Thiên 26 — Quyển 26 — Châm cứu (phần trên)

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên (châm cứu: châm là dùng kim đâm vào huyệt, cứu là đốt ngải hơ hoặc đặt trên huyệt để chữa bệnh)

 Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất (huyệt: điểm trên cơ thể dùng để châm kim hoặc hơ cứu)

 Lời bàn: An Khang công Lý Tập Hưng kể rằng: “Trong niên hiệu Vũ Đức (618–626, đời vua Đường Cao Tổ), tôi ra trấn giữ Lộ Châu. Tôi nhờ chinh sĩ Chân Quyền (chinh sĩ: người có tài được triều đình vời ra), người đi theo tôi, đưa cho xem cuốn Minh đường ông mới soạn (Minh đường: sách kèm tranh vẽ vị trí các huyệt trên thân người). Vì tôi kém hiểu biết nên lúc ấy chưa thấy có gì lạ.

 Khi ấy có Thứ sử Thâm Châu là Thành Quân Xước (thứ sử: quan đứng đầu một châu). Ông bỗng bị sưng cổ, khối sưng to như chứa mấy thăng (thăng: đơn vị đo dung tích thời xưa). Trong họng bị bít lại, nước và hạt cơm đều không nuốt được đã ba ngày. Ông báo bệnh trạng cho tôi. Tôi phiền Chân Quyền đến cứu. Quyền châm vào đầu ngón trỏ tay phải. Chừng khoảng một bữa ăn thì hơi thở thông ngay, hôm sau ăn uống lại như cũ.

 Từ đó giới quan lại, sĩ phu nhiều người chép tranh của Quyền, lan gần khắp trong nước lẫn các vùng xa. Trong niên hiệu Trinh Quán (627–649, đời vua Đường Thái Tông), tôi vào triều làm Thiếu phủ (chức đứng đầu Thiếu phủ giám, coi việc chế tác đồ dùng cho cung đình), vâng chiếu sửa sách Minh đường. Tôi cùng Thừa vụ lang Tư Mã Đức Dật (thừa vụ lang: một bậc quan văn), Thái y lệnh Tạ Quý Khanh (thái y lệnh: quan đứng đầu ty y tế của triều đình), Thái thường thừa Chân Lập Ngôn (thái thường thừa: phó quan của Thái thường tự, cơ quan coi lễ nhạc, tế tự) cùng những người khác hiệu đính kinh sách và tranh vẽ. Sau đó tôi đem chỗ đã làm trình cho Chân Quyền xem.”

 Chân Quyền nói: “Thân người cao bảy thước, tạng phủ bọc ở trong (tạng phủ: các cơ quan nội tạng; tạng là tim, gan, tỳ, phổi, thận; phủ là dạ dày, ruột non, ruột già, mật, bàng quang, tam tiêu), da thịt bao ở ngoài. Không có trí tuệ bậc thánh thì ai phân biệt nổi? Tôi mười tám tuổi đã quyết chí học y, nay đã ngoài trăm tuổi, nghiên cứu tổng hợp các sách kinh và phương thuốc. Suy xét (?) thì thấy Lôi công hỏi vặn kỹ càng, Hoàng Đế đáp lại chu đáo (Lôi công: bề tôi của Hoàng Đế; trong sách Hoàng Đế nội kinh hai người hỏi đáp về y học).

 Nay đã cách bậc thánh rất xa. Kẻ ngu không biết gì, nghe đâu nói đấy, phần nhiều gán ghép gượng ép, tự đặt ra theo ý riêng. Như phép của Vương Di, Ô Hàm (?) chỉ là cách làm riêng lẻ, nông cạn. Tình cờ có hiệu quả liền cho là thần diệu. Hơn nữa, việc làm không theo người xưa thì càng đi xa càng bế tắc.

 Ai muốn châm kim thì phải lấy chính kinh của Hiên Viên (tức Hoàng Đế) làm chuẩn. Ai dùng thuốc thì phải theo sách Thần Nông bản thảo (sách cổ về các vị thuốc, mang tên Thần Nông). Ngoài ra, như sách Danh y biệt lục thì càng nhiều chỗ sai.

 Tôi lui về lấy sách Giáp Ất (tức Châm cứu giáp ất kinh của Hoàng Phủ Mật) ra đối chiếu. Tranh của Tần Thừa Tổ có các huyệt Bàng Đình, Tạng Hội…, cả thảy mười chín huyệt. Xét trong sáu trăm bốn mươi chín huyệt, có huyệt có mục mà không có tên (?). Còn các huyệt Giác Tôn, Cảnh Phong…, cả thảy mười bảy huyệt, thì ba bộ sách châm kinh đều có ghi đủ. Thế nhưng tranh ấy vẫn còn thiếu sót: có bốn mươi chín huyệt trên dưới đảo lộn, trước sau đổi chỗ, không hợp với kinh gốc. Đúng là “sai một li, đi một dặm”.

 Ví như hai huyệt Thạch Môn và Quan Nguyên đều ở dưới mạch Đới (Đới mạch: đường mạch chạy vòng quanh eo như dây đai), cách nhau chỉ một thốn. Châm Quan Nguyên thì chữa được đàn bà không có con, nhưng châm Thạch Môn thì suốt đời tuyệt đường con cái. Huyệt Thần Đình ở trên trán: châm vào thì gây phát cuồng, còn cứu thì chữa khỏi bệnh điên. Đạo ấy sâu kín như vậy, sao có thể coi thường?

 Người ta thật biết quý mạng sống, nhưng ít ai thông hiểu kinh sách và phương thuốc. Việc chép sách thuốc thì giao hết cho kẻ dưới, gặp chỗ sai cứ thế chép theo, nên lầm lẫn càng nhiều. Kẻ hiểu biết nông cạn không được thấy bản chính, gặp bản nào cũng coi là bản chép của kinh. Xét theo đó thì phải lấy làm điều răn sâu sắc.”

 Nay các huyệt châm cứu được trình bày ở đây đều lấy Minh đường đồ của ông Chân làm chuẩn, người học nên xem xét kỹ.

 Vả lại, thầy thuốc ngày nay mỗi người chỉ nối theo một nghề, chưa tổng hợp rèn luyện được nhiều phương pháp, cho nên chữa bệnh thường không cứu được trọn vẹn. Vì sao vậy? Có người chỉ giỏi châm kim, có người chỉ hiểu phép cứu, có người chỉ dùng thuốc, có người chuyên về cấm chú (dùng bùa chú, lời khấn để trị bệnh). Nếu muốn bao quát được mọi bệnh thì phải có cách hơn thế (?). Thấy tình trạng như vậy mà cảm khái, tôi tạm nhân lúc rảnh rỗi dưỡng bệnh, soạn chép kinh về phép cứu để để lại cho đời sau. Các điều khoản đều đã ghi đủ trong ấy.

 “Y là ý” (nghề thầy thuốc cốt ở sự suy xét, vận dụng bằng tâm trí), ai khéo vận dụng tâm trí thì là thầy thuốc giỏi. Đạo của thầy thuốc giỏi là trước hết xem mạch, kê đơn, sau đó mới châm cứu. Trong ngoài hỗ trợ nhau thì bệnh ắt phải khỏi. Vì sao? Vì thuốc thang đánh vào bệnh ở bên trong, châm cứu đánh vào bệnh ở bên ngoài. Không làm được như thế thì dù đôi khi khỏi bệnh, đó cũng chỉ là tình cờ khỏi, chứ không phải nhờ thầy thuốc mà khỏi.

 Lại nữa, huyệt vị khó thuộc, không có tranh thì không được. Dù sách kinh đã trình bày đủ, nếu không phải người học rộng thì vội vàng khó mà biết ngay. Vì thế trước hết trình bày phép lấy huyệt như dưới đây.

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Các huyệt ở mặt người nằm ngửa, hai mươi sáu huyệt, mục thứ nhất

 Huyệt Thần Đình ở mép chân tóc, thẳng trên sống mũi. Không được châm (có sách nói huyệt ở vào trong chân tóc một phân; phân: một phần mười thốn).

 Huyệt Khúc Sai ở hai bên huyệt Thần Đình, mỗi bên cách một thốn rưỡi, nằm ở mép chân tóc (thốn: đơn vị đo theo chính thân người bệnh, khoảng bằng bề ngang đốt ngón tay cái hoặc chiều dài đốt giữa ngón tay giữa của người ấy).

 Huyệt Toản Trúc (nguyên văn chép “Toản Hành”, có lẽ sai chữ) (?) ở chỗ lõm đầu lông mày.

 Huyệt Tình Minh ở khóe mắt trong (?).

 Huyệt Nghênh Hương ở trên huyệt Hòa Liêu (?), dưới mũi, bên lỗ mũi (có sách nói ở trên huyệt Hòa Liêu một thốn).

 Huyệt Tố Liêu (?) ở đầu sống mũi.

 Huyệt Thủy Câu ở dưới sống mũi, chỗ nhân trung (rãnh giữa mũi và môi trên).

 Huyệt Đoài Đoan ở đầu mút môi trên.

 Huyệt Ngân Giao ở trong môi, chỗ khe lợi phía trên răng.

 Huyệt Bản Thần ở bên huyệt Khúc Sai, cách một thốn rưỡi.

 Huyệt Dương Bạch ở trên lông mày một thốn, thẳng con ngươi.

