Thiên 25 — Quyển 25 — Sắc mặt và mạch

 Quyển thứ hai mươi lăm · Sắc mạch (xem sắc mặt và bắt mạch)

 Phép chẩn khí sắc (chẩn: khám để biết bệnh; khí sắc: màu sắc và vẻ tươi hay u ám hiện trên mặt), mục thứ nhất

 Người làm thầy thuốc dù giỏi bắt mạch mà không biết xét khí sắc thì rốt cuộc vẫn chưa nắm hết chỗ tinh tế cốt yếu. Cho nên có câu: thầy thuốc bậc trên xem sắc mặt, bậc giữa nghe tiếng nói, bậc dưới bắt mạch. Thế mới biết sức người có lúc thịnh lúc suy, và màu sắc báo trước điều ấy hiện ra trên mặt. Vì vậy người giỏi nghề thuốc phải hiểu rõ ngũ sắc (năm màu: xanh, đỏ, vàng, trắng, đen, mỗi màu ứng với một tạng) thì mới quyết đoán được sống chết, mới định được những chỗ còn ngờ vực. Vì thế đặt phép xem khí sắc lên đầu thiên này.

 Can (tạng gan, theo y học cổ truyền thuộc hành Mộc) bị bệnh thì sắc mặt xanh. Tâm (tạng tim, thuộc hành Hỏa) bị bệnh thì sắc đỏ. Tỳ (tạng lá lách, chủ việc tiêu hóa, thuộc hành Thổ) bị bệnh thì sắc vàng. Phế (tạng phổi, thuộc hành Kim) bị bệnh thì sắc trắng. Thận (tạng thận, thuộc hành Thủy) bị bệnh thì sắc đen. (Đều xem trước hết màu sắc vốn có của tạng ấy.)

 Mùa xuân, sắc mặt xanh, sắc mắt đỏ, bệnh mới mắc thì chữa được, đến mùa hạ sẽ khỏi.

 Mùa hạ, sắc mặt đỏ, sắc mắt vàng, bệnh mới mắc thì chữa được, đến quý hạ (cuối mùa hạ, tức tháng sáu âm lịch) sẽ khỏi.

 Cuối mùa hạ, sắc mặt vàng, sắc mắt trắng, bệnh mới mắc thì chữa được, đến mùa thu sẽ khỏi.

 Mùa thu, sắc mặt trắng, sắc mắt đen, bệnh mới mắc thì chữa được, đến mùa đông sẽ khỏi.

 Mùa đông, sắc mặt đen, sắc mắt xanh, bệnh mới mắc thì chữa được, đến mùa xuân sẽ khỏi.

 Lời bàn: Đây là màu sắc vốn có ở thế vượng tướng của bốn mùa hiện ra (vượng: khí của hành đang làm chủ mùa ấy, đang thịnh nhất; tướng: khí được hành đang vượng sinh ra, đang lên), cho nên chữa ắt khỏi. Năm tạng ứng với ngũ hành (năm yếu tố Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, sinh và khắc lẫn nhau); nếu có bệnh thì tùy theo mùa mà màu sắc hiện lên ở mặt và mắt, cũng giống như hơ nóng mai rùa ở mặt trong mà điềm lành dữ hiện thành vết nứt ở mặt ngoài (phép bói cổ: đốt mai rùa rồi xem vết rạn).

 Biển Thước (danh y nổi tiếng thời Chiến Quốc) nói: Người bệnh có màu sắc vốn là xanh thì nên có vẻ bóng như ngọc xanh, có ánh sáng tươi nhuận là tốt; sắc mặt không nên giống màu chàm xanh sẫm. Nếu mặt trắng mà mắt xanh thì gọi là loạn thường (trái lẽ thường), do uống rượu quá nhiều rồi ngồi chỗ gió lùa, tà phong (gió độc, khí gió gây bệnh từ ngoài) vào phế rồi lan sang liên lạc với đởm (túi mật), khí của đởm tiết ra bừa bãi nên làm mắt xanh. Dẫu gọi là chết yểu, có cứu cũng không sống lại được.

 Người bệnh có màu sắc vốn là đỏ thì nên có vẻ bóng như mào gà, có ánh sáng tươi nhuận là tốt; sắc mặt không nên đỏ như đất son. Nếu mặt đỏ mà mắt trắng, do lo buồn, giận hờn, suy nghĩ, khí của tâm bên trong cạn kiệt, sắc mặt lại trông tươi đẹp, thì hãy mau tìm quan tài (chữ sau chữ "quan" bị mất), không quá mười ngày sẽ chết.

 Người bệnh có màu sắc vốn là vàng thì nên có vẻ bóng như ngưu hoàng (sỏi mật bò, một vị thuốc màu vàng óng), có ánh sáng tươi nhuận là tốt; sắc mặt không nên vàng như đất vàng trong lòng bếp. Nếu mặt xanh mắt vàng thì năm ngày chết. Người bệnh nằm liệt giường, đau vùng tim, hơi thở ngắn, tỳ khí cạn kiệt, bị tổn thương bên trong; trăm ngày sau lại khỏi, muốn đứng dậy thì loạng choạng, nhân đó ngồi bệt xuống đất, đến lúc chết thì dựa vào giường. Ai chữa được bệnh này thì gọi là thầy thuốc giỏi như thần.

 Người bệnh có màu sắc vốn là trắng thì nên có vẻ bóng như ngọc bích, có ánh sáng tươi nhuận là tốt; sắc mặt không nên trắng như đất phấn trắng. Nếu mặt trắng mà đen thì không còn lẽ sống. Đó là do uống rượu say sưa quá độ, vẻ tươi tốt đã mất, huyết mạch đã cạn. Dù gặp Kỳ Bá (danh y thời Hoàng Đế) cũng không làm gì được.

 Người bệnh có màu sắc vốn là đen thì nên có vẻ bóng như sơn quét nhiều lớp, có ánh sáng tươi nhuận là tốt; sắc mặt không nên đen như than. Nếu mặt đen mắt trắng thì tám ngày chết, vì khí của thận đã bị tổn thương bên trong.

 Người bệnh sắc xanh như lông chim trả thì sống; xanh như nước cỏ dập (xanh xám u ám) thì chết.

 Đỏ như mào gà thì sống; đỏ như máu (?) (một chữ bị mất, có lẽ là máu bầm) thì chết.

 Vàng như bụng cua thì sống; vàng như chỉ thực (quả cam chanh non phơi khô, vị thuốc màu vàng sẫm) thì chết.

 Trắng như mỡ lợn thì sống; trắng như xương khô thì chết.

 Đen như lông quạ thì sống; đen như bồ hóng (một chữ bị mất) thì chết.

 Phàm xem năm màu sắc, mặt vàng mắt xanh, mặt vàng mắt đỏ, mặt vàng mắt trắng, mặt vàng mắt đen, đều không chết.

 Người bệnh mắt không còn ánh tinh anh, răng đen, thì không chữa được.

 Người bệnh mặt mất ánh tinh anh, như màu đất, không ăn uống được, thì bốn ngày chết.

 Người bệnh cũng như người khỏe, sắc mặt bỗng như màu gan ngựa, nhìn xa thì như xanh, đến gần thì như đen, ắt sẽ chết đột ngột.

 Lời bàn: Năm màu sắc là vẻ tươi đẹp của năm tạng hiện ra ngoài. Cho nên khi trời quang đãng sáng sủa thì nhìn được muôn vật, phân biệt được trắng đen, xét được dài ngắn. Nếu năm màu không phân biệt, dài ngắn lệch lạc sai trái, đó là rối loạn. Con người cũng vậy.

 Hoàng Đế hỏi Bá Cao (một vị bề tôi giỏi y thuật của Hoàng Đế): Xem sắc mà biết bệnh thì thế nào? Bá Cao đáp: Màu trắng nổi lên ở giữa hai lông mày, mỏng mà bóng, thì bệnh ở da; môi có màu xanh, vàng, đỏ, đen thì bệnh ở thịt; vinh khí (khí tinh chất dinh dưỡng chạy trong mạch, hóa thành máu, nuôi cơ thể) ướt đẫm (?) thì bệnh ở huyết mạch; mắt có màu xanh, vàng, đỏ, trắng, đen thì bệnh ở gân; tai khô héo như bám bụi bẩn thì bệnh ở xương. Hỏi: Bệnh trạng như thế thì châm chữa thế nào? Bá Cao đáp: Da có vùng của da, thịt có chỗ trụ của thịt, khí huyết có chỗ rót vào (du: huyệt nơi khí huyết dồn tới), gân có chỗ kết, xương có chỗ nối.

 Kinh nói: Vùng của da ở tứ chi; trụ của thịt ở chỗ phân ranh giữa các thớ thịt thuộc các kinh dương ở cánh tay, ống chân (?) (một chữ bị mất) và chỗ phân ranh thớ thịt thuộc kinh thiếu âm (một nhóm kinh mạch thuộc âm, liên quan tâm và thận); chỗ rót vào của khí huyết ở các kinh lạc (kinh: những đường chính dẫn khí huyết đi khắp thân; lạc: những nhánh nhỏ tỏa ra từ kinh), khí huyết ứ đọng thì thịnh lên mà nổi lên; vùng gân không phân âm dương phải trái, chỉ tùy chỗ bệnh ở đâu; chỗ nối của xương ở trong các khe hở giữa xương, là nơi nhận tân dịch (các chất lỏng trong cơ thể) để tràn vào bồi bổ não tủy. Khi châm chữa thì phải xem bệnh đang nhẹ hay đang nặng: nhẹ thì châm nông, châm ít; nặng thì châm sâu, châm nhiều. Tùy biến đổi mà điều chỉnh cho hòa, nên gọi là thượng công (thầy thuốc bậc trên). Kinh nói: biết một tạng là hạ công (thầy thuốc bậc dưới); biết hai tạng là trung công (bậc giữa); so sánh tổng hợp mà biết là thượng công. Thượng công chữa mười người khỏi chín, trung công mười người khỏi sáu, hạ công mười người khỏi ba, là nói điều này.

