì thay. Cách này hơi khó, phải hết lòng chú ý làm mới thành được.
Phép luyện tùng chi: lấy ba thăng hạt gai, nghiền cho mịn, dùng ba thăng nước đãi, lấy vải mộc vắt bỏ bã; lấy hai thăng tùng chi, nấu với ba thăng rưỡi nước cho tan hết, nhân lúc còn nóng dùng vải mới vắt cho nhựa chảy ra, cho vào nước hạt gai, đợi hơi nguội lấy nhựa thông ra kéo vuốt cho trắng, rồi mới theo phép mà cân lấy.
Phép lấy tùng chi: lấy ở gốc cây thông lớn trong núi sâu có rễ lộ ra, nhựa tự chảy ra màu trắng, dính là tốt; loại bị lửa đốt đen và cứng thì không dùng được. Cũng có thể vào tháng năm, tháng sáu, lúc nắng nóng nhất, khoét thành vết, đợi ba năm ngày nhựa chảy ra mà lấy. Cần nhiều thì khoét nhiều rễ mà lấy.
Thuốc đắp thăng ma, chủ trị ung thư: thăng ma (thân rễ cây thăng ma, vị ngọt cay, giải độc), đại hoàng, hoàng kỳ, khung cùng, long cốt (xương hóa thạch của động vật cổ), bạch cập (củ cây bạch cập, cầm máu, liền da) (mỗi thứ một lạng), hoàng cầm (sáu lạng), bạch liễm, mẫu lệ (vỏ con hàu; rang), cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt, điều hòa các vị) (mỗi thứ nửa lạng).
Mười vị trên, giã, rây thành bột, trộn với mật cho nhão như bùn, phết lên vải đắp lên chỗ ung, khô thì thay.
Phương dùng khi hơi đau, làm cho tiêu: hoàng kỳ, thanh mộc hương (rễ cây mộc hương xanh, vị thơm), chi tử (quả dành dành), can địa hoàng (củ sinh địa phơi khô), thăng ma, long cốt, đại hoàng, hoàng bá, hoàng cầm, ma hoàng (thân cây ma hoàng, làm ra mồ hôi), hoàng liên, khung cùng, sinh tê (sừng tê giác sống, lấy bột), bạch liễm, linh dương giác (sừng con linh dương). Mười lăm vị trên, lượng bằng nhau, giã, rây thành bột, trộn giấm cho nhão như bùn, phết lên vải cũ. Khoét một lỗ bằng hạt đậu nhỏ để nhiệt khí thoát ra, khô thì thay, khỏi thì thôi.
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên · Thiên thứ tám: Thuốc đắp, thuốc dán
Thuốc đắp bạch liễm
Phương chủ trị ung thư: bạch liễm, đại hoàng, hoàng cầm (lượng bằng nhau).
Ba vị trên, giã, rây thành bột, trộn lòng trắng trứng gà cho nhão như bùn, phết lên vải đắp lên chỗ sưng, thuốc khô thì thay. Cũng có thể lấy một nhúm thuốc bột (lượng ba ngón tay nhón được), cho vào ba thăng nước nấu sôi ba lần, vắt lấy nước lau lên chỗ sưng mấy chục lượt; lấy bột hàn thủy thạch (một loại khoáng chất tính lạnh) (?) trộn bôi lên chỗ sưng, lấy giấy phủ lên, khô thì thay, mỗi lần thay lại lấy nước nấu ấy lau; ngày đêm thay hai mươi lần.
Phương thuốc bột ăn thịt xấu: chân chu (ngọc trai), lê lô (rễ cây lê lô, có độc) (mỗi thứ một phân rưỡi — phân: đơn vị cân, bằng một phần tư lạng), lư như (rễ cây lư như, có độc, ăn mòn thịt thối; nửa lạng), mã xỉ phàn (phèn chua hình răng ngựa; nung), lưu hoàng (lưu huỳnh), hùng hoàng (khoáng chất màu vàng cam, có độc, sát trùng), xạ hương (chất thơm lấy từ túi xạ của con hươu xạ) (mỗi thứ ba phân).
Bảy vị trên, giã, rây thành bột, rắc lên nhọt; cũng có thể trộn với cao mà đắp; làm thành đoài (cái nút thuốc vê nhọn để nhét vào lỗ nhọt) nhét vào lỗ nhọt thì tốt.
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên · Thiên thứ tám: Thuốc đắp, thuốc dán
Sinh nhục cao (cao làm mọc thịt)
Phương chủ trị ung thư và kim sang (vết thương do dao, kiếm): đại hoàng, hoàng kỳ, thược dược, độc hoạt (rễ cây độc hoạt, trừ phong thấp), đương quy, bạch chỉ (mỗi thứ một lạng), giới bạch (củ kiệu; hai lạng), sinh địa hoàng (củ địa hoàng tươi; ba lạng, lấy nước cốt).
Tám vị trên, giã, rây thành bột; thái giới bạch, dùng nước địa hoàng cùng ba thăng mỡ lợn đã thắng sẵn mà sắc, đặt lên lửa hai lần, nhấc xuống ba lần, lấy vải bông vắt bỏ bã, dùng đắp nhọt, nhiều ít tùy ý.
Thuốc đắp thăng ma, chủ trị ung thư kết hạch đủ loại, màu da không khác, thỉnh thoảng đau co kéo, hoặc sưng nhiều năm không tiêu: thăng ma, thanh mộc hương, bạch liễm, mang tiêu (muối khoáng sunfat natri, tính lạnh, làm xổ), xạ can (thân rễ cây rẻ quạt), đương quy, hoàng cầm, quế tâm (lớp lõi bên trong vỏ quế), thược dược, phòng phong, đại hoàng, khung cùng, can cát (củ sắn dây khô) (mỗi thứ hai lạng), mãng thảo (một lạng).