 Huyệt Thừa Khấp ở dưới mắt bảy phân, thẳng con ngươi. Không được cứu.

 Huyệt Tứ Bạch ở dưới mắt một thốn.

 Huyệt Cự Liêu (nguyên văn chép “Thần…”, chữ thiếu) (?) ở hai bên mũi, cách tám phân, thẳng con ngươi.

 Huyệt Hòa Liêu (?) ở thẳng dưới lỗ mũi, hai bên huyệt Thủy Câu, cách năm phân.

 Huyệt Địa Thương ở hai bên miệng, cách bốn phân (có sách nói ở cách góc miệng chừng bề ngang một lá hẹ, gần khe cằm dưới).

 Huyệt Thừa Tương ở trước cằm, dưới môi dưới.

 Huyệt Liêm Tuyền ở dưới hàm, trên trái cổ, chỗ gốc lưỡi.

 Huyệt Đầu Duy ở góc trán, chỗ chân tóc, bên huyệt Bản Thần, cách một thốn rưỡi. Không được cứu.

 Huyệt Thượng Quan ở trước tai, chỗ xương nhô lên ở mép trên; há miệng mà lấy huyệt.

 Huyệt Thượng Quan (theo nội dung thì là huyệt Hạ Quan, nguyên văn có lẽ chép nhầm) (?) ở dưới huyệt Khách Chủ Nhân (tên khác của huyệt Thượng Quan), trước tai, ở mép dưới chỗ trống phía dưới mạch đập. Ngậm miệng thì có huyệt, há miệng thì huyệt khép lại.

 Huyệt Giáp Xa ở dưới tai, chỗ lõm ở đầu góc hàm cong.

 Huyệt Đại Nghênh ở trước góc hàm cong một thốn hai phân, chỗ lõm trong xương, có mạch đập.

 Huyệt Ti Trúc Không ở chỗ lõm sau đuôi lông mày. Không được cứu.

 Huyệt Đồng Tử Liêu ở phía ngoài mắt, cách khóe mắt (?) năm phân.

 Huyệt Quyền Liêu (?) ở mặt, dưới xương gò má, chỗ lõm ở mép dưới.

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Hàng thứ nhất trên đầu, chín huyệt, mục thứ hai

 Huyệt Thượng Tinh ở trên đỉnh sọ, thẳng giữa mũi, vào trong chân tóc một thốn, chỗ lõm vừa lọt một hạt đậu.

 Huyệt Tín Hội ở chỗ lõm sau huyệt Thượng Tinh một thốn.

 Huyệt Tiền Đỉnh ở chỗ lõm của xương, sau huyệt Tín Hội một thốn rưỡi.

 Huyệt Bách Hội ở sau huyệt Tiền Đỉnh một thốn rưỡi, chính giữa đỉnh đầu.

 Huyệt Hậu Đỉnh ở sau huyệt Bách Hội một thốn rưỡi, trên xương chẩm (xương ở phía sau đầu).

 Huyệt Cường Gian ở sau huyệt Hậu Đỉnh một thốn rưỡi, trước huyệt Não Hộ một thốn rưỡi.

 Huyệt Não Hộ ở trên xương chẩm, sau huyệt Cường Gian một thốn rưỡi. Không được cứu.

 Huyệt Phong Phủ ở vào trong chân tóc một thốn, chỗ trũng mềm phía trong gân lớn. Không được cứu (có sách nói ở trên huyệt Âm Môn một thốn).

 Huyệt Âm Môn ở chỗ trũng mềm nơi chân tóc sau gáy. Không được cứu (có sách nói ở dưới huyệt Não Hộ ba thốn, còn gọi là Á Môn).

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Hàng thứ hai trên đầu, sáu huyệt, mục thứ ba

 Huyệt Ngũ Xứ ở trên đầu, cách huyệt Thượng Tinh một thốn rưỡi.

 Huyệt Thừa Quang ở sau huyệt Ngũ Xứ một thốn. Không được cứu (có sách nói một thốn rưỡi).

 Huyệt Thông Thiên ở sau huyệt Thừa Quang một thốn rưỡi.

 Huyệt Lạc Khước ở sau huyệt Thông Thiên một thốn rưỡi.

 Huyệt Ngọc Chẩm ở sau huyệt Lạc Khước bảy phân rưỡi, hai bên huyệt Não Hộ, cách một thốn ba phân, chỗ thịt nổi, trên xương chẩm, vào trong chân tóc ba thốn.

 Huyệt Thiên Trụ ở hai bên chân tóc sau gáy, chỗ lõm ở mép ngoài gân lớn.

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Hàng thứ ba trên đầu, sáu huyệt, mục thứ tư

 Huyệt Lâm Khấp ở ngay trên mắt (?), thẳng lên vào trong chân tóc năm phân, chỗ lõm.

 Huyệt Mục Song ở sau huyệt Lâm Khấp một thốn.

 Huyệt Chính Doanh ở sau huyệt Mục Song một thốn.

 Huyệt Thừa Linh (nguyên văn chép “Thừa Lục”) (?) ở sau huyệt Chính Doanh một thốn.

 Huyệt Não Không ở sau huyệt Thừa Linh một thốn rưỡi, hai bên chỗ lõm dưới xương Ngọc Chẩm.

 Huyệt Phong Trì ở sau vùng thái dương (?), chỗ lõm nơi chân tóc.

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Các huyệt sau tai người nằm sấp, sáu huyệt, mục thứ năm

 Huyệt Lư Tức ở sau tai, giữa các mạch máu xanh.

 Huyệt Khế Mạch (nguyên văn chép “Nguyên Mạch”) (?) ở gốc tai, chỗ mạch máu xanh tỏa ra như chân gà. Không được cứu.

 Huyệt Hoàn Cốt ở sau tai, vào trong chân tóc bốn phân.

 Huyệt Khiếu Âm ở trên huyệt Hoàn Cốt, dưới xương chẩm.

 Huyệt Ế Phong ở chỗ lõm sau tai, ấn vào thì cảm giác lan vào trong tai.

 Huyệt Phù Bạch ở sau tai, vào trong chân tóc một thốn (huyệt này ở trước huyệt Ế Phong, sau huyệt Khiếu Âm; khi chép xin để tâm xem kỹ).

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Hàng thứ nhất chính giữa sống lưng người nằm sấp, mười một huyệt, mục thứ sáu

 Huyệt Đại Chùy ở chỗ lõm trên chùy thứ nhất (chùy: đốt xương sống).

 Huyệt Đào Đạo ở khe khớp dưới huyệt Đại Chùy.

 Huyệt Thân Trụ ở khe khớp dưới đốt sống thứ ba.

 Huyệt Thần Đạo ở khe khớp dưới đốt sống thứ năm.

 Huyệt Chí Dương ở khe khớp dưới đốt sống thứ bảy.

 Huyệt Cân Súc ở khe khớp dưới đốt sống thứ chín.

 Huyệt Tích Trung ở khe khớp dưới đốt sống thứ mười một. Không được cứu.

 Huyệt Huyền Xu ở khe khớp dưới đốt sống thứ mười ba.

 Huyệt Mệnh Môn ở khe khớp dưới đốt sống thứ mười bốn.

 Huyệt Yêu Du ở khe khớp dưới đốt sống thứ hai mươi mốt.

 Huyệt Trường Cường ở đầu mút xương cụt (?).

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Hàng thứ hai giữa lưng người nằm sấp, hai mươi mốt huyệt, mục thứ bảy

 Huyệt Đại Trữ ở dưới đốt sống thứ nhất vùng gáy, hai bên mỗi bên một thốn rưỡi, chỗ lõm.

 Huyệt Phong Môn, còn gọi Nhiệt Phủ, ở dưới đốt sống thứ hai, hai bên mỗi bên một thốn rưỡi.

 Huyệt Phế Du ở dưới đốt sống thứ ba, hai bên mỗi bên một thốn rưỡi (du: các huyệt ở lưng nơi khí của từng tạng phủ rót vào; Phế Du là huyệt du của phổi).

 Huyệt Tâm Du ở dưới đốt sống thứ năm, hai bên mỗi bên một thốn rưỡi.

 Huyệt Cách Du ở trên đốt sống thứ bảy, hai bên mỗi bên một thốn rưỡi.

 Huyệt Can Du ở dưới đốt sống thứ chín, hai bên mỗi bên một thốn rưỡi.

 Huyệt Đởm Du ở dưới đốt sống thứ mười, hai bên mỗi bên một thốn rưỡi.

 Huyệt Tỳ Du ở dưới đốt sống thứ mười một, hai bên mỗi bên một thốn rưỡi.

 Huyệt Vị Du ở dưới đốt sống thứ mười hai, hai bên mỗi bên một thốn rưỡi.

 Huyệt Tam Tiêu Du ở dưới đốt sống thứ mười ba, hai bên mỗi bên một thốn rưỡi.

 Huyệt Thận Du ở dưới đốt sống thứ mười bốn, hai bên mỗi bên một thốn rưỡi.

 Huyệt Đại Trường Du ở dưới đốt sống thứ mười sáu, hai bên mỗi bên một thốn rưỡi.

 Huyệt Tiểu Trường Du ở dưới đốt sống thứ mười tám, hai bên mỗi bên một thốn rưỡi.