 Lôi Công (một vị bề tôi của Hoàng Đế) hỏi: Người không bệnh mà chết đột ngột, lấy gì để biết? Hoàng Đế đáp: Đại khí (tà khí rất mạnh) vào tạng phủ (tạng: năm tạng đặc như tim, gan…; phủ: các cơ quan rỗng như dạ dày, ruột…) thì không bệnh mà chết đột ngột.

 Lôi Công hỏi: Bệnh đã hơi đỡ mà chết đột ngột, lấy gì để biết? Hoàng Đế đáp: Màu đỏ hiện trên hai gò má, to bằng ngón tay cái, thì bệnh dù hơi đỡ cũng ắt chết đột ngột. Màu đen hiện ở vùng nhan mạo, to bằng ngón cái, ắt chết đột ngột. Nhan mạo là phần đầu của mặt. (Nhan ở dưới hai mắt, mạo ở trên hai mắt và dưới lông mày.)

 Biển Thước nói: Xét khí sắc của bệnh, có bốn loại khí sắc đỏ, trắng, xanh, đen; không kể to nhỏ, hễ hiện ở vùng niên thượng là có bệnh, chỉ có khí sắc vàng thì được khỏi. Niên thượng ở trên sống mũi, giữa hai mắt. Nếu khí sắc đen nhỏ như sợi dây hiện ở bốn vùng mộ, lên tới chân tóc và trên hai xương gò má thì chết. Hoặc trong ba tháng mùa đông, hạn xa thì đến ngày Nhâm, ngày Quý (ngày mang can Nhâm, Quý, thuộc hành Thủy; can là một trong mười ký hiệu dùng để gọi ngày tháng năm theo lịch cổ), gặp năm vận suy thì không chữa được, người bệnh chết. Bốn mộ: từ chỗ hai lông mày thẳng lên tới chân tóc, bên trái là phụ mộ, bên phải là mẫu mộ; từ khóe miệng xuống tận cằm gọi là hạ mộ. Trên bốn vùng mộ này xem khí sắc của bốn mùa.

 Mùa xuân thấy khí sắc xanh, hết tiết (hết khoảng thời gian của mùa ấy theo lịch tiết khí) thì chết.

 Mùa hạ thấy khí sắc đỏ, hết tiết thì chết.

 Mùa hạ, mùa thu thấy khí sắc trắng, hết tiết thì chết.

 Mùa xuân thấy khí sắc trắng, đến mùa thu thì chết.

 Mùa hạ thấy khí sắc trắng thì chết bất thình lình; thấy khí sắc đen thì đến mùa đông chết.

 Mùa thu thấy khí sắc đỏ, hết tiết thì chết; ngày Giáp Tý sau Đông chí thì chết.

 Mùa đông thấy khí sắc đỏ thì chết bất thình lình; thấy khí sắc vàng thì đến trường hạ (cuối hạ, tháng sáu âm lịch) chết.

 Lời bàn: Phàm bệnh có màu vàng lan vào mũi, từ miệng lan vào vùng tỉnh và vùng táo, thì trăm ngày chết. Tỉnh là chỗ lõm cong phía trên lỗ mũi. Táo là chỗ hai bên khóe miệng, lên trên một tấc. Nếu màu ấy đã lan vào thì chết vào ngày Bính, ngày Đinh (ngày mang can Bính, Đinh, thuộc hành Hỏa).

 Phàm sắc báo chết của người dễ nghiệm. Chỉ cần xem ở vùng niên thượng có màu đen vắt ngang thì người ấy không quá trăm ngày chết. Nếu vùng thiên trung, từ chân tóc xuống hai vùng mộ, đều hiện màu đen thì người ấy ba năm chết. Thiên trung là vùng từ mũi thẳng lên đến chân tóc. Nếu trên xương gò má hiện màu đen ứng theo thì hai trăm ngày chết.

 Dưới mắt có màu đen vắt ngang qua niên thượng thì không quá ba mươi ngày chết. Màu đen lan vào miệng, ứng với thiên trung, thì không quá một năm chết.

 Nếu thiên trung hiện sắc báo chết, mà niên thượng và vùng mệnh môn (vùng trên mặt, ở phía trước tai) đều có màu vàng, thì là chưa tốt mà xấu một nửa; lấy thiên trung làm chủ, trong năm năm chết. Thiên trung hiện màu đen, theo phép thì trong ba năm chết. Sở dĩ như vậy là vì có hai chỗ được sắc tốt làm chủ, nên trong năm năm mới chết.

 Phàm thiên trung hiện màu đen, trên hai gò má hiện màu đỏ ứng theo, thì không quá sáu mươi ngày chết vì binh đao. Nếu niên thượng hiện màu đỏ ứng theo thì không quá ba mươi ngày chết. Nếu trên mệnh môn hiện màu đỏ ứng theo thì không quá trăm ngày bị xử chém ở chợ, đàn bà thì chết vì sinh đẻ, hoặc chết vì binh đao. Cũng khí sắc ấy, từ mệnh môn lan vào tai, vào niên thượng, thì chết.

 Màu đỏ từ lông mày xông xuống vào mắt thì năm ngày chết, hoặc chết vào ngày Bính, ngày Đinh.

 Màu đen ở trên lông mày trái phải thì một ngày chết, hoặc chết vào ngày Nhâm, ngày Quý.

 Nếu là màu trắng cũng chết, hoặc vào ngày Canh, ngày Tân (thuộc hành Kim), hoặc hai ba ngày thì chết.

 Màu đỏ lan vào miệng thì ba ngày chết, hạn xa thì chết vào ngày Bính, ngày Đinh.

 Màu đen từ thiên trung và niên thượng lan vào mắt thì ba ngày chết, hoặc chết vào ngày Nhâm, ngày Quý, hoặc hai ba ngày chết, hoặc trăm ngày, nửa năm chết.

 Màu xanh như cây kim ở dưới mắt thì chết vào mùa xuân, hoặc chết vào ngày Giáp, ngày Ất (thuộc hành Mộc).

 Màu vàng lan vào mắt, bao quanh bốn bên, thì chết vào ngày Mậu, ngày Kỷ (thuộc hành Thổ).

 Màu đen đi lên trên đầu mũi hoặc lan vào mắt thì hạn chết vào ngày Nhâm, ngày Quý, hạn xa thì hai mươi ngày chết; nếu lan vào tai, vào mũi thì ba ngày chết. (Chuẩn thượng là trên đầu mũi; "đi" là nói ở vùng thọ thượng, niên thượng trên sống mũi, nối tiếp nhau đi xuống.)

 Màu vàng vắt ngang hai gò má, lan vào mũi, thì một năm chết.

 Màu đen to bằng ngón cái ở trên lông mày thì không quá một năm chết bất thình lình. Có bản chép là ba năm.

 Màu đỏ như vùng "mã", màu đen như vùng "ô" (?) (câu này chép lộn xộn), hiện ra trên mặt thì chết. (Ở hai bên trái phải của miệng: bên phải gọi là mã, bên trái gọi là ô.)

 Màu đen từ lông mày vòng quanh mắt thì chết.

 Màu đỏ ở hai bên miệng thì chết.

 Màu đen như sơn đậm vòng quanh miệng, hoặc màu trắng, đều chết.

 Hoàng Đế hỏi Biển Thước: Người bệnh lâu ngày, lấy gì phân biệt sống chết? Xin nghe điều cốt yếu. Đáp: Theo sách "Minh Đường" (sách cổ về kinh lạc, huyệt vị và các vùng trên mặt) mà xem sắc, có khí sắc của mười vùng; biết khí ấy ở vùng nào, xét thế vượng tướng của ngũ hành theo bốn mùa, xem màu sắc biến đổi bên nào thắng bên nào thua; khí sắc lan vào "cửa ngõ" là dữ, không lan vào là lành. Màu trắng hiện ở chỗ chính giữa phía trên lông mày là phế có bệnh; lan vào vùng khuyết đình (vùng giữa hai lông mày lên phía trán) thì mùa hạ chết. Màu vàng hiện trên mũi là tỳ có bệnh; lan vào miệng thì mùa xuân, mùa hạ chết. Màu xanh hiện ở nhân trung (rãnh giữa mũi và môi trên) là can có bệnh; lan vào mắt thì mùa thu chết. Màu đen hiện trên gò má là thận có bệnh; lan vào tai thì tháng sáu chết. Màu đỏ hiện ở cằm là tâm có bệnh; lan vào miệng thì mùa đông chết. Cái gọi là cửa ngõ là: khuyết đình là cửa ngõ của phế; mắt là cửa ngõ của can; tai là cửa ngõ của thận; miệng là cửa ngõ của tâm và tỳ. Nếu có khí sắc lan vào thì đều chết. Hoàng Đế nói: Hay lắm.