Mười bốn vị trên, giã, trộn với rượu cho đều, rang lửa nhỏ cho vàng, đắp lên chỗ sưng, mỗi ngày thay hai lần; thuốc khô thì thêm rượu giã lại, rồi đắp tiếp lên chỗ sưng.
Phương thuốc đắp hàn thủy thạch: hàn thủy thạch, hoàng bá, hoàng kỳ, hoàng liên, đại hoàng, thạch cao (khoáng chất tính rất lạnh), chi tử (mỗi thứ hai lạng), bạch liễm (bốn lạng).
Tám vị trên, giã, rây thành bột, trộn với cháo bột cho nhão như bùn, phết lên vải cũ đắp lên chỗ sưng, khô thì thay.
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên · Thiên thứ tám: Thuốc đắp, thuốc dán
Thuốc dán đương quy
Phương chữa các chứng sưng: đương quy (một bản chép là đương lục — rễ cây thương lục), hoàng cầm, hoàng liên, đại hoàng, mãng thảo, bạch chỉ, bạch liễm, bạch cập (mỗi thứ hai lạng).
Tám vị trên, giã, rây thành bột, nấu tan keo lấy nước, trộn dần cho nhão như bùn, phết lên giấy dán lên chỗ sưng, khô thì thay.
Có người bị ung vỡ, tháo mủ xong, nhét thuốc đoài bịt lại, nhọt đau, bứt rứt khốn khổ cùng cực. Có người bỏ thuốc nhét ra, lấy lá cây thu (một loại cây gỗ) xếp mười lớp dán lên, bọc vải lụa ngoài, buộc chặt lỏng vừa phải, mỗi ngày thay hai ba lần, đau và bứt rứt liền hết, sưng tiêu. Cách này cực tốt, không gì sánh bằng, hơn mọi thuốc dán khác.
Cách này chủ trị ung thư sau khi vỡ, và nhọt cước do lạnh cóng có gai đâm vào không ra, dùng rất tốt. Mùa đông không có lá thu thì phải thu trữ sẵn từ sớm; khi dùng thì dội nước muối nóng cho mềm ra, dùng cũng tốt; gọt mỏng vỏ trắng cây thu mà dùng cũng được. Dán lá thu rồi thì không còn bứt rứt, sưng tiêu giảm, mủ máu và nước độc chảy ra, nhọt xẹp xuống, dần khỏi.
Phương chữa não (chữ thiếu, có lẽ là: thư — nhọt độc ở sau gáy) (?), các mụn nhọt, các ung sưng cứng chắc: gọt phụ tử (rễ con của cây ô đầu, tính rất nóng, có độc) thành miếng dày như quân cờ, đặt ngay lên chỗ sưng, dùng ít nước bọt thấm ướt phụ tử, đốt ngải cứu trên phụ tử cho nóng thấu.
Phụ tử sắp khô thì lại lấy nước bọt thấm ướt, luôn giữ cho phụ tử nóng thấu; phụ tử sắp khô thì khí nóng lại thấm vào trong chỗ sưng, không ai không khỏi. Cách này tuyệt diệu, không truyền ra ngoài.
Phương chữa muôn thứ ung sưng: dây tật lê rửa sạch, cắt khúc dài ba tấc (tấc: đơn vị đo chiều dài thời xưa), lấy đủ một đấu, nấu với ba thăng nước lấy hai thăng, bỏ bã, cho vào đồ đồng, nấu lấy một thăng, cho vào đồ nhỏ, sắc cho đặc như đường mạch nha, nhấc xuống, lấy bôi lên nhọt sưng, rất tốt.
Phương chữa ung sưng: lấy phục long can (đất lòng bếp — đất nung đỏ dưới đáy bếp lâu năm) trộn với giấm mạnh thành bùn, phết lên vải dán, khô thì thay, sẽ tiêu. Lại có thể trộn với tỏi giã nhão như bùn mà bôi.
Phàm ung không kể lớn nhỏ, vừa thấy thì lấy một miếng keo (keo nấu từ da động vật) to bằng bàn tay, ngâm nước cho mềm nhũn, giữa khoét một lỗ to bằng lỗ đồng tiền, dán lên chỗ sưng; nếu đã vỡ thì mủ sẽ bị keo hút, keo co rút lại mà mủ ra hết; nếu chưa có mủ thì sẽ tự tiêu.
Lại phương: đốt cá chép thành tro, trộn giấm mà đắp. Mọi chứng sưng dùng đều khỏi, đắp đến khi khỏi thì thôi, rất tốt.
Xà hàm sinh nhục cao (cao làm mọc thịt có vị xà hàm — một loại cỏ thuốc), chủ trị ung thư và kim sang hư nát: xà hàm, đương quy (mỗi thứ một lạng rưỡi), sinh địa hoàng (ba lạng), hoàng liên, hoàng kỳ, hoàng cầm, đại hoàng, tục đoạn (rễ cây tục đoạn, nối gân liền xương), thược dược, khung cùng, bạch [chỉ] (?), cam thảo (nướng) (phần còn lại của danh sách bị thiếu) (?).
Mười tám vị trên, thái nhỏ, ngâm giấm mạnh hai đêm, dùng bảy thăng mỡ lợn tháng chạp mà sắc, đặt lên ba lần nhấc xuống ba lần, đến khi bạch chỉ ngả màu vàng thì nhấc xuống, bỏ bã, dùng đắp.