 Huyệt Bàng Quang Du ở dưới đốt sống thứ mười chín, hai bên mỗi bên một thốn rưỡi.

 Huyệt Trung Lữ Du ở dưới đốt sống thứ hai mươi, hai bên mỗi bên một thốn rưỡi.

 Huyệt Bạch Hoàn Du ở dưới đốt sống thứ hai mươi mốt, hai bên mỗi bên một thốn rưỡi.

 Huyệt Thượng Liêu (?) ở lỗ thứ nhất trên xương cùng, dưới chỗ “yêu quả” (?) một thốn, chỗ lõm sát hai bên sống lưng.

 Huyệt Thứ Liêu (?) ở lỗ thứ hai, chỗ lõm sát hai bên sống lưng.

 Huyệt Trung Liêu (?) ở lỗ thứ ba, chỗ lõm sát hai bên sống lưng.

 Huyệt Hạ Liêu (?) ở lỗ thứ tư, chỗ lõm sát hai bên sống lưng.

 Huyệt Hội Dương ở hai bên xương cụt.

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Hàng thứ ba giữa lưng người nằm sấp, mười ba huyệt, mục thứ tám

 Huyệt Phụ Phân ở dưới đốt sống thứ hai, sát mép trong gáy, hai bên mỗi bên ba thốn.

 Huyệt Phách Hộ ở dưới đốt sống thứ ba, hai bên mỗi bên ba thốn.

 Huyệt Thần Đường ở dưới đốt sống thứ năm, hai bên mỗi bên ba thốn.

 (Thiếu tên huyệt, có lẽ là huyệt Y Hy) (?) ở mép trong bả vai, dưới đốt sống thứ sáu, hai bên mỗi bên ba thốn.

 Huyệt Cách Quan ở dưới đốt sống thứ bảy, hai bên mỗi bên ba thốn.

 Huyệt Hồn Môn ở dưới đốt sống thứ chín, hai bên mỗi bên ba thốn.

 Huyệt Dương Cương ở dưới đốt sống thứ mười, hai bên mỗi bên ba thốn.

 Huyệt Ý Xá ở dưới đốt sống thứ mười một, hai bên mỗi bên ba thốn.

 Huyệt Vị Thương ở dưới đốt sống thứ mười hai, hai bên mỗi bên ba thốn.

 Huyệt Hoang Môn ở dưới đốt sống thứ mười ba, hai bên mỗi bên ba thốn.

 Huyệt Chí Thất ở dưới đốt sống thứ mười bốn, hai bên mỗi bên ba thốn.

 Huyệt Bào Hoang ở dưới đốt sống thứ mười chín, hai bên mỗi bên ba thốn.

 Huyệt Trật Biên ở dưới đốt sống thứ hai mươi mốt, hai bên mỗi bên ba thốn.

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Các huyệt ở tai và cổ người nằm nghiêng, hai mươi huyệt, mục thứ chín

 Huyệt Hàm Yếm ở mép dưới vùng thái dương, chỗ chân tóc mai uốn cong (?).

 Huyệt Huyền Lư ở giữa mép trên vùng thái dương, chỗ chân tóc mai uốn cong (?).

 Huyệt Huyền Ly ở mép trên vùng thái dương, chỗ chân tóc mai uốn cong (?).

 Huyệt Thiên Xung ở trên tai, về phía trước ba thốn (?).

 Huyệt Khúc Tấn ở chỗ lõm nơi góc cong của chân tóc trên tai.

 Huyệt Giác Tôn ở phía trên, chỗ giữa vành tai; há miệng thì có huyệt.

 Huyệt Suất Cốc ở trên tai, vào trong chân tóc một thốn rưỡi.

 Huyệt Hòa Liêu (?) ở trước tai, dưới mũi tóc mai nhọn, chỗ có mạch đập.

 Huyệt Nhĩ Môn ở trước tai, chỗ thịt nổi, ngay chỗ khuyết của tai.

 Huyệt Thính Hội ở chỗ lõm trước tai, há miệng mà châm.

 Huyệt Thiên Dung ở dưới tai, sau má.

 Huyệt Thính Cung ở trong tai, chỗ hạt nhỏ to bằng hạt đậu đỏ.

 Huyệt Thiên Dũ ở gân cổ, vùng Khuyết Bồn, sau huyệt Thiên Dung, trước huyệt Thiên Trụ, dưới huyệt Hoàn Cốt, trên chân tóc (có sách nói ở trên huyệt Phong Trì một thốn).

 Huyệt Khuyết Bồn ở trên vai, chỗ lõm của xương ngang (xương đòn).

 Huyệt Thiên Đỉnh ở cổ, phía trên Khuyết Bồn, thẳng huyệt Phù Đột, sau huyệt Khí Xá một thốn rưỡi.

 Huyệt Thiên Song ở dưới góc hàm cong, sau huyệt Phù Đột, chỗ lõm có mạch đập chạm vào tay.

 Huyệt Phù Đột ở dưới góc hàm cong một thốn, sau huyệt Nhân Nghênh.

 Huyệt Nhân Nghênh ở chỗ mạch lớn cạnh gân lớn ở cổ, mạch đập chạm vào tay, sát bên trái cổ, dùng để xem khí của năm tạng. Không được cứu.

 Huyệt Thủy Đột ở cổ, phía trước gân lớn, thẳng dưới huyệt Nhân Nghênh, trên huyệt Khí Xá.

 Huyệt Khí Xá ở cổ, thẳng dưới huyệt Nhân Nghênh, sát bên huyệt Thiên Đột, chỗ lõm.

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Các huyệt ở mạng sườn, mười huyệt, mục thứ mười

 Huyệt Chương Môn, còn gọi là Trường Bình, ở phía ngoài huyệt Đại Hoành, thẳng ngang rốn, ở đầu xương sườn cụt (xương sườn cuối, ngắn, không nối với xương ức).

 Huyệt Kinh Môn ở trên xương chậu, giữa eo, chỗ gốc xương sườn cụt, sát sống lưng.

 Huyệt Đới Mạch ở dưới xương sườn cụt một thốn tám phân.

 Huyệt Ngũ Xu ở dưới huyệt Đới Mạch ba thốn (có sách nói ở dưới huyệt Thủy Đạo một thốn rưỡi).

 Huyệt Duy Đạo ở dưới huyệt Chương Môn năm thốn ba phân.

 Huyệt Cư Liêu (?) ở dưới huyệt Trường Bình tám thốn ba phân, trên xương chậu.

 Huyệt Tuyền Dịch (tức Uyên Dịch) (?) ở chỗ trũng mềm dưới nách ba thốn, giơ tay mà lấy huyệt.

 Huyệt Đại Bao ở dưới huyệt Tuyền Dịch ba thốn.

 Huyệt Triếp Cân ở dưới nách ba thốn, lại đi về phía trước một thốn, sát sườn.

 Huyệt Thiên Trì ở sau vú một thốn, dưới nách ba thốn, sát sườn, thẳng nách, ở kẽ xương sườn.

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Hàng thứ nhất thẳng xuống chính giữa ngực, bảy huyệt, mục thứ mười một

 Huyệt Thiên Đột ở cổ, dưới trái cổ năm thốn (?), chỗ trũng mềm ở chính giữa.

 Huyệt Toàn Cơ ở chỗ lõm dưới huyệt Thiên Đột một thốn, ngửa đầu mà lấy huyệt.

 Huyệt Hoa Cái ở chỗ lõm dưới huyệt Toàn Cơ một thốn, ngửa đầu mà lấy huyệt.

 Huyệt Tử Cung ở chỗ lõm dưới huyệt Hoa Cái một thốn sáu phân, ngửa đầu mà lấy huyệt.

 Huyệt Ngọc Đường ở chỗ lõm dưới huyệt Tử Cung một thốn sáu phân.

 Huyệt Đản Trung ở dưới huyệt Ngọc Đường một thốn sáu phân, chỗ lõm ngay giữa hai vú.

 Huyệt Trung Đình ở chỗ lõm dưới huyệt Đản Trung một thốn sáu phân.

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Hàng thứ hai ở ngực, sáu huyệt, mục thứ mười hai

 Huyệt Du Phủ ở dưới xương đòn, mỗi bên cách huyệt Toàn Cơ hai thốn, chỗ lõm, nằm ngửa mà lấy huyệt.

 Huyệt Úc Trung (?) ở chỗ lõm dưới huyệt Du Phủ một thốn sáu phân, nằm ngửa mà lấy huyệt.

 Huyệt Thần Tàng ở chỗ lõm dưới huyệt Úc Trung (?) một thốn sáu phân, nằm ngửa mà lấy huyệt.

 Huyệt Linh Khư ở chỗ lõm dưới huyệt Thần Tàng một thốn sáu phân, ngửa người mà lấy huyệt.

 Huyệt Thần Phong ở dưới huyệt Linh Khư một thốn sáu phân.

 Huyệt Bộ Lang ở chỗ lõm dưới huyệt Thần Phong một thốn sáu phân, ngửa người mà lấy huyệt.

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Hàng thứ ba ở ngực, sáu huyệt, mục thứ mười ba

 Huyệt Khí Hộ ở dưới xương đòn, hai bên huyệt Du Phủ, mỗi bên cách hai thốn, chỗ lõm.

 Huyệt Khố Phòng ở chỗ lõm dưới huyệt Khí Hộ một thốn sáu phân.