 Hỏi: Bị bệnh rồi chết ngay, thật đáng thương xót, có thể cứu được chăng? Đáp: Tạng thực thì phủ hư, phủ thực thì tạng hư (thực: tà khí thịnh, ứ đọng, dư thừa; hư: chính khí, sức chống bệnh của cơ thể suy kém). Theo sách "Minh Đường" mà xem sắc mặt, dùng kim châm theo phép tả (rút bớt tà khí) để điều hòa, thì trăm bệnh liền khỏi. Lỗ mũi hít thở, khí có ra có vào; ra là dương, vào là âm (âm dương: hai mặt đối lập mà nương nhau của mọi sự vật); dương là phủ, âm là tạng; dương là vệ khí (khí bảo vệ, chạy ngoài mạch, chống tà từ ngoài), âm là vinh khí. Cho nên nói: người ta một ngày một đêm thở một vạn ba nghìn năm trăm hơi, mạch đi năm mươi vòng quanh thân; cứ nước đồng hồ nhỏ xuống hai khắc (đồng hồ nước cổ chia một ngày đêm thành một trăm khắc, mỗi khắc khoảng mười bốn phút rưỡi) thì khí vinh vệ cũng đi hết một vòng quanh thân.

 Mặt xanh là hư; hư thì phải làm cho đầy lên. Bổ chỗ hư, tả chỗ thực thì thần (tinh thần, sức sống) trở về nhà của nó; nếu bổ chỗ thực, tả chỗ hư thì thần bỏ nhà thành gò hoang, các tà khí cùng tràn vào, mạng sống không giữ được. Hoàng Đế nói: Hay lắm.

 Năm thực (chưa thấy, văn bị thiếu).

 Sáu hư là: da hư thì nóng, mạch hư thì hay kinh sợ, thịt hư thì nặng nề, xương hư thì đau, ruột hư thì đi ngoài phân lỏng nát, tủy hư thì uể oải biếng nhác.

 Trọng Cảnh (Trương Trọng Cảnh, danh y đời Hán) nói: Đầu mũi màu xanh là trong bụng lạnh, nếu kèm đau thì chết. Đầu mũi hơi đen là có thủy khí (nước ứ đọng trong cơ thể); màu trắng là mất máu; màu vàng là trên ngực có hàn (khí lạnh gây bệnh); màu đỏ là do phong (khí gió gây bệnh); màu xanh là có đau; màu tươi sáng là có lưu ẩm (nước đờm đọng lại bên trong).

 Trọng Cảnh lại nói: Người bệnh tiếng nói lặng lẽ mà hay giật mình kêu la là bệnh ở giữa các khớp xương; tiếng nói ồm ồm không rõ là bệnh ở khoảng giữa tim và hoành cách (màng ngăn giữa ngực và bụng); tiếng nói rỉ rả nhỏ mà kéo dài là bệnh ở trong đầu (một bản chép là đau).

 Quyển thứ hai mươi lăm · Sắc mạch

 Đại ý về chẩn mạch, mục thứ hai

 Hỏi: Ba kinh âm và ba kinh dương ở tay, ở chân, gồm mười hai kinh (mười hai đường kinh mạch chính dẫn khí huyết đi khắp thân), đều có động mạch (chỗ mạch đập có thể sờ thấy), vậy mà chỉ bắt ở thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay, phía ngón cái), là vì sao? Biển Thước đáp: Ngày đêm nước đồng hồ nhỏ xuống một trăm khắc; mỗi khắc thở một trăm ba mươi lăm hơi, mười khắc thở một nghìn ba trăm năm mươi hơi, trăm khắc thở một vạn ba nghìn năm trăm hơi, mạch đi năm mươi lượt quanh thân. Nước đồng hồ xuống trăm khắc thì vinh vệ đi ở phần dương hai mươi lăm lượt, đi ở phần âm hai mươi lăm lượt, hợp lại năm mươi lượt là một chu, rồi lại hội về kinh thủ thái âm (kinh phế ở tay). Thủ thái âm chính là thốn khẩu; thốn khẩu là nơi khí huyết của năm tạng sáu phủ bắt đầu và kết thúc, nên phép xem mạch lấy ở thốn khẩu. Mạch có bộ xích, bộ thốn: từ bộ quan (chỗ giữa, ngang mỏm xương nhô ở cổ tay) đến bộ xích (chỗ phía khuỷu tay) là trong xích, nơi phần âm cai quản; từ bộ quan đến ngư tế (mép gò thịt dưới ngón cái) là trong thốn, nơi phần dương cai quản. Bộ thốn dài tám phân, bộ quan ba phân, bộ xích tám phân (phân: một phần mười tấc), hợp ba bộ là một tấc chín phân. Bộ thốn và bộ quan là dương, mạch dương thường phù (nổi, đặt nhẹ ngón tay đã thấy) mà nhanh; bộ xích là âm, mạch âm thường trầm (chìm, phải ấn sâu mới thấy) mà chậm. Lúc mới bắt mạch, ấn nặng chừng ba hạt đậu, thấy mạch ở ngang lớp da lông, đó là mạch của phế; ấn nặng chừng sáu hạt đậu, thấy mạch ở ngang lớp huyết mạch, đó là mạch của tâm; ấn nặng chừng chín hạt đậu, thấy mạch ở ngang lớp cơ thịt, đó là mạch của tỳ (văn sau chỗ này bị thiếu?).

 Phàm chẩn mạch phải xem người ấy to nhỏ, cao thấp và tính khí chậm hay gấp; mạch xứng với hình dáng tính tình thì lành, trái với bản tính thì dữ. Vì sao? Người to mà mạch nhỏ, người nhỏ mà mạch to, người vui mà mạch thực (mạch chắc mạnh), người khổ mà mạch hư (mạch yếu rỗng), tính gấp mà mạch hoãn (chậm thong thả), tính hoãn mà mạch táo (gấp gáp vội vã), người khỏe mạnh mà mạch nhỏ, người gầy yếu mà mạch to, đều là nghịch; nghịch thì khó chữa. Ngược lại thì là thuận, thuận thì dễ chữa.

 Phàm mạch đàn bà thường nên nhu (mềm), yếu hơn đàn ông. Trẻ con bốn năm tuổi, mạch tự nhiên nhanh, mỗi hơi thở (một lần thở ra và hít vào) đập tám lần.

 Phàm mạch mùa xuân nhỏ, huyền (căng thẳng như dây đàn) mà dài; mạch mùa hạ hồng (to mạnh như sóng dâng), phù mà dài, đến nhanh mà đi chậm.

 Mạch mùa thu hơi phù mà tán (tản ra, không gọn); mạch mùa đông trầm, hoạt (trơn tru như hạt châu lăn) mà thực; mạch cuối hạ hồng mà trì (chậm).

 Phàm mạch tâm và mạch phế đại thể đều phù, lấy gì phân biệt? Phù mà to là tâm, phù mà ngắn là phế. Phàm mạch can và mạch thận đều trầm, lấy gì phân biệt? Lao (chắc cứng, nằm sâu) mà dài là can; ấn xuống thì mềm, nhấc ngón lên thì mạch đến chắc là thận. Chậm, hoãn mà dài là tỳ.

 Con người nhận khí từ ngũ cốc; ngũ cốc được tiêu hóa ở vị (dạ dày) rồi truyền đến năm tạng sáu phủ; năm tạng sáu phủ đều nhận khí từ vị. Phần trong là vinh, phần đục là vệ; vinh đi trong mạch, vệ đi ngoài mạch, âm dương thông suốt nhau như vòng tròn không có đầu mối. Cho nên vị là phủ chứa nước và thức ăn, giữ việc cung cấp cho khắp bốn phía, mọi thứ đều lấy vị khí (khí của dạ dày, nguồn nuôi dưỡng) làm gốc.

 Phàm người bệnh mà mạch không bệnh thì gọi là nội hư (bên trong suy yếu). Mạch bệnh mà người không bệnh thì gọi là hành thi (xác chết biết đi), sẽ chết, không chữa được.

 Mạch bình hòa là: không hoãn không gấp, không sáp (rít, đi không trơn) không hoạt, không lúc có lúc mất, không dài không ngắn, không thấp không ngẩng, không dọc không ngang, đó là mạch bình thường, không có bệnh. Bộ xích nên nhỏ mà to (?), bộ quan nên hơi thực, người già mạch nên vi (nhỏ yếu); phần dương yếu hơn phần âm là bình thường.

 Ấn xuống thì thấy không đủ, nhấc nhẹ lên thì thấy có thừa, gọi là mạch phù. Phù thuộc dương.

 Ấn xuống thấy mạch đi đến dồn dập gấp gáp, gọi là mạch sác (nhanh). Sác thuộc dương.

 Ấn xuống như dây đàn cầm đàn sắt, cả ba bộ đều như thế, cứng thẳng không cong không oằn, gọi là mạch huyền. Huyền thuộc dương. (Sách "Ngọc Hàm kinh" (?) cho là thuộc âm.)

 Ấn xuống như hạt châu lăn động, gọi là mạch hoạt. Hoạt thuộc dương.

 Ấn xuống thấy chắc cứng, mạch có vẻ như trầm phục, gọi là mạch lao. Lao thuộc dương.

 Ấn xuống thấy phù, to, đầy dưới ngón tay, gọi là mạch hồng. Hồng thuộc dương.

 Ấn xuống thấy hồng, to, chắc cứng, cộm vào ngón tay, gọi là mạch thực. Thực thuộc dương.