Lại phương: sinh địa hoàng (một cân), giới bạch (năm lạng), tân di (nụ hoa mộc lan), khung cùng, độc hoạt, đương quy, hoàng kỳ, bạch chỉ, tục đoạn, thược dược, hoàng cầm, đại hoàng (mỗi thứ một lạng).
Mười hai vị trên, thái nhỏ, dùng bốn thăng mỡ lợn tháng chạp mà sắc đến khi bạch chỉ ngả màu vàng thì nhấc xuống, bỏ bã, dùng đắp.
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên · Thiên thứ tám: Thuốc đắp, thuốc dán
Thuốc dán dã cát (một loại dây leo rất độc, thường cho là cây lá ngón)
Phương chủ trị ung thư, trĩ (chữ thiếu), các nhọt độc, và nhọt đố nhũ ở phụ nữ (vú sưng đau, lở loét do sữa ứ đọng): dã cát, thược dược, giới bạch, thông thảo (lõi thân cây thông thảo, lợi tiểu, thông sữa) (mỗi thứ nửa lạng), đương quy (ba phân), phụ tử (một phân).
Sáu vị trên, thái nhỏ, ngâm giấm nửa ngày. Trước hết sắc tám hợp (hợp: đơn vị dung tích, bằng một phần mười thăng) mỡ lợn cho bốc khói, cho vào nửa lạng tóc rối (?), cho tan hết, nhấc xuống, đợi bớt nóng, mới cho vào hai lạng tùng chi, nửa lạng sáp, lại đặt lên lửa cho hòa đều, rồi cho các vị thuốc vào cho sôi, đặt lên ba lần nhấc xuống ba lần, bỏ bã, để nguội; giặt vải lụa cũ cho sạch bẩn,
rồi phết thuốc lên. Lại phương: sắc nước địa hoàng cho đặc như keo, làm thành bánh mà dán, mỗi ngày thay bốn lần, ba ngày thì khỏi (sách Thiên Kim — tức "Thiên kim yếu phương", sách thuốc của Tôn Tư Mạc — nói: dùng để ăn thịt xấu).
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên · Thiên thứ tám: Thuốc đắp, thuốc dán
Thuốc dán tử cát (dây leo tử cát)
Phương chữa ung sưng: tử cát (hai lạng rưỡi), đại hoàng (năm phân), bạch liễm, huyền sâm (rễ cây huyền sâm, tính lạnh, giải độc), hoàng liên, hoàng cầm, do bạt (củ một loại cây họ ráy), thăng ma, du bạch bì (lớp vỏ trắng cây du) (mỗi thứ ba phân).
Mười một vị trên, giã, rây thành bột, trộn nước sinh địa hoàng cho nhão như bùn mà đắp, khô thì thay; trộn với giấm mạnh cũng được.
Phương chữa ung thư lở loét lâu không khỏi: tùng chi, huân lục hương (nhũ hương — nhựa thơm của cây nhũ hương). Hai vị trên, lượng bằng nhau, giã, cho vào chút muối, làm thành bánh, dán lên nhọt. Nước độc chảy ra hết thì khỏi.
Phương chữa các chứng sưng đột ngột: lấy hạt cải tán bột mịn, trộn mật lợn cho nhão như bùn, bôi lên chỗ bệnh, mỗi ngày ba lần.
Phương dùng hạt vu thanh (cây cải củ) phủ ung sưng: lấy một thăng hạt vu thanh, giã thành bột mịn, trộn giấm mạnh cho nhão như bùn, phủ lên. Khô thì thay. Hạt cải cũng rất tốt.
Lại phương: nửa thăng hạt hòe, một nắm thận hỏa thảo (cây cảnh thiên, một loại cây mọng nước), giã nhỏ, trộn nước mà bôi.
Lại phương: giã lấy nước cây sung úy (cây ích mẫu) (?), uống một lượng bằng một quả trứng gà, lấy bã phủ lên ung, ấm lên thì thay; sưng ở đầu mặt dùng càng tốt.
Phương dùng hành trắng chữa ung thư (chữ thiếu) có nhiều lỗ, nhiều năm không khỏi: một cân hành trắng, thái nhỏ, giã nhão như bùn; rửa sạch nhọt, lau khô, đắp phủ lên, dày một phân, ngày ba lần, đêm một lần, khỏi thì thôi.
Phương thuốc đắp tám vị hoàng kỳ: hoàng kỳ, khung cùng, đại hoàng, hoàng liên, mãng thảo, hoàng cầm, chi tử, thược dược (lượng bằng nhau).
Tám vị trên, làm thành bột, trộn lòng trắng trứng gà cho nhão như bùn, phết lên vải, theo chỗ sưng to nhỏ mà đắp, khô thì thay; trên chỗ nhọt khoét lỗ cho khí thoát ra.
Thác thang (nước thuốc dùng để chườm, đắp lên chỗ đau) chủ trị đan độc (chứng da đỏ rực như son, lan nhanh), ung thư mới phát, nóng (chữ thiếu) lan rộng nhanh; kiêm chữa đan độc ở trẻ nhỏ lan dài, kiêng để lan gần bộ phận sinh dục (?).
Thăng ma, hoàng liên, đại hoàng, khung cùng, linh dương giác, đương quy, cam thảo (mỗi thứ hai lạng), hoàng cầm (ba lạng).
Tám vị trên, nấu với một đấu nước lấy năm thăng, bỏ bã, lại cho vào nồi, cho thêm ba lạng mang tiêu, đặt lên lửa cho sôi một lần, rồi lấy vải lụa nhúng chườm lên chỗ sưng, làm mấy lượt thì sưng nóng tiêu hết theo tay. Vương Luyện Cam Hưu (?) giữ làm bí truyền.