 Huyệt Ốc Ế ở chỗ lõm dưới huyệt Khố Phòng một thốn sáu phân.

 Huyệt Ưng Song ở dưới huyệt Ốc Ế một thốn sáu phân.

 Huyệt Nhũ Trung (ở đầu vú) không được cứu, không được châm.

 Huyệt Nhũ Căn ở chỗ lõm dưới vú một thốn sáu phân.

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Hàng thứ tư ở ngực, sáu huyệt, mục thứ mười bốn

 Huyệt Vân Môn ở dưới xương đòn, hai bên huyệt Khí Hộ, mỗi bên cách hai thốn, chỗ lõm có mạch đập chạm vào tay, giơ tay mà lấy huyệt.

 Huyệt Trung Phủ ở dưới huyệt Vân Môn một thốn, trên vú, ở kẽ xương sườn thứ ba, chỗ lõm có mạch đập chạm vào tay.

 Huyệt Chu Vinh ở chỗ lõm dưới huyệt Trung Phủ một thốn sáu phân.

 Huyệt Hung Hương ở chỗ lõm dưới huyệt Chu Vinh một thốn sáu phân.

 Huyệt Thiên Khê ở chỗ lõm dưới huyệt Hung Hương một thốn sáu phân.

 Huyệt Thực Đậu ở chỗ lõm dưới huyệt Thiên Khê một thốn sáu phân, giơ tay mà lấy huyệt.

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Hàng thứ nhất chính giữa bụng, mười bốn huyệt, mục thứ mười lăm

 Huyệt Cưu Vĩ ở trước ngực, dưới “xương che” (mỏm nhọn cuối xương ức) năm phân. Không được cứu, không được châm.

 Huyệt Cự Khuyết ở dưới huyệt Cưu Vĩ một thốn.

 Huyệt Thượng Quản ở dưới huyệt Cự Khuyết một thốn, cách xương che ba thốn.

 Huyệt Trung Quản ở dưới huyệt Thượng Quản một thốn.

 Huyệt Kiến Lý ở dưới huyệt Trung Quản một thốn.

 Huyệt Hạ Quản ở dưới huyệt Kiến Lý một thốn.

 Huyệt Thủy Phân ở dưới huyệt Hạ Quản, trên rốn một thốn.

 Huyệt Tề Trung (ngay giữa rốn) không được châm.

 Huyệt Âm Giao ở dưới rốn một thốn.

 Huyệt Khí Hải ở dưới rốn một thốn rưỡi.

 Huyệt Thạch Môn ở dưới rốn hai thốn. Với phụ nữ thì không được cứu.

 Huyệt Quan Nguyên ở dưới rốn ba thốn.

 Huyệt Trung Cực ở dưới rốn bốn thốn.

 Huyệt Khúc Cốt ở trên xương ngang (xương mu), dưới huyệt Trung Cực một thốn, chỗ lõm nơi mép lông mu.

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Hàng thứ hai ở bụng, mười một huyệt, mục thứ mười sáu

 Huyệt U Môn ở chỗ lõm bên huyệt Cự Khuyết, cách nửa thốn.

 Huyệt Thông Cốc ở chỗ lõm dưới huyệt U Môn một thốn.

 Huyệt Âm Đô ở dưới huyệt Thông Cốc một thốn.

 Huyệt Thạch Quan ở dưới huyệt Âm Đô một thốn.

 Huyệt Thương Khúc ở dưới huyệt Thạch Quan một thốn.

 Huyệt Hoang Du ở dưới huyệt Thương Khúc một thốn, ngay bên rốn, cách năm phân.

 Huyệt Trung Chú ở dưới huyệt Hoang Du năm phân.

 Huyệt Tứ Mãn ở dưới huyệt Trung Chú một thốn.

 Huyệt Khí Huyệt ở dưới huyệt Tứ Mãn một thốn.

 Huyệt Đại Hách ở dưới huyệt Khí Huyệt một thốn.

 Huyệt Hoành Cốt ở dưới huyệt Đại Hách một thốn.

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Hàng thứ ba ở bụng, mười hai huyệt, mục thứ mười bảy

 Huyệt Bất Dung ở bên huyệt U Môn một thốn rưỡi, cách mạch Nhâm hai thốn (Nhâm mạch: đường mạch chạy dọc chính giữa phía trước bụng và ngực), thẳng đầu xương sườn, hai huyệt hai bên cách nhau bốn thốn.

 Huyệt Thừa Mãn ở dưới huyệt Bất Dung một thốn.

 Huyệt Lương Môn ở dưới huyệt Thừa Mãn một thốn.

 Huyệt Quan Minh ở dưới huyệt Lương Môn, trên huyệt Thái Nhất một thốn (sách Thiên kim — tức Thiên kim phương của Tôn Tư Mạc — nói ở dưới huyệt Lương Môn năm phân).

 Huyệt Thái Nhất ở dưới huyệt Quan Minh một thốn (sách Thiên kim và Giáp ất kinh đều nói ở dưới huyệt Lương Môn một thốn).

 Huyệt Hoạt Nhục Môn ở dưới huyệt Thái Nhất một thốn.

 Huyệt Thiên Xu cách huyệt Hoang Du một thốn rưỡi, ở hai bên rốn mỗi bên hai thốn, chỗ lõm.

 Huyệt Ngoại Lăng ở dưới huyệt Thiên Xu, trên huyệt Đại Cự (sách Thiên kim nói ở dưới huyệt Thiên Xu nửa thốn).

 Huyệt Đại Cự ở dưới “Trường Khê” (?) hai thốn (sách Thiên kim nói ở dưới rốn một thốn, hai bên mỗi bên hai thốn).

 Huyệt Thủy Đạo ở dưới huyệt Đại Cự ba thốn.

 Huyệt Quy Lai ở dưới huyệt Thủy Đạo hai thốn.

 Huyệt Khí Xung ở dưới huyệt Quy Lai, trên vùng bẹn (?) một thốn.

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Hàng thứ tư ở bụng, bảy huyệt, mục thứ mười tám

 Huyệt Kỳ Môn ở đầu xương sườn thứ hai, bên huyệt Bất Dung mỗi bên một thốn rưỡi, thẳng lên hai vú.

 Huyệt Nhật Nguyệt ở dưới huyệt Kỳ Môn năm phân.

 Huyệt Phúc Ai ở dưới huyệt Nhật Nguyệt một thốn rưỡi.

 Huyệt Đại Hoành ở dưới huyệt Phúc Ai ba thốn, ngay bên rốn.

 Huyệt Trường Kết ở dưới huyệt Đại Hoành một thốn ba phân (có sách gọi là Phúc Kết).

 Huyệt Phủ Xá ở dưới huyệt Trường Kết ba thốn.

 Huyệt Xung Môn cách huyệt Đại Hoành năm thốn, ở dưới huyệt Phủ Xá, giữa nếp gấp ở hai đầu xương ngang, chỗ có mạch đập (có sách gọi là Xung Môn).

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Kinh Thủ thái âm Phế, mười huyệt, mục thứ mười chín (kinh: đường kinh lạc, tức đường vận hành khí huyết trong cơ thể, nối các huyệt với nhau; Thủ thái âm Phế là một trong mười hai kinh chính, chạy ở tay, thuộc về phổi)

 Huyệt Thiếu Thương ở đầu ngón tay cái, phía trong, cách góc móng chừng bề ngang lá hẹ.

 Huyệt Ngư Tế ở phía trong, sau khớp gốc ngón tay cái, chỗ có các mạch tản ra.

 Huyệt Thái Tuyền (tức Thái Uyên) ở chỗ lõm sau bàn tay (nếp cổ tay).

 Huyệt Kinh Cừ ở chỗ lõm vùng thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay). Không được cứu.

 Huyệt Liệt Khuyết ở trên cổ tay một thốn rưỡi.

 Huyệt Khổng Tối ở trên cổ tay bảy thốn.

 Huyệt Xích Trạch ở trên nếp gấp khuỷu tay, chỗ có mạch đập.

 Huyệt Hiệp Bạch ở dưới huyệt Thiên Phủ, cách khuỷu tay năm thốn, chỗ có mạch đập.

 Huyệt Thiên Phủ ở dưới nách ba thốn, mép trong cánh tay trên, chỗ có mạch đập. Không được cứu.

 Huyệt Nhu Hội (?) ở mép trước cánh tay, cách đầu vai ba thốn.

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Kinh Thủ dương minh Đại trường, hai mươi huyệt, mục thứ hai mươi (kinh chạy ở tay, thuộc về ruột già)

 Huyệt Thương Dương ở phía trong ngón trỏ (ngón kế ngón cái), cách góc móng chừng bề ngang lá hẹ.

 Huyệt Nhị Gian ở chỗ lõm phía trong, trước khớp gốc ngón trỏ.

 Huyệt Tam Gian ở chỗ lõm phía trong, sau khớp gốc ngón trỏ.

 Huyệt Hợp Cốc ở giữa chỗ hai xương rẽ ra của ngón cái và ngón trỏ.

 Huyệt Dương Khê ở chỗ lõm giữa hai gân, phía trên cổ tay (có sách nói ở trên huyệt Hợp Cốc ba thốn).

 Huyệt Thiên Lịch ở sau cổ tay ba thốn.

 Huyệt Ôn Lưu ở sau cổ tay; người nhỏ thì năm thốn, người lớn thì sáu thốn.