 Mạch hiện ở bộ quan, không có đầu đuôi, to như hạt đậu, rung lắc từng hồi, gọi là mạch động. Động thuộc dương.

 Tám điều trên đều là mạch dương.

 Ấn xuống thấy có thừa, nhấc lên thấy không đủ, gọi là mạch trầm. Trầm thuộc âm.

 Ấn xuống thì không có, nhấc lên thì mạch đến, hai bên chắc mà ở giữa rỗng, gọi là mạch khâu (như cọng hành rỗng ruột). Khâu thuộc âm.

 Ấn xuống thấy chậm và nhỏ, gọi là mạch tế (nhỏ). Tế thuộc âm.

 Ấn xuống thấy ngắn, chắc mà nhanh, giống như sợi dây xoắn chặt, gọi là mạch khẩn (căng chặt). Khẩn thuộc âm.

 Ấn xuống thấy lơi lả thong thả, gọi là mạch hoãn. Hoãn thuộc âm.

 Ấn xuống thấy to mà chậm, gọi là mạch hư. Hư thuộc âm.

 Ấn xuống thấy ngắn nhỏ, như không tới, rung động như có như không, hoặc lại phù, mỏng, nhỏ mà gấp, đặt nhẹ tay thì thấy, ấn nặng tay thì mất, gọi là mạch vi. Vi thuộc âm.

 Ấn xuống mới thấy, nhấc lên thì không có, mềm mà nhỏ, gọi là mạch nhược (yếu). Nhược thuộc âm.

 Ấn xuống hết mức thì chắc cứng, nhấc lên thì không có, không tiến không lùi, chỉ ra mà không vào, như cá đớp mồi động đậy ở giữa, gọi là mạch trì. Trì thuộc âm.

 Ấn xuống thì không có, nhấc lên thấy có thừa, như áo lụa nổi trong nước, đặt nhẹ tay thấy ở ngang cơ thịt mà mềm, gọi là mạch nhu. Nhu thuộc âm.

 Ấn xuống thấy dồn, nhanh, phù, ngắn, như dao cạo vỏ tre, đặt nhẹ tay mới thấy, ấn nặng tay vẫn không rời chỗ ấy, hoặc vào nhiều mà ra ít, gọi là mạch sáp. Sáp thuộc âm.

 Ấn xuống thấy mạch đến nhanh mà thỉnh thoảng ngừng một nhịp, gọi là mạch xúc. Xúc thuộc âm.

 Mạch đến động rồi ngừng giữa chừng, ấn xuống thấy nhỏ nhanh, giữa chừng lại trở lại được, nhấc ngón lên thì động, gọi là mạch kết. Kết thuộc âm, không chết.

 Mạch động rồi ngừng, không tự trở lại được, một lúc sau mới động lại, gọi là mạch đại (mạch thay thế, ngừng có hạn định). Đại thuộc âm; gặp mạch đại thì chết.

 Mười bốn điều trên đều là mạch âm.

 Mạch có loại tương bạc (đè ép lẫn nhau): bộ thốn vi mà bộ xích huyền, đó là tương bạc; hoặc chỉ riêng bộ thốn vi mà huyền cũng là tương bạc.

 Mạch trầm và mạch phục (ẩn sâu sát xương) giống nhau; nhu và nhược giống nhau; huyền và khẩn giống nhau; phù và khâu giống nhau; lao và thực giống nhau; vi và sáp giống nhau; trì và hoãn giống nhau; hoạt và sác giống nhau.

 Phàm mạch ra là dương, vào là âm, khoảng giữa lúc đi và lúc lại là tỳ, thái âm (?) (chữ ở đây có lẽ sai). Phàm mạch phù, hoạt, dài đều là dương; trầm, sáp, ngắn đều là âm.

 Mạch một âm một dương là mạch đến trầm mà hoạt; một âm hai dương là mạch đến trầm, hoạt mà dài; một âm ba dương là mạch đến phù, hoạt mà dài, thỉnh thoảng trầm một lần. Một dương một âm là mạch đến phù mà sáp; một dương hai âm là mạch đến dài mà trầm sáp; một dương ba âm là mạch đến trầm, sáp mà ngắn, thỉnh thoảng phù một lần.

 Mạch có loại phục nặc (ẩn nấp), tức là âm và dương thay nhau lấn và ẩn vào nhau. Nếu mạch ở bộ âm mà lại hiện mạch dương, đó là dương lấn âm; tuy là mạch dương mà thỉnh thoảng trầm, sáp, ngắn, đó là trong dương có âm ẩn nấp. Mạch ở bộ dương mà lại hiện mạch âm, đó là âm lấn dương; tuy là mạch âm mà thỉnh thoảng phù, hoạt, dài, đó là trong âm có dương ẩn nấp. Cho nên âm chồng âm thì sinh chứng điên (lặng lẽ, ngây dại, nói năng lẩn thẩn), dương chồng dương thì sinh chứng cuồng (hung hăng, la hét, chạy nhảy).

 Mạch có thái quá (vượt mức), có bất cập (không tới mức), có âm dương lấn nhau, có phúc (lặn trùm xuống), có dật (tràn lên), có quan có cách (quan: bế tắc; cách: cự tuyệt; chỉ âm dương ngăn cách nhau). Phía trước bộ quan là chỗ dương động. Mạch đáng lẽ hiện chín phân mà phù; vượt quá thì gọi là thái quá, kém đi thì gọi là bất cập. Nếu vượt lên tới ngư tế thì là dật, là ngoại quan nội cách, đó là mạch âm lấn. Phía sau bộ quan là chỗ âm động; mạch đáng lẽ hiện một tấc mà trầm; vượt quá thì gọi là thái quá, kém đi thì gọi là bất cập. Nếu vượt vào sâu bộ xích thì là phúc, là nội quan ngoại cách, đó là mạch dương lấn, tức là chân tạng mạch (mạch lộ nguyên khí của tạng, không còn vị khí, báo hiệu chết) hiện ra. Gặp các mạch này thì người không bệnh cũng tự chết. Mạch bộ thốn đi xuống không tới bộ quan là dương tuyệt; mạch bộ xích đi lên không tới bộ quan là âm tuyệt; đều chết, không chữa được. Muốn quyết đoán sống chết thì lấy các tiết trong tháng mà định hạn.

 Mạch có tương thừa (lấn nhau), có tung, có hoành, có nghịch, có thuận, lấy gì mà biết? Thủy lấn Hỏa, Kim lấn Mộc gọi là tung (lấn theo chiều thuận, tức lấn cái mình vốn khắc). Hỏa lấn Thủy, Mộc lấn Kim gọi là hoành (lấn ngang, tức lấn ngược cái vốn khắc mình). Thủy lấn Kim, Hỏa lấn Mộc gọi là nghịch (con lấn mẹ, vì Kim sinh Thủy, Mộc sinh Hỏa). Kim lấn Thủy, Mộc lấn Hỏa gọi là thuận (mẹ lấn con).

 Muốn biết bệnh người sắp khỏi, nên xem mạch ở ba bộ: to nhỏ, chậm nhanh, phù trầm đều ngang bằng nhau, thì dù còn nóng lạnh chưa dứt, nhưng âm dương đã quân bình, biết là sẽ khỏi.

 Người bệnh phát sốt, thân thể đau nhức, đó là bệnh ở biểu (phần ngoài cơ thể), mạch đáng lẽ phải phù to, nay lại trầm trì, nên biết sẽ khỏi. Bệnh đột nhiên đau gấp trong bụng, đó là bệnh ở lý (phần trong cơ thể), mạch đáng lẽ phải trầm tế, nay lại phù to, nên biết sẽ khỏi. Thế nhưng với hai loại mạch này, người bệnh mà không khỏi ngay thì ắt sẽ chết. Bởi mạch là nhà chứa của huyết: mạch dài thì khí điều hòa, ngắn thì khí có bệnh, nhanh thì trong lòng bứt rứt, to thì bệnh đang tiến. Phía trên thịnh thì khí dâng lên cao, phía dưới thịnh thì khí trướng; mạch đại thì khí suy, mạch tế thì khí ít. Ngắn mà gấp thì bệnh ở trên; dài mà hoãn thì bệnh ở dưới; huyền mà trầm thì bệnh ở trong; phù mà hồng thì bệnh ở ngoài. Mạch thực thì bệnh ở trong, mạch hư thì bệnh ở ngoài. Hoạt mà hơi phù thì bệnh ở phế; dưới cứng trên hư thì bệnh ở tỳ vị; dài mà huyền thì bệnh ở can; mạch nhỏ, huyết ít thì bệnh ở tâm; to mà khẩn thì bệnh ở thận.

 Phàm mạch, phủ là dương, chủ về nhiệt (nóng); tạng là âm, chủ về hàn (lạnh). Bộ dương (bộ thốn) vi thì tự ra mồ hôi; bộ âm (bộ xích) phù thì tự đi ngoài. Bộ dương sác thì lở miệng; bộ âm sác thì sợ lạnh. Bộ dương sác thì ra máu; bộ âm sáp thì đi ngoài ra máu. Mạch ở ngang lớp cơ thịt, giữ ngón tay lâu mà mạch vẫn đến, thì có thể dùng phép hạ (cho thuốc xổ, tẩy).