Phương thác thang: đại hoàng, hoàng cầm, bạch liễm (mỗi thứ ba lạng), mang tiêu (một lạng rưỡi).
Bốn vị trên, nấu với sáu thăng nước lấy hai thăng, lấy vải lụa cũ gấp bốn lớp nhúng vào nước thuốc, chườm lên chỗ sưng, ấm lên thì thay, làm suốt ngày đêm.
Lại phương: phàm ung, lấy bụi trên xà nhà và tro thân cây quỳ, lượng bằng nhau, trộn giấm mà đắp, khô thì thay.
Phương chữa thạch ung (ung cứng như đá, không thành mủ): lấy rễ thương lục tươi đặt lên vải lụa mềm mà dán, thay nhiều lần; cũng có thể giã ra mà đắp, khô thì thay; ung sẽ tiêu, mềm đi.
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên
Thiên thứ chín: Cách chữa ung thư
Một bài luận, ba mươi ba phương thuốc
Luận rằng: Các loại ung có hình dạng nhiều thứ khác nhau, không kể lâu hay mới, đều dùng ngũ hương liên kiều thang làm chủ. Trước hết châm cho thoát nhiệt, lấy đậu nhỏ đắp lên, trong thời gian đó châm nhiều lần cho ra máu. Nếu đã lỡ không chữa kịp mà vỡ nát thì vẫn thường uống các thang ngũ hương, lậu lô để tả hạ (làm cho đi ngoài để tống độc ra); nên dùng kim lớn châm sâu năm phân thì mau khỏi.
Phàm ung nổi cao mà bóng thì không nóng lắm; thịt bằng phẳng không có đầu nhọn mà màu tím thì không cần chữa, chỉ dùng trúc diệp hoàng kỳ thang để cho khí thông ra thôi. Thịt bằng phẳng là chưa có mủ. Ung đau đột ngột thì dùng thuốc đắp tám vị hoàng kỳ: ung lớn đắp bảy ngày, ung nhỏ đắp năm ngày. Chỗ nào cứng thì khi khám thà phá sớm (?).
Phát bối (nhọt độc ở lưng) và phát nhũ (nhọt độc ở vú), nếu nóng đến mức tay không lại gần được, thì bên trong trước uống vương bất lưu hành tán, bên ngoài xoa cao phát bối. Nếu ở lưng thì phá sớm không sao, còn ở vú thì nên để chín hẳn; dấu hiệu chín là: lấy tay ấn xuống, buông tay ra liền nổi lên ngay là chín, cần châm. Phép châm cốt phải trúng mủ, tùy ý cân nhắc; ở ngực, lưng thì không được châm sâu quá một tấc, phải liệu chừng.
Châm không ra mủ thì lấy thuốc cao, thuốc bột ăn thịt xấu bôi vào đầu đoài nhét vào miệng ung. Nếu người bệnh thân nóng, nhiệt khí đã lui thì uống mộc chiêm tư tán. Năm ngày sau ung sắp khỏi thì uống bài nùng nội tắc tán. Phàm sau khi phá ung, người bệnh liền mệt lả (chữ thiếu) như sắp chết.
Trong lạnh ngoài nóng mà sưng, có thứ giống ung mà không phải ung: lấy tay ấn trên chỗ sưng, không thấy dính liền với gì bên dưới, thì đó chỉ là phong độc (độc do gió tà gây ra), chớ châm, có thể uống thăng ma thang, bên ngoài xoa cao. Khi phá miệng ung, nên để phía trên ba phần, phía gần dưới một phần (?); kim phải thật nóng, thật nóng thì không đau. Sau khi phá ung mà hư nát không khỏi thì nấu trư đề thang rửa, ngày hai lần. Mùa hạ nước thang dùng được hai ngày, mùa đông dùng được sáu bảy ngày; nấu nửa tễ (nửa liều) cũng dùng được.
Trong ngực đau, hơi thở ngắn thì nên vào chỗ tối, lấy ngón tay giữa ấn vào mắt trái mà nhìn: nếu thấy có ánh sáng là trong ngực có ung kết lại; nếu không thấy ánh sáng là thư phát ở bên trong. Châm làm tổn thương mạch, máu không ra, ứ đọng không thoát được thì sẽ thành ung.
Phàm mạch đến nhỏ mà trầm (mạch chìm, phải ấn sâu mới thấy), có lúc căng thẳng, là trong thân có ung thư; mạch đến lớn rồi dần nhỏ là âm kết (khí âm kết đọng), khổ vì cơ thịt tê dại. Xem ung tiết ở thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay) thì mạch đến lớn mà dần nhỏ như thế.
Phương lậu lô thang: lậu lô (rễ cây lậu lô, giải độc, tiêu nhọt), bạch liễm, hoàng cầm, chỉ thực (quả non cây cam chua; nướng), thược dược, thăng ma, ma hoàng, cam thảo (nướng) (mỗi thứ hai lạng), đại hoàng (ba lạng).
Chín vị trên, phủ trở (giã dập, thái nhỏ), nấu với một đấu nước lấy ba thăng, chia ba lần uống. Ở nơi không có thuốc thì uống riêng đại hoàng để tả hạ. Một phương khác có thêm bạch vi (rễ cây bạch vi) hai lạng.