 Huyệt Hạ Liêm ở dưới xương phụ (xương cẳng tay), cách huyệt Thượng Liêm một thốn.

 Huyệt Thượng Liêm ở dưới huyệt Tam Lý một thốn.

 Huyệt Tam Lý ở dưới huyệt Khúc Trì hai thốn, ấn vào thì thịt nổi lên, ở đầu chỗ thịt nhọn.

 Huyệt Khúc Trì ở mé ngoài khuỷu tay, co khuỷu lại thì ở giữa chỗ xương gập (có sách nói ở giữa nếp ngang trên khuỷu tay).

 Huyệt Trửu Liêu (?) ở chỗ lõm mép ngoài xương lớn ở khuỷu tay.

 Huyệt Ngũ Lý ở trên khuỷu tay, giữa mạch lớn “hành mã lý” (?). Không được châm (sách Giáp ất kinh nói ở trên khuỷu hai thốn).

 Huyệt Tý Nhu (?) ở trên khuỷu tay bảy thốn, đầu bắp thịt (?).

 Huyệt Kiên Ngung (?) ở đầu vai, phía trên (?), giơ chếch cánh tay mà lấy huyệt.

 Huyệt Bỉnh Phong ở phía ngoài sát huyệt Thiên Liêu (?), trên vai, phía sau (?), giơ tay thì có chỗ trống.

 Huyệt Kiên Tỉnh ở chỗ lõm, khe trên vai, phía trên Khuyết Bồn, trước xương lớn.

 Huyệt Thiên Liêu (?) ở trong Khuyết Bồn, chỗ lõm sát bờ xương phía trên (?).

 Huyệt Cự Cốt ở trên đầu vai, chỗ lõm giữa hai xương chẽ.

 Huyệt Kiên Liêu (?) ở đầu vai, giữa hai xương.

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Kinh Thủ thiếu âm Tâm, tám huyệt, mục thứ hai mươi mốt (kinh chạy ở tay, thuộc về tim)

 Huyệt Thiếu Xung ở đầu mép trong ngón tay út, cách góc móng chừng bề ngang lá hẹ.

 Huyệt Thiếu Phủ ở chỗ lõm sau khớp gốc ngón út, thẳng huyệt Lao Cung.

 Huyệt Thần Môn ở chỗ lõm nơi đầu xương nhọn sau bàn tay.

 Huyệt Âm Khích (?) ở trong mạch sau bàn tay, cách cổ tay nửa thốn.

 Huyệt Thông Lý ở sau cổ tay một thốn.

 Huyệt Linh Đạo ở sau bàn tay một thốn rưỡi.

 Huyệt Thiếu Hải ở chỗ lõm sau khớp, mép trong khuỷu tay.

 Huyệt Cực Tuyền ở dưới nách, giữa các gân, chỗ có mạch đập, đi vào ngực.

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Kinh Thủ thái dương Tiểu trường, chín huyệt, mục thứ hai mươi hai (kinh chạy ở tay, thuộc về ruột non)

 Huyệt Thiếu Trạch ở đầu ngón tay út, chỗ lõm cách móng một phân.

 Huyệt Tiền Cốc ở mé ngoài ngón tay út, chỗ lõm trước khớp gốc ngón.

 Huyệt Hậu Khê ở mé ngoài ngón tay út, chỗ lõm sau khớp gốc ngón.

 Huyệt Uyển Cốt ở mé ngoài bàn tay, chỗ lõm dưới xương nhô trước cổ tay.

 Huyệt Dương Cốc ở mé ngoài bàn tay, chỗ lõm dưới xương nhọn giữa cổ tay.

 Huyệt Dưỡng Lão ở trên xương mắt cá tay, có một lỗ ở phía sau một thốn, chỗ lõm.

 Huyệt Chi Chính ở sau cổ tay năm thốn.

 Huyệt Tiểu Hải ở phía trong khuỷu tay, ngoài xương lớn, chỗ lõm cách đầu khuỷu năm phân.

 Huyệt Kiên Trinh ở dưới chỗ cong của xương bả vai, giữa khe hai xương, chỗ lõm sau huyệt Kiên Ngung (?).

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Kinh Thủ quyết âm Tâm chủ, tám huyệt, mục thứ hai mươi ba (kinh chạy ở tay, thuộc về Tâm chủ, tức Tâm bào — màng bọc ngoài tim)

 Huyệt Trung Xung ở đầu ngón tay giữa, chỗ lõm cách móng chừng bề ngang lá hẹ.

 Huyệt Lao Cung ở chính giữa lòng bàn tay, chỗ có mạch đập.

 Huyệt Nội Quan ở sau bàn tay, cách cổ tay hai thốn.

 Huyệt Đại Lăng ở chỗ lõm giữa hai gân sau bàn tay.

 Huyệt Gian Sử ở sau bàn tay ba thốn, chỗ lõm giữa hai gân.

 Huyệt Khích Môn (?) cách cổ tay năm thốn.

 Huyệt Khúc Trạch ở chỗ lõm phía dưới mép trong sau khuỷu tay, co khuỷu thì tìm được.

 Huyệt Thiên Tuyền ở dưới chỗ cong của nách, cách cánh tay hai thốn, giơ nách lên mà lấy huyệt.

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Kinh Thủ thiếu dương Tam tiêu, mười bảy huyệt, mục thứ hai mươi bốn (kinh chạy ở tay, thuộc về Tam tiêu — theo y học cổ, là phủ gồm ba phần trên, giữa, dưới của thân, coi việc lưu thông khí và nước)

 Huyệt Quan Xung ở đầu ngón tay áp út (ngón kế ngón út), cách góc móng chừng bề ngang lá hẹ.

 Huyệt Dịch Môn ở chỗ lõm giữa ngón út và ngón áp út.

 Huyệt Trung Chử ở sau ngón áp út, chỗ lõm trong khe sau khớp gốc ngón.

 Huyệt Dương Trì ở chỗ lõm trên cổ tay, phía mu bàn tay.

 Huyệt Ngoại Quan ở chỗ lõm sau cổ tay hai thốn.

 Huyệt Chi Câu ở sau cổ tay ba thốn, chỗ lõm giữa hai xương (có sách nói ở trên huyệt Dương Trì một thốn).

 Huyệt Hội Tông ở sau cổ tay ba thốn, chỗ trống.

 Huyệt Tam Dương Lạc ở trên cánh tay, chỗ các mạch lớn giao nhau, trên huyệt Chi Câu một thốn. Không được châm.

 Huyệt Tứ Độc ở trước khuỷu tay năm thốn, chỗ lõm mép ngoài.

 Huyệt Thiên Tỉnh ở mé ngoài khuỷu tay, sau xương lớn một thốn, chỗ lõm giữa hai gân, co khuỷu thì tìm được.

 Huyệt Thanh Lãnh Tuyền ở trên khuỷu tay ba thốn, duỗi khuỷu giơ tay mà lấy huyệt.

 Huyệt Tiêu Lạc ở cánh tay dưới vai, mé ngoài nách, chếch xuống phía khuỷu tay.

 Huyệt Thiên Tông ở chỗ lõm sau huyệt Bỉnh Phong, dưới xương lớn.

 Huyệt Nhu Du (?) ở sát sau huyệt Kiên Liêu (?), dưới xương lớn, chỗ lõm mép trên xương bả vai.

 Huyệt Kiên Ngoại Du ở mép trên xương bả vai, cách sống lưng ba thốn, chỗ lõm.

 Huyệt Kiên Trung Du ở mép trong xương bả vai, cách sống lưng hai thốn, chỗ lõm.

 Huyệt Khúc Viên ở giữa vai, chỗ lõm nơi xương bả vai cong, ấn vào thì thấy đau.

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Kinh Túc thái âm Tỳ, mười hai huyệt, mục thứ hai mươi lăm (kinh chạy ở chân, thuộc về tỳ — cơ quan coi việc tiêu hóa, vận chuyển chất bổ theo y học cổ)

 Huyệt Ẩn Bạch ở đầu ngón chân cái, phía trong, cách góc móng chừng bề ngang lá hẹ.

 Huyệt Đại Đô ở chỗ lõm sau khớp gốc ngón chân cái.

 Huyệt Thái Bạch ở mé trong bàn chân, chỗ lõm dưới “xương hạch” (chỗ xương nhô ở gốc ngón chân cái).

 Huyệt Công Tôn ở sau khớp gốc ngón chân cái một thốn.

 Huyệt Thương Khâu ở chỗ lõm dưới mắt cá trong, hơi về phía trước.

 Huyệt Tam Âm Giao ở trên mắt cá trong ba thốn, chỗ lõm dưới xương.

 Huyệt Lậu Cốc ở trên mắt cá trong sáu thốn, chỗ lõm dưới xương.

 Huyệt Địa Cơ ở dưới đầu gối năm thốn.

 Huyệt Âm Lăng Tuyền ở mé trong dưới đầu gối, chỗ lõm dưới xương phụ, duỗi chân thì tìm được.

 Huyệt Huyết Hải ở trên xương bánh chè, mép trong, cách chỗ giáp ranh da trắng hai thốn.

 Huyệt Cơ Môn ở trên “bụng cá” (bắp thịt mặt trong đùi), giữa các gân, chỗ mạch đập chạm vào tay, phía trong huyệt Âm Thị (có sách nói ở giữa chỗ mạch nổi phía trong đùi).