 Hỏi: Mạch có ba bộ, âm dương lấn nhau; vinh vệ khí huyết nương theo thân người; hơi thở ra vào, lên xuống ở giữa; theo hơi thở mà lan tỏa, tân dịch lưu thông; theo mùa mà động, (một chữ bị mất) theo hình dạng mà biểu hiện: xuân huyền, thu phù, đông trầm, hạ hồng. Xem sắc bắt mạch thì to nhỏ khác nhau, trong một lúc biến đổi không theo lệ thường; bộ xích bộ thốn so le, khi ngắn khi dài, trên dưới lệch lạc, khi có khi mất, bệnh liền đổi khác. Tiến lùi cao thấp làm lòng mê ý rối, động một chút là mất mối giềng; xin thầy nói đủ cho được rõ ràng.

 Thầy đáp: Điều anh hỏi là cội nguồn của đạo y. Mạch có ba bộ là xích, thốn và quan; vinh vệ lưu hành không sai lệch như cán cân; thận thì trầm, tâm thì hồng, phế thì phù, can thì huyền, đó là lẽ thường, không sai một mảy. Ra vào lên xuống theo khắc đồng hồ mà xoay vòng; nước xuống trăm khắc thì tuần hoàn đủ một chu, lại trở về thốn khẩu, hư thực hiện ra ở đó; biến hóa lấn nhau, âm dương phạm nhau. Bị phong thì mạch phù hư, bị hàn thì mạch lao cứng; mạch trầm ẩn là nước ứ đọng, chứng chi ẩm (đờm nước đọng ở cạnh sườn) thì mạch huyền gấp; mạch động là có đau, mạch sác là nóng bứt rứt. Nếu có chỗ mạch không ứng như thế, biết là có duyên cớ; ba bộ không giống nhau thì bệnh mỗi nơi một khác. Thái quá là điều lạ, bất cập cũng vậy; tà khí không hiện ra vô cớ, rốt cuộc ắt có điều ẩn hại; hãy xét kỹ biểu lý, phân biệt tam tiêu (ba vùng của thân: trên là ngực, giữa là bụng trên, dưới là bụng dưới). Biết được tà khí trú ở đâu, cân nhắc xem xét kỹ càng, liệu đoán tạng phủ thì thấy được điều người khác không thấy, như thần. Ta vì anh ghi thành từng điều, để truyền cho người hiền.

 Phàm chữa bệnh, phải xét hình thể, khí lực, sắc mặt tươi hay héo, mạch thịnh hay suy, bệnh mới hay cũ, rồi mới chữa được. Hình thể và khí lực hợp nhau, sắc mặt tươi mà sáng, mạch thuận với bốn mùa, thì dễ chữa. Hình thể và khí lực trái nhau, sắc mặt u ám không tươi, mạch thực cứng quá mức, mạch nghịch với bốn mùa, thì khó chữa.

 Hình thể to khỏe mà mạch tế, hơi ít không đủ để thở, thì nguy. Hình thể gầy mà mạch to, trong ngực khí nhiều, thì chết. Hình thể và khí lực hợp nhau thì sống; nhịp mạch so le không đều thì có bệnh.

 Phía trước bộ quan là dương, phía sau bộ quan là âm; dương ra âm vào, lấy bộ quan làm ranh giới. Bộ dương sác thì nôn, bộ âm sác thì đi ngoài; bộ dương huyền thì đau đầu, bộ âm huyền thì đau bụng.

 Quyển thứ hai mươi lăm · Sắc mạch

 Chẩn mạch bốn mùa, mục thứ ba

 Mùa xuân, can thuộc Mộc đang vượng (khí đang thịnh nhất, làm chủ mùa), mạch huyền (căng như dây đàn), tế (nhỏ) mà dài là mạch bình thường. Nếu trái lại thấy mạch vi (nhỏ yếu), phù (nổi) mà ngắn, sáp (rít), thì đó là phế lấn can, Kim khắc Mộc, là tặc tà (tà khí như giặc, do hành khắc mình gây ra), đại nghịch, mười người chết cả mười, không chữa được. Nếu trái lại thấy mạch phù, to mà hồng (to mạnh như sóng), đó là tâm lấn can, con lấn mẹ (Mộc sinh Hỏa nên Hỏa là con), là thực tà (tà khí từ con truyền sang), không chữa cũng tự khỏi. Nếu trái lại thấy mạch trầm (chìm), nhu (mềm) mà hoạt (trơn), đó là thận lấn can, mẹ về với con (Thủy sinh Mộc), là hư tà (tà khí từ mẹ truyền sang), tuy bệnh nhưng tự khỏi. Nếu trái lại thấy mạch to mà hoãn (chậm thong thả), đó là tỳ lấn can, Thổ sợ Mộc, là vi tà (tà khí nhẹ, từ hành bị mình khắc), tuy bệnh nhưng không chết.

 Mùa hạ, tâm thuộc Hỏa đang vượng, mạch phù, to mà hồng là mạch bình thường. Nếu trái lại thấy mạch trầm, nhu mà hoạt, đó là thận lấn tâm, Thủy khắc Hỏa, là tặc tà, đại nghịch, mười người chết cả mười, không chữa được. Nếu trái lại thấy mạch to mà hoãn, đó là tỳ lấn tâm, con lấn mẹ, là thực tà, không chữa cũng tự khỏi. Nếu trái lại thấy mạch huyền, tế mà dài, đó là can lấn tâm, mẹ về với con, là hư tà, tuy bệnh nhưng sẽ khỏi. Nếu trái lại thấy mạch vi, phù mà ngắn, sáp, đó là phế lấn tâm, Kim (văn sau chỗ này bị thiếu?).

 Cuối hạ tháng sáu, tỳ thuộc Thổ đang vượng, mạch to, dồi dào mà hoãn là mạch bình thường. Nếu trái lại thấy mạch huyền, tế mà dài, đó là can lấn tỳ, Mộc khắc Thổ, là tặc tà, đại nghịch, mười người chết cả mười, không chữa được. Nếu trái lại thấy mạch vi, phù mà ngắn, sáp, đó là phế lấn tỳ, con lấn mẹ, là thực tà, không chữa cũng tự khỏi. Nếu trái lại thấy mạch phù, to mà hồng, đó là tâm lấn tỳ, mẹ về với con, là hư tà, tuy bệnh nhưng tự khỏi. Nếu trái lại thấy mạch trầm, nhu mà hoạt, đó là thận lấn tỳ, Thủy sợ Thổ, là vi tà, tuy bệnh nhưng không chết.

 Phàm mạch tỳ khi vượng thì không hiện ra, khi suy mới hiện.

 Mùa thu, phế thuộc Kim đang vượng, mạch vi, phù mà ngắn, sáp là mạch bình thường. Nếu trái lại thấy mạch phù, to mà hồng, đó là tâm lấn phế, Hỏa khắc Kim, là tặc tà, đại nghịch, mười người chết cả mười, không chữa được. Nếu trái lại thấy mạch trầm, nhu mà hoạt, đó là thận lấn phế, con lấn mẹ, là thực tà, không chữa cũng tự khỏi. Nếu trái lại thấy mạch to mà hoãn, đó là tỳ lấn phế, mẹ về với con, là hư tà, tuy bệnh nhưng tự khỏi. Nếu trái lại thấy mạch huyền, tế mà dài, đó là can lấn phế, Mộc sợ Kim, là vi tà, tuy bệnh nhưng không chết.

 Mùa đông, thận thuộc Thủy đang vượng, mạch trầm, nhu mà hoạt là mạch bình thường. Nếu trái lại thấy mạch to mà hoãn, đó là tỳ lấn thận, Thổ khắc Thủy, là tặc tà, đại nghịch, mười người chết cả mười, không chữa được. Nếu trái lại thấy mạch huyền, tế mà dài, đó là can lấn thận, con lấn mẹ, là thực tà, không chữa cũng tự khỏi. Nếu trái lại thấy mạch vi, phù mà ngắn, sáp, đó là phế lấn thận, mẹ về với con, là hư tà, tuy bệnh nhưng tự khỏi. Nếu trái lại thấy mạch phù, to mà hồng, đó là tâm lấn thận, Hỏa (văn sau chỗ này bị thiếu?).

 Quyển thứ hai mươi lăm · Sắc mạch

 Chẩn mạch ở thốn khẩu (ở mục này chỉ bộ thốn, phần mạch ở cổ tay sát gốc bàn tay phía ngón cái), mục thứ tư

 Bộ thốn mạch khẩn (căng chặt như dây xoắn) là trúng phong (cảm phải gió độc từ bên ngoài), đau đầu do phong; cũng là thương hàn (bệnh do cảm lạnh từ bên ngoài) gây đau đầu.

 Bộ thốn mạch trầm (chìm) mà ngang, là dưới sườn có tích (khối ứ đọng kết lại), trong bụng có khối tích nằm ngang gây đau.

 Bộ thốn mạch phù (nổi), to mà thực (chắc mạnh), là thức ăn cũ không tiêu; mạch phù mà hoạt (trơn) cũng vậy.

 Bộ thốn mạch trầm mà khẩn, là khí lạnh kết lại ở dưới tim gây đau. (Sách "Thiên Kim" nói: mạch trầm mà khẩn thì như dưới tim có hàn, thỉnh thoảng đau, có tà khí tích tụ.)

 Bộ thốn mạch trầm hoạt, là trong ngực có thủy khí (nước ứ đọng), mặt mắt phù, hơi sốt, gọi là phong thủy (chứng phù thũng do cảm gió).