Phương liên kiều ngũ hương thang: liên kiều (quả cây liên kiều, thanh nhiệt, tiêu nhọt), thanh mộc hương, huân lục hương, xạ hương, trầm hương (gỗ thơm cây trầm), xạ can, độc hoạt, tang ký sinh (cây tầm gửi trên cây dâu), thông thảo, thăng ma (mỗi thứ hai lạng), đinh hương (nụ hoa đinh hương; một lạng), đại hoàng (ba lạng, ngâm riêng).
Mười một vị trên, phủ trở, nấu với chín thăng nước còn một nửa, cho vào hai thăng trúc lịch (nước ép chảy ra khi hơ nướng thân tre tươi), nấu lấy ba thăng, chia ba lần uống. Chưa khỏi thì giữa chừng thường uống, tốt.
Vương bất lưu hành tán, chủ trị ung thư và các chứng sưng đã vỡ, đều uống được: hạt vương bất lưu hành (hạt cây vương bất lưu hành, hoạt huyết, tiêu sưng; một thăng), ngũ sắc long cốt (long cốt có năm màu; hai lạng), vỏ dã cát (nửa phân), qua lâu (sáu hợp), đương quy (hai lạng), can khương (gừng khô; lượng bị thiếu).
Bảy vị trên, giã, rây thành bột. Ăn xong thì uống với rượu ấm một phương thốn chủy (lượng thuốc bột đầy một cái thìa vuông mỗi bề một tấc), ngày ba lần. Lấy cảm giác râm ran ở tay chân làm mức; nếu chưa thấy thì tăng dần lên.
Đây là phương của Ân Trọng Kham (?), người Tế Ám Lê (?) đời Tùy gọi là "thần tán" (thuốc bột thần hiệu). Ung sưng liền tiêu, rất êm (sách Thiên Kim nói: chữa ung sưng không vỡ, khốn khổ không biết nương tựa vào đâu).
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên · Thiên thứ chín: Cách chữa ung thư
Hoàng kỳ trúc diệp thang (thang hoàng kỳ lá tre)
Phương chữa ung thư nóng lan chạy ở ngực và lưng: hoàng kỳ (ba lạng), sinh địa hoàng (tám lạng), cam thảo (ba lạng, nướng), thược dược (ba lạng), hoàng cầm (ba lạng), nhân sâm (hai lạng),
gừng (năm lạng, thái), đại táo (táo tàu; ba [mươi quả] (?)) (phần còn lại của danh sách bị thiếu). Mười bốn vị trên, dùng một đấu hai thăng nước, trước nấu lá tre lấy chín thăng, bỏ bã, cho các vị thuốc vào, nấu lấy ba thăng, chia bốn lần uống.
Mỗi lần uống cách nhau khoảng thời gian người ta đi được hai mươi dặm đường, ngày uống ba lần, đêm một lần.
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên · Thiên thứ chín: Cách chữa ung thư
Hoàng kỳ thang
Phương chủ trị ung sưng nóng nhiều, miệng khô, trừ nóng, dứt khát: hoàng kỳ, thăng ma, qua lâu, can địa hoàng, mạch môn đông (củ cây mạch môn, bỏ lõi) (mỗi thứ ba lạng), hoàng cầm, thược dược (mỗi thứ một lạng), chi tử (hai mươi quả, bẻ đôi).
Tám vị trên, phủ trở, nấu với một đấu nước lấy ba thăng, chia ba lần uống.
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên · Thiên thứ chín: Cách chữa ung thư
Ôn trung thang (thang làm ấm vùng bụng)
Phương chủ trị ung thư dùng thuốc mát quá nhiều, bên trong bị lạnh, đi lỵ, ăn gì ra nguyên thế ấy: cam thảo (nướng), can khương, phụ tử (bào — vùi nướng trong tro nóng) (mỗi thứ một lạng rưỡi), thục tiêu (hạt xuyên tiêu; hai trăm bốn mươi hạt, sao cho ra dầu).
Bốn vị trên, phủ trở, nấu với sáu thăng nước lấy hai thăng, chia ba lần uống.
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên · Thiên thứ chín: Cách chữa ung thư
Hoàng kỳ tán
Phương chủ trị ung thư, rút mủ: hoàng kỳ (năm phân, mủ nhiều thì gấp đôi), tiểu đậu (một phân, nóng và miệng khô thì gấp đôi), khung cùng (nửa lạng, thịt lồi to, sống thì gấp đôi), thược dược (hai phân, ung không dứt thì gấp đôi), qua lâu (hai phân, khát, tiểu nhiều thì gấp đôi), bạch liễm (ba phân, có mủ mà không liền miệng thì gấp đôi).
Sáu vị trên, giã, rây thành bột, uống với rượu một phương thốn chủy, ngày ba lần (sách Quảng Tế — sách thuốc "Quảng Tế phương" đời Đường — có thêm cam thảo ba phân).
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên · Thiên thứ chín: Cách chữa ung thư
Cù mạch tán
Phương chủ trị các ung đã vỡ hoặc chưa vỡ, trong nhọt đau nhức, mủ máu không dứt, đau không chịu nổi: cù mạch (cây cẩm chướng gấm, lợi tiểu), bạch chỉ, hoàng kỳ, đương quy, tế tân, thược dược, khung cùng, ý dĩ nhân (hạt bo bo), xích tiểu đậu (đậu đỏ nhỏ) (mỗi thứ một lạng).
Chín vị trên, trước lấy rượu trong ngâm đậu, vớt ra, rang trong đồ đồng; khô thì lại ngâm, ngâm rồi rang năm lượt thì thôi. Sau đó tán bột, trộn chung rồi rây. Uống với rượu ấm một phương thốn chủy, ngày đêm mỗi bên năm lần; ba ngày sau người đau thì thịt mọc. Một phương lấy giấm ngâm đậu nhỏ. Đau nhiều thì gấp đôi cù mạch; nhọt chưa mở miệng thì gấp đôi bạch chỉ; mủ nhiều thì gấp đôi hoàng kỳ, ý dĩ, thược dược.