 Huyệt Khí Xung ở phía trong đùi, chỗ có mạch đập (huyệt này đã thấy ở hàng thứ ba trên bụng ở trước).

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Kinh Túc dương minh Vị, mười lăm huyệt, mục thứ hai mươi sáu (kinh chạy ở chân, thuộc về dạ dày)

 Huyệt Lệ Đoài ở đầu ngón chân thứ hai (ngón kế ngón cái), cách góc móng chừng bề ngang lá hẹ.

 Huyệt Nội Đình ở chỗ lõm khe ngoài giữa ngón chân cái và ngón thứ hai.

 Huyệt Hãm Cốc ở khe ngoài giữa ngón chân cái và ngón thứ hai, sau khớp gốc ngón, cách huyệt Nội Đình hai thốn.

 Huyệt Xung Dương ở trên mu bàn chân năm thốn, giữa các xương, cách huyệt Hãm Cốc ba thốn.

 Huyệt Giải Khê ở sau huyệt Xung Dương một thốn rưỡi, chỗ lõm trên cổ chân.

 Huyệt Phong Long ở trên mắt cá ngoài tám thốn, chỗ lõm ở mép ngoài xương ống chân (?) ngang huyệt Hạ Liêm.

 Huyệt Thượng Liêm ở dưới huyệt Tam Lý ba thốn (còn gọi là Thượng Cự Hư).

 Huyệt Hạ Liêm ở dưới huyệt Thượng Liêm ba thốn (còn gọi là Hạ Cự Hư).

 Huyệt Điều Khẩu ở trên huyệt Hạ Liêm một thốn.

 Huyệt Tam Lý ở dưới đầu gối ba thốn, mép ngoài xương ống chân (?).

 Huyệt Độc Tỵ ở dưới xương bánh chè, trên xương ống chân (?), giữa gân lớn hai bên khe khớp.

 Huyệt Âm Thị ở trên đầu gối ba thốn, dưới huyệt Phục Thố, làm như tư thế quỳ lạy mà lấy huyệt.

 Huyệt Phục Thố ở trên đầu gối sáu thốn, chỗ thịt nổi.

 Huyệt Bễ Quan ở trên đầu gối, sau huyệt Phục Thố, chỗ giao nhau của các khe thịt.

 Huyệt Lương Khâu ở trên đầu gối hai thốn, giữa hai gân.

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Kinh Túc quyết âm Can, mười một huyệt, mục thứ hai mươi bảy (kinh chạy ở chân, thuộc về gan)

 Huyệt Đại Đôn ở đầu ngón chân cái, cách móng chừng bề ngang lá hẹ, và ở giữa chỗ có ba sợi lông.

 Huyệt Hành Gian ở khe ngón chân cái, chỗ lõm có mạch đập chạm vào tay.

 Huyệt Thái Xung ở sau khớp gốc ngón chân cái hai thốn, hoặc một thốn rưỡi, chỗ lõm.

 Huyệt Trung Phong ở trước mắt cá trong một thốn; ngửa (cong) bàn chân lên mà dò, duỗi bàn chân thì tìm được.

 Huyệt Lãi Câu ở trên mắt cá trong năm thốn.

 Huyệt Trung Đô (?) ở trên mắt cá trong bảy thốn, trong xương ống chân (?), thẳng hàng với kinh Thiếu âm.

 Huyệt Tất Quan ở dưới huyệt Độc Tỵ ba thốn, chỗ lõm (sách Giáp ất kinh nói hai thốn).

 Huyệt Khúc Tuyền ở mé trong đầu gối, dưới xương phụ, trên gân lớn, dưới gân nhỏ, chỗ lõm; co gối thì tìm được.

 Huyệt Âm Bao ở trên đầu gối bốn thốn, mép trong đùi, giữa hai gân.

 Huyệt Ngũ Lý ở dưới huyệt Âm Liêm hai thốn (sách Giáp ất châm kinh nói ở dưới huyệt Âm Liêm, cách huyệt Khí Xung ba thốn, chỗ mạch đập phía trong đùi).

 Huyệt Âm Liêm ở dưới “dương thỉ” (hạch nhỏ ở bẹn, ví như viên phân dê), cách huyệt Khí Xung hai thốn, chỗ có mạch đập.

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Kinh Túc thiếu dương Đởm, mười lăm huyệt, mục thứ hai mươi tám (kinh chạy ở chân, thuộc về mật)

 Huyệt Khiếu Âm ở đầu ngón chân thứ tư (ngón kế ngón út), cách góc móng chừng bề ngang lá hẹ.

 Huyệt Hiệp Khê ở chỗ rẽ giữa ngón chân út và ngón thứ tư, chỗ lõm trước khớp gốc ngón.

 Huyệt Địa Ngũ Hội ở chỗ lõm sau khớp gốc ngón chân thứ tư. Không được cứu.

 Huyệt Khâu Khư ở chỗ lõm hơi phía trước mắt cá ngoài, cách huyệt Lâm Khấp ba thốn (có sách nói duỗi chân mà lấy huyệt).

 Huyệt Lâm Khấp ở khe sau khớp gốc ngón chân thứ tư, cách huyệt Hiệp Khê một thốn rưỡi.

 Huyệt Phụ Dương ở trên mắt cá ngoài ba thốn, giữa gân và xương, trước kinh Thái dương, sau kinh Thiếu dương.

 Huyệt Huyền Chung, còn gọi là Tuyệt Cốc, ở trên mắt cá ngoài ba thốn, chỗ có mạch đập.

 Huyệt Quang Minh ở trên mắt cá ngoài năm thốn.

 Huyệt Ngoại Khâu ở trên mắt cá ngoài bảy thốn.

 Huyệt Dương Phụ ở trên mắt cá ngoài, trước xương phụ (xương mác), đầu chỗ xương “tuyệt cốt”; về phía trước khoảng ba thốn, cách huyệt Khâu Khư bảy thốn.

 Huyệt Dương Giao ở trên mắt cá ngoài bảy thốn, chếch thuộc vào khe thịt của ba kinh dương.

 Huyệt Dương Lăng Tuyền ở dưới đầu gối một thốn, chỗ lõm mép ngoài.

 Huyệt Dương Quan ở trên huyệt Dương Lăng Tuyền năm thốn, chỗ lõm phía ngoài huyệt Độc Tỵ.

 Huyệt Hoàn Khiêu (nguyên văn chép “Hoàn Diêu”) ở giữa khớp háng; nằm nghiêng, duỗi chân dưới, co chân trên, lấy huyệt ở chân trên (có sách nói ở giữa khớp háng, chỗ lõm ở xương phía ngoài (?)).

 Huyệt Trung Độc ở mé ngoài đùi, trên đầu gối năm thốn, chỗ lõm giữa khe thịt.

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Kinh Túc thiếu âm Thận, mười một huyệt, mục thứ hai mươi chín (kinh chạy ở chân, thuộc về thận)

 Huyệt Dũng Tuyền ở chỗ lõm giữa lòng bàn chân, co bàn chân quặp ngón thì ở chỗ trũng.

 Huyệt Nhiên Cốc ở trước mắt cá trong, chỗ lõm dưới xương lớn nhô lên.

 Huyệt Thái Khê ở sau mắt cá trong, trên xương gót, chỗ lõm có mạch đập.

 Huyệt Thái Chung ở sau mắt cá chân.

 Huyệt Thủy Tuyền ở dưới huyệt Thái Khê một thốn, dưới mắt cá trong.

 Huyệt Chiếu Hải ở dưới mắt cá trong.

 Huyệt Phục Lưu ở trên mắt cá trong hai thốn, chỗ lõm.

 Huyệt Giao Tín ở trên mắt cá trong hai thốn, giữa gân và xương, trước kinh Thiếu âm, sau mép kinh Thái âm.

 Huyệt Trúc Tân ở đầu trên mắt cá trong, giữa khe thịt.

 Huyệt Âm Cốc ở mé trong đầu gối, sau xương phụ, dưới gân lớn, trên gân nhỏ; ấn vào có mạch đập chạm tay, co gối thì tìm được.

 Huyệt Hội Âm ở giữa hai “âm” (hậu môn và bộ phận sinh dục), trước chỗ đi đại tiện, sau chỗ đi tiểu tiện.

 Quyển thứ hai mươi sáu · Châm cứu, phần trên — Phép xác định huyệt vị, thiên thứ nhất

 Kinh Túc thái dương Bàng quang, mười bảy huyệt, mục thứ ba mươi (kinh chạy ở chân, thuộc về bàng quang)

 Huyệt Chí Âm ở mé ngoài ngón chân út, cách góc móng chừng bề ngang lá hẹ.

 Huyệt Thông Cốc ở mé ngoài ngón chân út, chỗ lõm trước khớp gốc ngón.

 Huyệt Thúc Cốt ở mé ngoài ngón chân út, chỗ lõm sau khớp gốc ngón.

 Huyệt Kinh Cốt ở mé ngoài bàn chân, dưới xương lớn, chỗ lõm nơi giáp ranh da đỏ và da trắng (ranh giới giữa mu bàn chân và lòng bàn chân).

 Huyệt Thân Mạch ở chỗ lõm dưới mắt cá ngoài, vừa lọt một móng tay.