 Bộ thốn mạch trầm mà nhược (yếu), là nóng lạnh, sán hà (khối u cục trong bụng gây đau, lúc tụ lúc tan), bụng dưới đau.

 Bộ thốn mạch vi (nhỏ yếu) mà nhược, là khí huyết đều hư; đàn ông thì thổ ra máu, đàn bà thì ra máu ở đường dưới, nôn ra nước.

 Bộ thốn mạch nhược mà huyền (căng như dây đàn), là ngực, dưới sườn, lưng đều đau.

 Bộ thốn cả hai tay đều huyền, là dưới sườn co thắt mà đau, người gai gai lạnh.

 Bộ thốn mạch huyền, khẩn mà tế (nhỏ), là đau ở dưới tim.

 Bộ thốn mạch hồng (to mạnh như sóng) mà to, là thương hàn, bệnh nhiệt (bệnh sốt nóng), kèm theo ngực và dưới sườn đầy tức đau.

 Bộ thốn mạch tế, trầm, hoạt, là có tích tụ ở dưới sườn, hai bên đều đầy, đau lan ra sau lưng.

 Bộ thốn mạch tế mà sác (nhanh): sác thì phát sốt, tế thì lại nôn.

 Bộ thốn mạch hoãn (chậm thong thả) mà sác, là trúng phong.

 Bộ thốn mạch trầm mà gấp như thở dốc (?), thì nóng lạnh.

 Bộ thốn mạch thịnh mà khẩn, là bị hại vì ăn uống.

 Bộ thốn mạch gấp, là sán hà, bụng dưới đau.

 Bộ thốn mạch phù, to mà tật (rất nhanh), gọi là bệnh dương trong dương, khổ vì bứt rứt đầy tức, thân nóng, đau đầu, trong bụng nóng.

 Bộ thốn mạch trầm tế, gọi là bệnh âm trong dương, khổ vì buồn bã không vui, ghét nghe tiếng người, hơi ít, thỉnh thoảng ra mồ hôi, âm khí không thông, cánh tay không giơ lên được.

 Mạch bộ thốn mạnh và to, bộ xích (chỗ bắt mạch phía khuỷu tay) không có, đó là bệnh dương phạm âm, khổ vì đau lưng, bộ phận sinh dục bị tổn thương, ống chân lạnh.

 Bộ thốn mất mạch một bên thì cánh tay bên ấy bị liệt không dùng được; nếu cả hai tay đều mất mạch thì không chữa được.

 Mạch bộ thốn nhược mà trì (chậm): nhược là vệ khí (khí bảo vệ chạy ngoài mạch) yếu, trì là trong vinh khí (khí dinh dưỡng chạy trong mạch) có hàn. Vinh là huyết, huyết lạnh thì phát sốt. Vệ là khí, khí yếu thì trong lòng đói; đói mà bụng đầy hư, không ăn được.

 Mạch bộ thốn nhược mà hoãn: nhược là dương khí không đủ, hoãn là vị khí (khí của dạ dày) có thừa; ợ hơi, nuốt chua, ăn vào mãi không xuống, khí chẹn ở trên hoành cách (một bản chép là dưới).

 Mạch bộ thốn vi mà nhược: vi là không có khí, nhược là huyết không đủ. Huyết không đủ thì không thở ra được, khí không đủ thì không hít vào được; thở ra hít vào không đủ thì sườn đầy, hơi thở ngắn.

 Mạch bộ thốn vi mà sáp (rít): vi là vệ khí không có được, sáp là vinh khí không theo kịp; vinh vệ không đi kèm nhau, tam tiêu (ba vùng trên, giữa, dưới của thân) không có chỗ nương tựa, thân thể tê dại không còn cảm giác. Vinh khí không đủ thì đau nhức mà bứt rứt đầy tức, miệng khó nói; vệ khí hư thì sợ lạnh mà ngáp luôn.

 Mạch bộ thốn vi mà sáp: vi là vệ khí suy, sáp là vinh khí không đủ. Vệ suy thì sắc mặt vàng, vinh không đủ thì sắc mặt xanh. Vinh là gốc, vệ là lá; vinh vệ đều yếu thì gốc lá khô héo, mà run lạnh, ho khí nghịch lên, nhổ ra có mùi tanh, nôn ra nước dãi bọt.

 Mạch bộ thốn vi mà hoãn: vi là vệ khí thưa, thưa thì da rỗng; hoãn là vị khí đủ, đủ thì thức ăn tiêu mà nước được hóa. Thức ăn vào dạ dày thì đường mạch mới thông (?) (chữ ở đây có lẽ sai), nước vào kinh mạch thì máu mới thành. Vinh thịnh thì da ắt thưa, tam tiêu bị tuyệt, kinh (?) gọi là huyết băng (ra huyết ồ ạt).

 Mạch bộ thốn vi mà sác: vi là phong, sác là nhiệt. Vi là phong, phong thì ra mồ hôi; sác là nhiệt, thì run rẩy mà lạnh run.

 Mạch bộ thốn vi mà trì, mạch bộ xích trầm là ứ huyết, hoạt là thực. Huyết thực kết ở bên trong, lan vào các lạc mạch ở ngực, sinh chứng phế nuy (phổi teo yếu), sắc mặt nhợt, không thở được, tim cứng, mặt mất sắc, miệng không nói được, can làm gân co quắp, tứ nghịch (chân tay lạnh ngắt từ đầu ngón lan lên), không nhận ra người.

 Mạch bộ thốn vi mà nhu (mềm): nhu là nhược, vi là hàn. Nhu thì sợ lạnh, nhược thì phát sốt, nhu thì quyết nghịch (chân tay giá lạnh); vi và nhu đè ép nhau thì bứt rứt, khí ở tâm.

 Mạch bộ thốn vi, bộ xích khẩn, người ấy hư tổn, ra nhiều mồ hôi; biết là âm thường còn mà dương tuyệt không thấy.

 Ở bộ thốn, hễ mạch vi là không có dương, hễ mạch nhu là không có huyết, hễ mạch nhược là phát sốt, hễ mạch khẩn là hàn, mạch vi nhu là huyết không đủ.

 Quyển thứ hai mươi lăm · Sắc mạch

 Chẩn mạch ở bộ quan (chỗ bắt mạch ở giữa, ngang mỏm xương nhô ở cổ tay), mục thứ năm

 Bộ quan mạch phù (nổi) mà sác (nhanh), là trong vị (dạ dày) có nhiệt.

 Bộ quan mạch phù to, là phong (khí gió gây bệnh) ở trong vị, bụng trướng căng, dưới tim chao động, gầy yếu không ăn được. (Sách "Thiên Kim" nói: bộ quan mạch phù to, phong ở trong vị, miệng yếu (?), phải nhô vai lên mà thở, dưới tim chao động, ăn vào muốn nôn.)

 Bộ quan mạch tế (nhỏ), vi (nhỏ yếu) mà như mất, là trong bụng có khối tích ẩn, hơi ít, không ăn được.

 Bộ quan mạch vi mà khâu (rỗng giữa như cọng hành), là nhổ ra máu, cũng nôn ra máu.

 Bộ quan mạch huyền (căng như dây đàn), khẩn (căng chặt) mà tế, là có khối trưng (khối cứng cố định trong bụng) ở vị quản (vùng dạ dày).

 Bộ quan mạch khẩn mà hoạt (trơn), là giun đũa đang động.

 Bộ quan mạch hơi phù, là nhiệt tích tụ trong vị.

 Bộ quan mạch hoạt mà lúc to lúc nhỏ không đều, đó là bệnh sắp đến, không quá một hai ngày lại sắp phát; người ấy muốn uống nhiều, uống vào thì đi tả ồ ạt; nếu tả ngừng thì sống, không ngừng thì chết.

 Bộ quan mạch huyền to, là có đau ở phía trên, dưới, trái, phải của rốn. (Sách "Mạch Kinh" nói: mạch bộ quan huyền mà dài thì có khối tích ở trên dưới trái phải rốn.)

 Quyển thứ hai mươi lăm · Sắc mạch

 Chẩn mạch ở bộ xích (chỗ bắt mạch phía khuỷu tay, sau bộ quan), mục thứ sáu

 Bộ xích mạch khẩn (căng chặt), sác (nhanh) mà huyền (căng như dây đàn), là bệnh hạ lỵ (đi lỵ, đi ngoài nhiều lần).

 Bộ xích (?) (nguyên văn chép là "trì") mạch phù (nổi), sác, là tiểu tiện không thông, nước tiểu vàng.

 Bộ xích mạch vi (nhỏ yếu) mà hoạt (trơn), là bệnh đới hạ (bệnh khí hư ra nhiều ở phụ nữ).

 Bộ xích mạch vi mà khâu (rỗng giữa như cọng hành), là tiểu ra máu.

 Bộ xích (?) (nguyên văn chép là "trì") mạch huyền mà tế (nhỏ), là có khối trưng (khối cứng cố định) ở dưới rốn.

 Bộ xích mạch tế mà gấp, là gân co rút, đau tê, không đi được.

 Bộ xích mạch tế mà hoạt, là đàn bà sắp sinh.

 Bộ xích mạch hư (yếu rỗng) mà nhỏ, là ống chân teo yếu, hàn tý (tê đau do lạnh), chân đau.

 Bộ xích mạch hư, là rỉ máu không dứt, tiểu tiện không cầm được.