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên · Thiên thứ chín: Cách chữa ung thư
Hoàng kỳ thang
Phương chủ trị ung sưng mà người hư yếu: hoàng kỳ (bốn lạng), thăng ma (ba lạng), quế tâm (khi lạnh thì dùng; hai phân), hoàng cầm (một lạng), lá tre (thái; một thăng),
phục linh (nấm phục linh mọc ở rễ thông, lợi thủy, an thần), sinh khương (gừng tươi; thái), cam thảo (mỗi thứ hai lạng, nướng).
Tám vị trên, phủ trở, dùng hai đấu nước nấu lá tre, giảm còn năm thăng (?), bỏ lá, để lắng lấy chín thăng, cho các vị thuốc vào nấu lấy ba thăng, bỏ bã, chia ba lần uống, ngày ba lần.
Phương chữa các ác thũng (nhọt sưng độc) chữa lỡ đã có mủ: đốt gai cây thích du (cây du có gai) thành tro, uống với nước. Qua một đêm thì nhọt mọc đầu. Uống một gai thì mọc một đầu, uống nhiều gai thì nhiều đầu. Không có cây thích du thì đốt xác rắn lột thành tro, trộn nước mà phủ lên; một ngày thì lỗ mở ra. Vẫn uống thêm ngũ hương thang. Lấy đũa làm (chữ thiếu) (?) đặt vào lỗ, đừng để lỗ liền lại, để dẫn mủ máu ra. Nếu đã thành nhọt lớn, máu ra hết rồi thì nấu (chữ thiếu) của trẻ nhỏ (?) mà bôi, trên rắc bột can khương, nhọt sẽ dần tự tiêu.
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên · Thiên thứ chín: Cách chữa ung thư
Ngũ lợi thang
Phương chủ trị người từ bốn mươi tuổi trở xuống, khỏe mạnh, thường bị nóng nhiều, phát ung thư không có chỗ nhất định, đại tiện tiểu tiện không thông: đại hoàng, thăng ma (mỗi thứ ba lạng), hoàng cầm (hai lạng), chi tử (mười lăm quả), mang tiêu (một lạng).
Năm vị trên, phủ trở, nấu với năm thăng nước lấy ba thăng bốn hợp, bỏ bã, cho mang tiêu vào, chia bốn lần uống, đi ngoài thông thoáng thì thôi.
Phương chữa ung thư vỡ ra mủ quá nhiều, bên trong hư yếu: hoàng kỳ, mạch môn đông (bỏ lõi) (mỗi thứ ba lạng), sinh khương (bốn lạng, thái), ngũ vị tử (quả ngũ vị, vị chua, bổ và thu liễm; bốn lạng), quế tâm, khung cùng, phục linh, viễn chí (rễ cây viễn chí, an thần; bỏ lõi), đương quy, nhân sâm (mỗi thứ hai lạng), đại táo (hai mươi lạng (?), bỏ hạt), cam thảo (sáu lạng, nướng).
Mười hai vị trên, phủ trở, nấu với một đấu nước lấy bốn thăng, chia sáu lần uống.
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên · Thiên thứ chín: Cách chữa ung thư
Can địa hoàng hoàn (thuốc viên can địa hoàng)
Phương cho người nóng nhiều uống lâu dài, suốt đời không phát ung thư, khiến người béo tốt, tươi tỉnh, chịu được lao khổ: can địa hoàng (năm lạng), thiên môn đông (củ cây thiên môn, bỏ lõi; bốn lạng), đại hoàng (ba lạng), ba kích thiên (rễ cây ba kích, bổ thận), nhục thung dung (thân một loài cây ký sinh ở sa mạc, bổ thận), qua lâu, nhân sâm (mỗi thứ một lạng), thược dược, quế tâm, đương quy, hoàng cầm, hoàng kỳ, viễn chí (bỏ lõi), thạch hộc (thân cây lan thạch hộc, bổ âm), cam thảo (nướng) (mỗi thứ hai lạng).
Mười lăm vị trên, giã, rây thành bột, luyện mật làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống với rượu mười viên, ngày hai lần, tăng dần đến hai mươi viên.
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên · Thiên thứ chín: Cách chữa ung thư
Can địa hoàng hoàn
Phương chủ trị hư nhiệt (nóng do cơ thể suy yếu), làm tiêu mụn nhọt: can địa hoàng (bốn lạng), đại hoàng (sáu lạng), thược dược, phục linh (mỗi thứ ba lạng), viễn chí (bỏ lõi), thăng ma, quế tâm, hoàng cầm, mạch môn đông (bỏ lõi), nhân sâm, hạt vương bất lưu hành, cam thảo (nướng) (mỗi thứ hai lạng).
Mười hai vị trên, giã, rây thành bột, luyện mật làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống với rượu mười viên, ngày ba lần, tăng dần đến hai mươi viên; uống lâu khiến người béo khỏe (sách Thiên Kim có thêm chỉ thực hai lạng).
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên · Thiên thứ chín: Cách chữa ung thư
Can địa hoàng hoàn
Phương chủ trị hư lao (suy kiệt lâu ngày), khách nhiệt (cái nóng từ ngoài xâm vào), nhiều lần phát ung sưng, mụn nhọt nhiều năm không dứt, đều trị được: can địa hoàng (bốn lạng), thiên môn đông (bỏ lõi; năm lạng), nhân sâm (một lạng), hoàng kỳ, hoàng liên, đại hoàng, hoàng cầm (mỗi thứ ba lạng).