 Huyệt Kim Môn ở dưới mắt cá ngoài, còn gọi là Quan Lương.

 Huyệt Bộc Tham ở chỗ lõm dưới xương gót chân.

 Huyệt Côn Lôn ở sau mắt cá ngoài, trên xương gót, chỗ lõm (có sách nói ở mắt cá ngoài, từ mặt đất thẳng lên ba thốn, giữa gân và xương).

 Huyệt Thừa Sơn ở dưới bắp chân (?), chỗ lõm giữa khe thịt.
 Phi Dương (tên một huyệt; huyệt là điểm trên cơ thể dùng để châm kim hoặc đốt ngải chữa bệnh) nằm trên mắt cá ngoài 7 thốn (thốn: đơn vị đo trên chính thân người bệnh, khoảng bằng bề ngang đốt giữa ngón tay cái của người đó).

 Thừa Cân nằm ở chỗ lõm giữa bắp chân (?), không được châm (châm: dùng kim đâm vào huyệt để chữa bệnh). (Sách *Thiên Kim* nói huyệt này ở phía sau xương ống chân, từ gót chân đo lên 7 thốn, ở giữa bắp chân (?).)

 Hợp Dương nằm dưới điểm giữa nếp lằn sau đầu gối 2 thốn.

 Ủy Trung nằm ở chỗ có mạch đập, trên nếp lằn giữa khoeo chân (?).

 Ủy Dương nằm phía sau kinh Túc Thái Dương (kinh: đường vận hành khí huyết trong cơ thể; Túc Thái Dương là đường kinh dương ở chân, thuộc bàng quang). Huyệt ở giữa hai gân phía bờ ngoài khoeo chân (?), dưới huyệt Thừa Phù.

 Phù Khích (?) nằm trên Ủy Dương 1 thốn, duỗi chân ra thì lấy được huyệt.

 Ân Môn nằm dưới Nhục Khích (?) 6 thốn.

 Phù Thừa, còn gọi là Nhục Khích (?), nằm giữa nếp lằn dưới mông, phía sau đùi.

 Quyển hai mươi sáu · Châm cứu (phần trên) — Thiên thứ nhất: Phép lấy huyệt.

 Phép "lưu chú" (khí huyết chảy và rót qua các huyệt theo thứ tự nhất định) của ba kinh âm và ba kinh dương.

 Phế (phổi) – kinh Thủ Thái Âm (đường kinh âm ở tay, thuộc phổi; "Thủ" là tay, "Túc" là chân): Thiếu Thương, Ngư Tế, Thái Tuyền (tức huyệt Thái Uyên), Liệt Khuyết, Kinh Cừ, Xích Trạch. Huyệt mộ là Trung Phủ (huyệt mộ: huyệt ở ngực bụng, nơi khí của một tạng phủ tụ lại). Huyệt du ở đốt sống thứ ba (huyệt du ở đây là bối du: huyệt ở hai bên cột sống lưng, nơi khí của tạng phủ rót vào).

 Đại Trường (ruột già; bản gốc ghi "tam trường" (?)) – kinh Thủ Dương Minh: Thương Dương, Nhị Gian, Tam Gian, Hợp Cốc, Dương Khê, Khúc Trì. Huyệt mộ là Thiên Xu, huyệt du ở đốt sống thứ mười sáu.

 Tâm Chủ (tức tâm bào, màng bọc ngoài tim) – kinh Thủ Quyết Âm: Trung Xung, Lao Cung, Đại Lăng, Nội Quan, Gian Sử, Khúc Trạch. Huyệt mộ là Cự Khuyết, huyệt du ở đốt sống thứ năm.

 Tâm (tim) – kinh Thủ Thiếu Dương (đúng ra phải là Thủ Thiếu Âm (?)): Thiếu Xung, Thiếu Phủ, Thần Lục (có lẽ là Thần Môn (?)), Thông Lý, Linh Đạo, Thiếu Hải.

 Tiểu Trường (ruột non) – kinh Thủ Thái Dương: Thiếu Trạch, Tiền Cốc, Hậu Khê, Uyển Cốt, Dương Khê (có lẽ là Dương Cốc (?)), Tiểu Hải. Huyệt mộ là Quan Nguyên, huyệt du ở đốt sống thứ mười tám.

 Tỳ (lá lách, cơ quan lo việc tiêu hoá theo y học cổ) – kinh Túc Thái Âm: Ẩn Bạch, Đại Đô, Đại Bạch (tức Thái Bạch), Công Tôn, Thương Khâu, Âm Lăng Tuyền. Huyệt mộ là Chương Môn, huyệt du ở đốt sống thứ mười một.

 Vị (dạ dày) – kinh Túc Dương Minh: Lệ Đoài, Nội Đình, Hãm Cốc, Xung Dương, Giải Khê, Tam Lý. Huyệt mộ là Trung Quản, huyệt du ở đốt sống thứ mười hai.

 Can (gan) – kinh Túc Quyết Âm: Đại Đôn, Hành Gian, Thái Xung, Trung Phong, Trung [Đô] (?), Khúc Tuyền. Huyệt mộ là Kỳ Môn, huyệt du ở đốt sống thứ mười chín (có lẽ là thứ chín (?)).

 Đởm (mật) – kinh Túc Thiếu Dương: Khiếu Âm, Hiệp Khê, Lâm Khấp, Khâu Khư, Dương Phụ, Dương Lăng Tuyền. Huyệt mộ là Nhật Nguyệt, huyệt du ở đốt sống thứ mười.

 Thận – kinh Túc Thiếu Âm: Dũng Tuyền, Nhiên Cốc, Thái Khê, Thủy Tuyền, Phục Lưu, Âm Cốc. Huyệt mộ là Kinh Môn, huyệt du ở đốt sống thứ mười bốn.

 Bàng Quang (bọng đái) – kinh Túc Thái Dương: Chí Âm, Thông Cốc, Thúc Cốt, Kinh Cốt, Côn Lôn, Ủy Trung. Huyệt mộ là Trung Cực, huyệt du ở đốt sống thứ mười chín.

 Tam Tiêu (một "phủ" theo y học cổ, chỉ ba khoang trên, giữa, dưới của thân mình, lo việc lưu thông khí và nước) – kinh Thủ Thiếu Dương: Quan Xung, Dịch Môn, Trung Chử, Dương Trì, Chi Câu, Thiên Tỉnh. Huyệt mộ là Thạch Môn, huyệt du ở đốt sống thứ mười ba.

 Trên đây là năm tạng sáu phủ (tạng: các cơ quan đặc như tim, gan, tỳ, phổi, thận; phủ: các cơ quan rỗng như dạ dày, ruột, mật, bàng quang, tam tiêu), mười hai đường kinh mạch thuộc ba kinh âm và ba kinh dương. Khí của tạng phủ "ra" ở huyệt tỉnh (huyệt ở đầu ngón, như chỗ nguồn nước mới phun lên), "chảy" ở huyệt huỳnh (như dòng nước nhỏ), "rót" vào huyệt du (như nước dồn tụ), "đi qua" huyệt nguyên (nơi khí gốc của tạng phủ đi qua), "chạy" ở huyệt kinh (như dòng sông chảy mạnh), rồi "nhập" vào huyệt hợp (như sông đổ ra biển). Cùng với phép huyệt mộ ở phía trước và huyệt du ở phía sau. Ví như phổi thuộc kinh Thủ Thái Âm là tạng: khí ra ở Thiếu Thương là huyệt tỉnh, chảy ở Ngư Tế là huyệt huỳnh, rót vào Thái Tuyền là huyệt du, đi qua Liệt Khuyết là huyệt nguyên, chạy ở Kinh Cừ là huyệt kinh, nhập vào Xích Trạch là huyệt hợp; huyệt mộ ở Trung Phủ, huyệt du ở đốt sống thứ ba. Các kinh khác đều theo cách này.

 Huyệt tỉnh của kinh dương thuộc hành Kim, huyệt tỉnh của kinh âm thuộc hành Thủy (Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ là năm hành – năm yếu tố cơ bản theo học thuyết ngũ hành); huyệt huỳnh kinh dương thuộc Thủy, huyệt huỳnh kinh âm thuộc Hỏa; huyệt du kinh dương thuộc Mộc, huyệt du kinh âm thuộc Hỏa; huyệt nguyên kinh dương thuộc Hỏa, huyệt nguyên kinh âm thuộc Kim; huyệt kinh của kinh dương thuộc Hỏa, huyệt kinh của kinh âm thuộc Kim; huyệt hợp kinh dương thuộc Thổ, huyệt hợp kinh âm thuộc Thủy.

 Quyển hai mươi sáu · Châm cứu (phần trên)

 Thiên thứ hai: Phụ nữ

 Gồm bốn mươi lăm phép.

 Tuyệt tự (không sinh được con): cứu (đốt ngải trên huyệt cho hơi nóng thấm vào) huyệt Nhiên Cốc 50 tráng (tráng: một mồi ngải đốt cháy hết trên huyệt gọi là một tráng). Huyệt ở trước mắt cá trong, đo thẳng xuống 1 thốn (thốn: đơn vị đo theo thân người bệnh, khoảng bề ngang đốt giữa ngón cái).

 Bào môn (cửa dạ con) bế tắc nên không có con: cứu huyệt Quan Nguyên 30 tráng, rồi cứu lặp lại.