 Bộ xích mạch trầm (chìm) tế, gọi là bệnh âm trong âm. Khổ vì hai chân đau mỏi, không đứng lâu được, âm khí suy, tiểu xong còn nhỏ giọt, chỗ kín ẩm ngứa.

 Mạch bộ xích hoạt mà phù to, gọi là bệnh dương trong âm. Khổ vì bụng dưới đau đầy, không tiểu được, tiểu thì đau trong đường tiểu, đại tiện cũng nóng.

 Bộ xích mạch lao (chắc cứng, nằm sâu) mà dài, bộ quan không có, đó là bệnh âm phạm dương. Khổ vì hai ống chân nặng, bụng dưới đau kéo lên lưng.

 Bộ xích và bộ thốn đều sác là có nhiệt; đều trì (chậm) là có hàn.

 Bộ xích và bộ thốn đều nhu (mềm), là phát sốt ra mồ hôi.

 Bộ xích và bộ thốn đều phù, đi thẳng xuống, đó là mạch Đốc (một trong tám mạch phụ ngoài mười hai kinh chính, chạy dọc giữa sống lưng), lưng và sống lưng đều cứng đau, không cúi ngửa được; người lớn mắc bệnh điên, trẻ con mắc phong giản (chứng co giật, động kinh).

 Bộ xích và bộ thốn đều vi, là huyết khí không đủ, người ấy hơi thở ngắn.

 Bộ xích và bộ thốn đều lao, thẳng lên thẳng xuống, đó chính là mạch Xung (một trong tám mạch phụ, chạy từ bụng dưới lên ngực), trong ngực có hàn sán (chứng đau thắt do lạnh).

 Quyển thứ hai mươi lăm · Sắc mạch

 Chẩn mạch các bệnh tạp, mục thứ bảy

 Bệnh nhiệt (bệnh sốt nóng), sau khi ra nhiều mồ hôi mà mạch không yên tĩnh, thì chết (?) (chữ ở đây có lẽ sai).

 Bệnh nhiệt, mạch thịnh to mà nhanh, không ra mồ hôi được, đó là nhiệt đang phát.

 Nóng lạnh kèm co giật (một chữ bị mất), mạch như mất, ngừng có hạn định, thì chết.

 Bệnh nhiệt chưa ra mồ hôi, mạch thịnh to thì sống; mạch nhỏ bé thì chết.

 Bệnh nhiệt ra nhiều mồ hôi, mạch hư (yếu rỗng) nhỏ thì sống; mạch khẩn (căng chặt), thực (chắc mạnh) thì chết.

 Bệnh nhiệt đã ra mồ hôi mà mạch vẫn gấp như thở dốc, nóng không lui, thì chết.

 Ra mồ hôi mà chảy máu cam, mạch nhỏ, hoạt (trơn) thì sống; mạch to, gấp gáp thì chết. (Có bản nói: mạch vi (nhỏ yếu), tế (nhỏ) là khó chữa.)

 Thương hàn (bệnh do cảm lạnh từ ngoài), mạch phù (nổi) mà hồng (to mạnh như sóng), to, thì dễ chữa. Nói sảng nói nhảm, thân nóng, mạch hồng to thì sống; mạch trầm (chìm), tế mà vi, chân tay lạnh ngắt từ đầu ngón lên, thì chết. Ho mà tiểu ra máu, gầy yếu, mạch to, thì chết.

 Ho mà gầy yếu, mạch cứng to, thì chết.

 Thượng khí (khí nghịch lên, ho hen thở gấp) kèm chảy nước dãi (?), mạch hư, chậm, ẩn nấp thì sống; mạch lao (chắc cứng, nằm sâu), huyền (căng như dây đàn) thì chết.

 Hàn chú (bệnh lạnh dai dẳng, hay lây truyền) kèm thượng khí, mạch hư, nhu (mềm) thì sống; mạch lao, gấp mà tật (rất nhanh) thì chết.

 Thượng khí thở hổn hển, mạch hoạt, chân tay ấm thì sống; mạch sáp (rít), tứ chi lạnh thì chết.

 Thượng khí, mặt phù thũng, phải nhô vai lên mà thở, mạch phù to, thì chết.

 Thượng khí thở hổn hển, mạch hoạt thì sống; mạch to mà nhanh thì chết.

 Nhổ ra máu, mạch trầm nhược (yếu) thì (sống. Có bản nói: mạch khẩn cứng thì chết, hoạt thì sống.)

 Nôn ra máu, mạch lao thực thì chết.

 Nôn ra máu, chảy máu cam, mạch trầm tế thì sống; mạch phù to mà lao thì chết.

 Trúng ác (đột nhiên bị khí độc ác phạm phải mà ngất xỉu), bụng to, mạch khẩn, thực, tế thì sống; mạch phù to thì chết. Kim sang (vết thương do binh khí như dao, kiếm) ra máu không ngừng, mạch to mà có lúc ngừng, thì bảy ngày chết.

 Vết thương do binh khí ra máu quá nhiều, mạch hư tế thì sống; mạch to, sác (nhanh) thì chết.

 Vết thương do binh khí ở phần dương của thân, mất máu bốn năm thăng (đơn vị đo dung tích thời xưa), mạch nhược, vi, hoãn (chậm thong thả) mà trì (chậm) thì sống; mạch gấp, tật thì chết.

 Người bị đánh bằng roi gậy, bên trong có máu kết, mạch thực to thì sống; mạch hư nhỏ thì chết.

 Ngã từ trên cao xuống, hoặc bị vết thương do binh khí, bên trong có máu ứ, bụng trướng, mạch lao to thì sống; mạch trầm tế thì chết.

 Đau vùng tim bụng, mạch trầm tế thì sống; mạch phù to mà dài thì chết.

 Bụng trướng, mạch phù thì sống; mạch hư nhỏ thì chết.

 Hạ lỵ (đi lỵ, đi ngoài nhiều lần), mạch vi tế thì sống; mạch phù to thì chết.

 Hạ lỵ, mạch ngừng có hạn định như mất, thì không chết.

 Trường tịch (bệnh lỵ, một chữ bị mất) đi ngoài ra máu mủ, mạch trầm, tế, hư, trì thì sống; mạch tật, to mà có sốt thì chết.

 Lỵ đi ngoài ra bọt trắng, mạch trầm thì sống; mạch phù thì chết.

 Lỵ đi ngoài ra đỏ trắng lẫn lộn, mạch tế, vi mà trì, thân thể ấm áp, thì chữa được.

 Bệnh lỵ, mạch hoạt thì sống; mạch phù thì chết; mạch huyền tuyệt (lơ lửng cách biệt, khác thường hẳn) thì chết.

 Tiết lỵ (đi tả, đi lỵ), mạch hoãn, thỉnh thoảng hơi ngừng thì sống; mạch phù, to mà sác thì chết.

 Động tiết (đi tả tháo ra như thông suốt, thức ăn vào ra ngay), hoặc đi ra máu mủ, thức ăn không tiêu, mạch vi nhỏ thì sống; mạch thực gấp thì chết.

 Tiết lỵ, mạch tế, vi mà sáp thì sống; mạch khẩn, to mà hoạt thì chết.

 Tiết lỵ, mạch ở bộ thốn và bộ quan không thấy, bộ xích thỉnh thoảng thấy một lần, đó là khí thận hiện ra, là khó chữa.

 Hạ lỵ mà mất mạch, chân tay lạnh, sau một ngày đêm (một chữ bị mất) mạch trở lại, chân tay ấm thì sống; mạch không trở lại, chân tay không ấm thì chết.

 Hoắc loạn (bệnh vừa nôn vừa tả cấp tính dữ dội), mạch to thì chữa được; mạch vi tế thì khó chữa.

 Hoắc loạn nôn tả, mạch vi trì, hơi thở yếu ớt, miệng không muốn nói, thì không chữa được.

 Bệnh chân tay giá lạnh, mạch đáng lẽ trầm, tế mà sáp, nay lại thấy cứng, to mà hoạt, thì chết.

 Bệnh thủy (bệnh phù thũng do nước ứ), mạch hồng to thì sống; mạch vi tế thì chết.

 Tiêu khát (bệnh khát nhiều, uống nhiều, tiểu nhiều, người gầy mòn), mạch sác to thì sống; mạch tế nhỏ, phù, ngắn thì chết.

 Đột ngột trúng phong (ở đây là chứng đột quỵ, bỗng ngã ra, liệt nửa người), tứ chi không co duỗi được, môi miệng méo lệch, nói năng không rõ, mạch phù trì thì sống. Bệnh điên, hoặc tốt ngỗ (đột nhiên bị kinh hãi, bị khí lạ phạm phải mà ngất), mạch cứng, huyền, thực, to thì sống; mạch hư, ẩn nấp, nhu, nhỏ thì chết.

 Điên cuồng, tinh thần mơ hồ, mạch thực lao thì sống; mạch trầm tế thì chết.

 Trúng phong miệng cắm chặt không nói được, tứ chi không co duỗi được, mạch phù trì thì sống; mạch thực, to, sác, gấp thì chết.

 Bệnh phong tý bất nhân (tê bại do phong, không còn cảm giác), nuy quyết (chân tay teo yếu và giá lạnh), mạch hư sác thì sống; mạch lao gấp thì chết.

 Mắt (?) (chữ bị hỏng, có lẽ là mắt hoa, mờ), mạch to, hoãn thì chết.

 Nhắm mắt không muốn nhìn người, bắt được mạch của can thì sống; trái lại bắt được mạch của phế thì chết.