Mười bốn vị trên, giã, rây thành bột, luyện mật làm viên to bằng hạt ngô đồng, uống với rượu mười viên, ngày ba lần, đêm một lần, tăng dần đến hai mươi viên; uống lâu thì kéo dài tuổi thọ, suốt đời không phát ung nhọt. Phàm đại hoàng đều thái mỏng, đồ dưới năm thăng gạo rồi phơi khô; người nóng nhiều thì gấp đôi đại hoàng.
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên · Thiên thứ chín: Cách chữa ung thư
Bài nùng nội tắc tán (thuốc bột đẩy mủ ra và bồi đắp lấp đầy bên trong)
Phương chủ trị nhọt lớn đã hết nóng mà mủ máu không dứt, thịt trong nhọt hư yếu, đau nhức: phòng phong, phục linh, bạch chỉ, viễn chí (bỏ lõi), khung cùng, cát cánh (rễ cây cát cánh, trừ đờm, đẩy mủ), nhân sâm, đương quy, hoàng kỳ, cam thảo (nướng) (mỗi thứ một lạng),
hậu phác (vỏ cây hậu phác; nướng), quế tâm (mỗi thứ hai lạng), phụ tử (bào; hai củ), xích tiểu đậu (ba hợp, rang).
Mười bốn vị trên, giã, rây thành bột, uống với rượu một phương thốn chủy, ngày ba lần, đêm một lần.
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên · Thiên thứ chín: Cách chữa ung thư
Cù mạch tán
Phương chủ trị đẩy mủ, giảm đau, lợi tiểu: cù mạch, mạch môn đông (bỏ lõi), hoàng kỳ, đương quy, bạch liễm (mỗi thứ một lạng), khung cùng, xích tiểu đậu (lượng ghi là "mễ hợp", chữ hỏng) (?), quế tâm (nửa lạng),
thược [dược]. Chín vị trên, giã, rây thành bột, uống trước bữa ăn với rượu ấm một phương thốn chủy, ngày ba lần.
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên · Thiên thứ chín: Cách chữa ung thư
Ý dĩ nhân tán
Phương chủ trị ung sưng, làm cho tự vỡ, mọc thịt: ý dĩ nhân, can địa hoàng, nhục thung dung, bạch liễm, đương quy, quế tâm (mỗi thứ một lạng).
Sáu vị trên, giã, rây thành bột, uống trước bữa ăn với rượu ấm một phương thốn chủy, ngày ba lần, đêm hai lần.
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên · Thiên thứ chín: Cách chữa ung thư
Ngũ hương thang (thang năm vị thơm)
Phương chủ trị ác khí (khí độc hại) gây sưng độc: trầm hương, đinh hương, xạ hương (thang nấu xong mới cho vào), huân lục hương, thanh mộc hương (mỗi thứ một lạng).
Năm vị trên, thái nhỏ, nấu với năm thăng nước lấy hai thăng, chia ba lần uống; không khỏi thì làm lại mà uống. Lấy bã thuốc đắp lên chỗ sưng.
Phương đoài thư cao (cao làm nút nhét vào nhọt): đương quy, khung cùng, bạch chỉ, tùng chi, ô đầu (củ cái cây ô đầu, rất độc) (mỗi thứ hai lạng), ba đậu (hạt cây ba đậu, rất độc, tẩy mạnh; ba mươi hạt, bỏ vỏ), mỡ lợn (ba thăng).
Bảy vị trên, thái nhỏ, cho vào mỡ, sắc lửa nhỏ sôi ba lần. Cho tùng chi vào khuấy cho hòa quyện (?), lấy vải bông vắt bỏ bã; lấy cao thấm vào bông, vê đầu nhọn làm đoài mà nhét vào nhọt, theo bệnh nông sâu mà nhét; mủ tự chảy ra, thịt xấu bị ăn hết thì thịt lành mọc lên. Nhọt nông thì đừng nhét, chỉ bôi vào trong nhọt, ngày ba lần, thịt xấu hết thì thôi.
Phương làm khô ung nhọt, phàm sang dương (các loại nhọt lở) đều dùng được: hùng hoàng, thư hoàng (khoáng chất màu vàng chanh, có độc), lưu hoàng, bạch phàn (phèn chua trắng; nung), hồ phấn (phấn chì), tùng chi (mỗi thứ hai lạng), thủy ngân (ba lạng).
Bảy vị trên, nghiền mịn như phấn, đến khi không còn thấy hạt thủy ngân thì thôi, cho vào cao dưới đây, dùng mười chiếc đũa khuấy vài nghìn vòng, để nguội, cất kín, đừng để hở.
Lê lô, lậu lô, lang nha (một loại cỏ có độc, sát trùng), rễ dương đề (rễ cây chút chít), thanh tương (cây mào gà đuôi nheo), địa du (rễ cây địa du, cầm máu), đương quy, (biển) súc (cây rau đắng) (?), lư như (mỗi thứ hai lạng), bạch liễm, xà sàng tử (hạt cây xà sàng, sát trùng, trị ngứa) (mỗi thứ một lạng rưỡi).
Mười một vị trên, giã, rây thành bột, ngâm giấm một đêm, lấy bốn thăng mỡ lợn đã thắng sẵn mà sắc, đặt lên ba lần nhấc xuống ba lần; cao thành thì vắt bỏ bã, lại sắc lửa thật nhỏ. Phàm mọi ác sang (nhọt lở độc), lác (hắc lào), thư, (chữ thiếu), ghẻ, đều đắp được; đừng để gần mắt và bộ phận sinh dục. Các vị khoáng thạch kia nghiền mịn như phấn, cho vào khi cao sắp đông lại (?).
Lại có phương thuốc bột ăn thịt xấu: lưu hoàng, hùng hoàng, thư hoàng, tất đầu lư như (lư như loại đầu đen như sơn), xạ hương, phàn thạch (phèn; nung) (mỗi thứ nửa lạng), mã xỉ phàn thạch (nung; ba phân).
Bảy vị trên, tán thành bột mịn mà đắp, nhét vào để ăn hết thịt xấu (sách Thiên Kim có thêm đan sa — chu sa — nửa lạng).
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên · Thiên thứ chín: Cách chữa ung thư
Diệt ban cao (cao xóa sẹo)
Phương chủ trị trăm thứ ung thư, ác sang, xích thư: đều trước lấy vải chà cho trầy thành vết rồi bôi; tức nhục (thịt thừa mọc trong mũi) to như hạt đậu thì nhét thuốc vào mũi; lỵ ra máu thì uống với rượu một lượng bằng hạt táo; bệnh trĩ thì bọc bông một lượng bằng quả mơ nhét vào hậu môn; trúng phong (bị gió độc làm hại) thì bôi xoa đến khi khỏi; phụ nữ băng trung (ra huyết ồ ạt ở đường sinh dục), sau đẻ trúng phong đều trị được.
Thuốc gồm: ô đầu, phàn thạch (nung), nữ uy (một loại cây thuốc), lang độc (rễ cây lang độc, rất độc), trịch trục (hoa đỗ quyên vàng, có độc), phụ tử, dã cát, ô tặc cốt (mai con mực), tạo giáp (quả bồ kết; nướng), xích thạch chi (đất sét đỏ), thiên hùng (củ ô đầu dài không có củ con), hoàng [?] (?), tế tân, bạch chỉ, can địa hoàng (danh sách bị thiếu). Hai mươi bảy vị trên, mỗi vị một lạng, giã rây xong, dùng bốn thăng mỡ lợn đã thắng trộn với thuốc, lấy đó làm tỉ lệ; sôi ba lần, nhấc xuống ba lần, cho vào ba nhúm muối rồi nhấc xuống; tùy cần mà uống hoặc xoa.
Phụ nữ có thai chớ uống. Thuốc ấy rây bằng lụa; mỡ lợn thì tháng chạp nên làm nhiều, dùng thần hiệu. Riêng lấy một thăng cao trộn với ba lạng phân trắng chim ưng, trộn cho nhuyễn mà đắp, xóa sẹo rất hiệu nghiệm.
Quyển thứ hai mươi ba · Sang ung, phần trên · Thiên thứ chín: Cách chữa ung thư
Trư đề thang (thang móng giò lợn)
Phương chủ trị ung thư và ác sang có thịt thừa: móng giò lợn (một bộ, làm sạch như cách làm để nấu ăn), bạch liễm, bạch chỉ, lang nha, thược dược (mỗi thứ ba lạng), hoàng liên, hoàng cầm, đại hoàng, độc hoạt (mỗi thứ hai lạng).
Chín vị trên, thái nhỏ; dùng ba đấu nước nấu móng giò lấy một đấu hai thăng, bỏ móng giò ra, cho thuốc vào, nấu lấy năm thăng, chia ra rửa nhọt, ngày ba lần, tốt.
Phương chữa mụn nhọt sưng: hạt tiêu sống, bột men rượu, đất dưới đáy nồi (tán bột).
Ba vị trên, tán bột, trộn với giấm mạnh mà đắp, khô thì thay.
Phương cấm (dùng lời chú để trị) ung: đọc chú rằng: "Ung chẳng phải ung, nhọt chẳng phải nhọt, cục đất mất đi thì ung liền diệt", đọc ba lần bảy lượt (hai mươi mốt lần); lấy một cục đất xoa lên chỗ sưng, rồi đưa cho người bệnh, nam bên trái, nữ bên phải.
Phương cắt chữa mọi chứng sưng: phàm trên thân người có sưng, sưng bên trái thì cắt bên trái, sưng bên phải thì cắt bên phải, chỗ cắt ở dưới ngón chân út, trên gờ phía trong của đường vân ngang; cho ra một ít máu thì tiêu. Cách này cực tốt.
Phương cấm mọi chứng sưng: phàm mọi chứng sưng vừa thấy thì lặng lẽ đọc chú rằng: "Trên có núi Thái Sơn, dưới có biển lớn, trong có cá lớn, chuyên ăn ung thư; sứ giả của tứ nhạc (bốn ngọn núi thiêng) hãy làm theo điều ta cần: lũ quỷ nhỏ ung thư theo tay mà tiêu trừ. Cấp cấp như luật lệnh (mau mau làm theo đúng như lệnh — câu kết thường dùng trong bùa chú)", đọc bảy lần.
Lại phương: lấy gỗ tử đàn nghiền mịn, trộn giấm mạnh mà bôi; cũng chữa được du thũng (chứng sưng chạy từ chỗ này sang chỗ khác).
Phương chữa thân thể, tay chân bỗng nhiên sưng: lấy mỡ lừa và bột muối mà đắp.
Lại phương: lấy giấm mạnh trộn phân giun đất mà đắp.
Lại phương: giã cây thương nhĩ (cây ké đầu ngựa) mà đắp; mùa đông dùng hạt, mùa xuân dùng ngọn non.
Lại phương: lấy giấm mạnh trộn bột thổ tiêu (diêm tiêu đất) (?) mà đắp.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video