 Tai điếc, mạch to thì sống; mạch trầm, trì, tế thì khó chữa.

 Có khối tích cứng mà tiết lỵ, mạch vi tế thì sống; mạch phù thì chết.

 Đau đầu, mạch ngắn, sáp thì chết; mạch phù, hoạt thì sống.

 Trúng thuốc độc, mạch bộ dương (bộ thốn) hồng to mà nhanh thì sống; mạch vi tế thì chết. (Sách "Mạch Kinh" chép "nhanh" thành "chậm".)

 Bệnh phát đột ngột, mạch vi tế thì sống; mạch to, gấp, hồng, thẳng thì chết.

 Người lớn mà có mạch như trẻ con thì chết.

 Mạch chỉ ra mà không vào được thì chết.

 Mạch của người sắp chết như bầy chim tụ lại, như một con ngựa bị buộc vào cây mà giằng kéo căng (một bản chép là phi chạy), như hòn đá treo rơi xuống; ra ở trên gân, ẩn ở dưới gân, nằm sâu trong chỗ cứng chắc của khớp, không ở phần vinh vệ, dò xét thì thấy đan chéo bắn ra lẫn lộn, không thể biết được (?).

 Mạch của bệnh nặng như tôm bơi, như cá lượn, thì chết. Tôm bơi là mạch từ từ nổi lên, chốc lát lại lùi mất, không biết ở đâu, lâu sau lại nổi lên, nổi lên thì chậm mà lặn đi thì rất nhanh. Cá lượn là mạch giống như cá không bơi đi mà chỉ vẫy đuôi lắc mình, động thì thưa mà dừng thì lâu.

 Mạch bệnh mà người không bệnh, mạch như nước nhà dột, như chim sẻ mổ, thì chết. Nhà dột là mạch đã mất mà ngừng, thỉnh thoảng lại nổi lên một lần, không liền nhau. Chim sẻ mổ là mạch đến rất nhanh mà gấp gáp, ngừng hẳn hồi lâu rồi lại đột ngột đến.

 Mạch đến như đá bắn ra, đi như dây cởi mối, thì chết. Đá bắn là mạch bật bật gấp gáp. Dây cởi mối là mạch đập nhanh rồi theo đó tản loạn, không có thứ tự.

 Mạch đến cuồn cuộn mà không đi, thì chết.

 Mạch như hạt đậu lăn, thì chết.

 Mạch như lưỡi dao nằm ngửa (sắc mà cứng), thì chết.

 Mạch đến dữ dội rồi bỗng đi mất, ngừng một lát rồi lại đến, thì chết.

 Mạch di chuyển ở giữa, thì chết.

 Mạch mất đã lâu, thì chết.

 Mạch có ở ngoài mà không có ở trong (sờ nhẹ thì có, ấn sâu thì không), thì chết.

 Đàn bà ấn mạch bộ xích mà mạch không mất, là có thai.

 Sau khi sinh, mạch bộ thốn bốc nhanh không đều thì chết; mạch trầm, vi, bám sát xương mà không mất thì sống. Mới sinh xong bị khát, mắc bệnh nhiệt, mạch tế mà tứ chi lạnh, thì chết.

 Mạch ba bộ, trầm hay phù đều ngang bằng nhau, không đứt đoạn, là có mang.

 Có thai, mạch hoạt, tật, ấn nặng tay mà không tản ra, là thai đã ba tháng; chỉ tật mà không hoạt là năm tháng. Có thai bảy tám tháng, mạch thực, to, lao, cứng, huyền, khẩn thì sống; mạch trầm tế thì chết. Sắp sinh thì mạch tế mà hoạt.

 Đàn bà sắp sinh, mạch ly kinh (lệch khỏi nhịp thường), là sắp sinh.

 Mới sinh, mạch nhỏ, hoãn, hoạt thì sống; mạch thực, to, huyền, gấp thì chết.

 Đã sinh rồi, mạch trầm, hư, nhỏ thì sống; mạch thực, lao, cứng thì chết.

 Đàn bà kinh nguyệt không thông, mạch như mất, nhỏ mà thực thì sống; mạch phù hư thì chết.

 Đàn bà mạch bộ thốn, bộ quan vẫn điều hòa như cũ mà mạch bộ xích mất hẳn không tới, là kinh nguyệt không thông, sẽ bị đau quặn bụng dưới kéo lên lưng, khí tích tụ đâm ngược lên ngực sườn.

 Lậu hạ (huyết hoặc khí hư rỉ ra không dứt) đỏ trắng, mạch gấp, tật thì chết; mạch trì, hoạt thì sống.

 Đàn bà mạch bộ xích (?) (nguyên văn chép là "trì") và bộ thốn đều vi nhược, thì tuyệt đường con cái, không sinh đẻ được.

 Trẻ con mạch trầm, là sữa không tiêu.

 Trẻ con mạch huyền gấp, là bị khách ngỗ (trẻ bị kinh sợ do gặp người lạ, vật lạ mà phát bệnh).

 Phàm bắt mạch người, năm mươi nhịp mà không ngừng thì năm tạng đều nhận đủ khí, là lành. Bốn mươi nhịp ngừng một lần là một tạng không có khí, bốn năm sau chết. Ba mươi nhịp ngừng một lần là hai tạng không có khí, ba năm sau chết. Hai mươi nhịp ngừng một lần là ba tạng không có khí, hai năm sau chết. Mười nhịp ngừng một lần là bốn tạng không có khí, trong năm ấy chết.

 Phàm mạch một nhịp ngừng một lần, hoặc ba nhịp ngừng một lần, hoặc mười nhịp ngừng một lần, số nhịp không nhất định, đó là mạch chết. Mạng tuy chưa hết, cũng chỉ kéo dài được ít ngày tháng mà thôi.

 Phàm mạch, một lần thở ra đập hai lần, một lần hít vào đập hai lần, cộng cả quãng nghỉ giữa hai hơi thở thì mạch đập năm lần, không to không nhỏ, là bình thường. Nếu một lần thở ra đập ba lần, một lần hít vào đập ba lần, thì mới là có bệnh.

 Mạch phía trước (bộ thốn) to, phía sau (bộ xích) nhỏ, thì đau đầu, hoa mắt; phía trước nhỏ, phía sau to, thì ngực đầy, hơi thở ngắn.

 Hỏi: Thế nào là tổn và chí? Đáp: Mạch có mạch tổn (đập chậm dần) và mạch chí (đập nhanh dần). Một lần thở ra đập hai lần gọi là bình thường; ba lần gọi là ly kinh (lệch khỏi lẽ thường); bốn lần gọi là đoạt tinh (mất tinh khí); năm lần gọi là chết; sáu lần gọi là mệnh tuyệt (hết mạng). Đó là mạch chí. Một lần thở ra đập một lần gọi là ly kinh; hai lần thở ra đập một lần gọi là đoạt tinh; ba lần thở ra đập một lần gọi là chết; bốn lần thở ra đập một lần gọi là mệnh tuyệt. Đó là mạch tổn. Mạch chí đi từ dưới lên, mạch tổn đi từ trên xuống. Mạch tổn gây bệnh như sau: một tổn là tổn ở da lông, da nhăn rúm mà lông rụng. Hai tổn là tổn ở huyết mạch, huyết mạch hư ít, không nuôi được năm tạng. Ba tổn là tổn ở cơ thịt, cơ thịt gầy mòn, ăn uống không nuôi nổi da thịt. Bốn tổn là tổn ở gân, gân lỏng lẻo không tự đỡ giữ được thân. Năm tổn là tổn ở xương, xương teo yếu không dậy khỏi giường được. Ngược với thế là bệnh của mạch chí (?) (câu này có lẽ chép sai). Bệnh đi từ trên xuống, đến mức xương teo yếu không dậy khỏi giường được, thì chết. Bệnh đi từ dưới lên, đến mức da nhăn rúm mà lông rụng, thì chết.

 Tổn ở phế thì bồi thêm khí; tổn ở tâm thì điều hòa vinh vệ; tổn ở tỳ thì điều chỉnh việc ăn uống, cho nóng lạnh vừa phải; tổn ở can thì làm dịu bên trong; tổn ở thận thì bồi thêm tinh khí.

 Phàm mạch một hơi thở đập hai lần là bình thường, không có bệnh. Một hơi thở đập ba lần gọi là ly kinh. Ly là mất, kinh là lẽ thường. Người ấy vinh vệ đã suy hao, sắp sửa có bệnh.

 Một hơi thở đập bốn lần là đoạt tinh, người ấy đã có bệnh. Một hơi thở đập năm lần là tuyệt mệnh; nếu lúc to lúc nhỏ thì khó chữa. Một hơi thở đập sáu lần là sắp tắt.

 Một hơi thở đập bảy lần là hết mạng. Một hơi thở đập tám lần là mất hồn. Một hơi thở đập chín lần là mất phách (hồn và phách: hai phần tinh thần của con người theo quan niệm cổ). Một hơi thở đập mười lần là chết ngay bây giờ.

 Một hơi thở đập một lần, người ấy tuy còn đi lại được nhưng rồi sẽ nằm liệt giường, vì huyết mạch đã bệnh, các khí đều không đủ. Hai hơi thở đập một lần là nguy. Ba hơi thở đập một lần là khốn quẫn. Bốn hơi thở đập một lần là hành thi (xác chết biết đi), sắp chết. Năm hơi thở đập một lần là chắc chắn chết.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video