 Có thai mà không giữ được, hoặc sẩy thai đau bụng, lậu bào (đang mang thai mà ra huyết rỉ rả) thấy màu đỏ: cứu huyệt Bào Môn 50 tráng, tức là chỗ cách bên trái huyệt Quan Nguyên 2 thốn. Chỗ tương ứng bên phải gọi là Tử Hộ.

 Lại cứu huyệt Khí Môn, ở cạnh Quan Nguyên 3 thốn, mỗi bên 50 tráng. (Sách *Thiên Kim* nói 100 tráng.)

 Tử tạng (dạ con) bế tắc không nhận tinh: cứu huyệt Bào Môn 50 tráng.

 Tuyệt tự không sinh được, lậu hạ xích bạch (ra huyết và khí hư màu đỏ, trắng rỉ rả không dứt): cứu huyệt Tuyền Môn 10 tráng, cứu lặp lại 3 lần. Huyệt ở trên xương mu, ngay mép trên bộ phận sinh dục. Huyệt Thạch Môn ở dưới huyệt Khí Hải 1 thốn, châm (đâm kim vào huyệt) sâu 1 phân (phân: một phần mười thốn), lưu kim (để kim nằm yên trong huyệt) chừng ba lần thở ra, khi đắc khí (người bệnh thấy tê, nặng, căng tức ở chỗ châm, người châm thấy kim như bị níu chặt – tức là kim đã tác động đến khí) thì dùng phép tả (thủ pháp châm nhằm rút bớt, làm tan tà khí). Huyệt này chủ trị (chữa chủ yếu) phụ nữ khí kết đau, cứng rắn trong bụng; sau khi sinh ác lộ (sản dịch – máu và dịch bẩn ra sau khi đẻ) không dứt, rồi thành cục rắn; băng trung (ra huyết ồ ạt từ đường sinh dục, còn gọi băng huyết); đoạn tự (hết đường sinh con). Mỗi ngày cứu từ 14 tráng đến 100 tráng thì thôi.

 Huyệt Quan Nguyên ở dưới Thạch Môn 1 thốn, chủ trị đoạn tự, đường sinh đẻ lạnh. Châm sâu 8 phân, lưu kim ba lần thở ra, làm phép tả trong năm lần hít vào. Cứu cũng tốt nhưng không bằng châm; mỗi ngày cứu đến 100 tráng thì thôi.

 Băng trung, đới hạ (khí hư ra nhiều), do sinh đẻ mà ác lộ không dứt: huyệt Trung Cực ở dưới Quan Nguyên 1 thốn, là huyệt quan trọng nhất cho phụ nữ đoạn tự; châm bốn lần thì có con. Nếu vẫn chưa có, lại châm sâu 8 phân, lưu kim mười lần thở ra, đắc khí thì tả. Cứu cũng tốt nhưng không bằng châm; mỗi ngày cứu từ 21 tráng đến 300 tráng thì thôi.

 Bạch băng (khí hư trắng ra ồ ạt như băng huyết): cứu ở nếp lằn ngang bụng dưới, ngay thẳng dưới lỗ rốn, 100 tráng.

 Lại cứu ở trên mắt cá trong 3 thốn, mỗi bên trái phải 100 tráng.

 Đới hạ: cứu huyệt Gian Sử 30 tráng. Lại các chứng: lâm (tiểu rắt, tiểu buốt, nhỏ giọt), nước tiểu đỏ, đau niệu đạo, dưới rốn có cục rắn như cái chén úp – hoặc do ăn uống mà thành, hoặc do sinh đẻ mà thành –, ác lộ không ra, rồi thành sán hà (khối u cục tích trong bụng, lúc tụ lúc tan); hoặc do kinh nguyệt không đều, huyết kết thành cục: đều châm như cách trên.

 Phụ nữ són tiểu, không biết lúc nào nước tiểu ra: cứu huyệt Hoành Cốt, ngay chỗ cửa mình, 7 tráng.

 Có thai không giữ được, sẩy thai nhiều lần: cứu huyệt Ngọc Tuyền 50 tráng, cứu lặp 3 lần (Ngọc Tuyền chính là huyệt Trung Cực).

 Cứu hai bên kẹp huyệt Đan Điền, mỗi bên cách 1 thốn, gọi là huyệt Tứ Mãn; chủ trị kinh nguyệt không thông, bôn huyết (huyết xông lên xuống), lại không có con. Cứu 30 tráng. Huyệt Đan Điền ở dưới rốn 2 thốn.

 Phụ nữ sa dạ con (?): cứu giữa rốn 200 tráng.

 Tiêu chảy ra toàn nước: cứu huyệt Khí Hải 100 tráng, cứu lặp 3 lần.

 Sa dạ con (?): cứu huyệt Thân Giao 50 tráng, cứu lặp 3 lần; huyệt ở giữa nếp lằn ngang dưới rốn.

 Lại cứu trên sống lưng, chỗ ngang đối diện với rốn, 50 tráng.

 Lại cứu huyệt Ngọc Tuyền 50 tráng, cứu lặp 3 lần.

 Lại cứu huyệt Long Môn 20 tráng, cứu lặp 3 lần; huyệt ở mép trên phía ngoài cửa mình.

 Dạ con sa xuống, tụt ra ngoài cửa mình: cứu hai bên kẹp huyệt Ngọc Tuyền, cách 3 thốn, số tráng bằng số tuổi, cứu lặp 3 lần.

 Cửa mình lạnh, sưng đau: cứu huyệt Quy Lai 30 tráng, cứu lặp 3 lần; huyệt ở hai bên Ngọc Tuyền, cách 5 thốn.

 Phép chữa phụ nữ không có sữa: trước hết châm ở cạnh ngoài ngón út hai tay, gần móng, sâu 1 phân; huyệt Dịch Môn ở hai tay sâu 3 phân; huyệt Thiên Tỉnh ở hai tay sâu 6 phân. Nếu muốn thử, cứ châm trước một ngón là biết ngay; hiệu nghiệm như thần, không truyền ra ngoài.

 Phụ nữ đẻ ngược, chân thai ra trước: châm huyệt thuộc kinh Túc Thái Âm (đường kinh âm ở chân, thuộc tỳ) sâu 3 phân, khi chân thai rút vào thì rút kim. Huyệt ở phía sau mắt cá trong, chỗ lõm sát xương nơi giáp ranh da trắng (chỗ giáp giữa da gan bàn chân màu nhạt và da mu bàn chân).

 Đẻ ngang, tay thai ra trước: châm huyệt Thái Xung sâu 3 phân, làm phép bổ (thủ pháp châm nhằm bồi thêm chính khí) gấp trong khoảng một trăm hơi thở. Huyệt cách kẽ ngón chân 1 thốn.

 Nhau thai không ra: châm huyệt thuộc kinh Túc Thái Dương sâu 4 thốn (có lẽ là 4 phân (?)), ở chỗ lõm dưới và phía sau mắt cá ngoài 1 thốn.

 Lại châm huyệt thuộc mạch Túc Dương Kiều (một mạch phụ chạy ở phía ngoài chân) sâu 3 phân, ở dưới mắt cá ngoài, chỗ giáp ranh da trắng.

 Sau khi sinh mạch tắt không trở lại: châm huyệt Hợp Cốc sâu 3 phân, làm phép bổ gấp. Huyệt này cũng chữa thai xông ngược lên ngực.

 Trong ngực (có bản ghi: trong cửa mình) bứt rứt khó chịu, đau: châm huyệt Dũng Tuyền sâu 3 phân.

 Trong ngực bứt rứt khó chịu, đau: châm huyệt Lao Cung sâu 5 phân, làm phép bổ.

 Sau khi sinh ra mồ hôi không dứt: châm huyệt Thái Xung, làm phép bổ gấp.

 Đẻ khó, kinh nguyệt ra không cầm, thai nằm ngang, thai động (thai máy mạnh, có nguy cơ sẩy): đều châm huyệt Tam Âm Giao.

 Nhau thai không ra, hoặc trong bụng có tích tụ (khối u cục tích lại): đều châm huyệt Bào Môn sâu 1 thốn, trước làm phép bổ sau làm phép tả; huyệt cách bên trái Quan Nguyên 2 thốn.

 Lại châm huyệt Chương Môn sâu 1 thốn 4 phân.

 Thai chết trong bụng và đẻ khó: đều châm huyệt Bào Môn.

 Thai động, cùng băng huyết, kiết lỵ, bôn khí (khí từ bụng dưới xông ngược lên): châm huyệt Đan Điền sâu 1 thốn 4 phân, huyệt ở dưới rốn 2 thốn.

 Phàm đẻ khó: châm hai huyệt Kiên Tỉnh sâu 1 thốn, làm phép tả, giây lát là sinh.

 Lậu thai ra huyết không cầm: cứu hai bên huyệt Quan Nguyên, mỗi bên cách 3 thốn, 100 tráng.

 Phụ nữ đau trong cửa mình lan lên dưới tim, bụng dưới đau quặn: cứu ở chỗ lõm phía ngoài đầu gối, đo lên 1 thốn.

 Phụ nữ ra huyết, kiết lỵ đỏ trắng, rỉ huyết: cứu huyệt thuộc kinh Túc Thái Âm 50 tráng; huyệt ở trên mắt cá trong 3 thốn, cứu 100 tráng; chủ trị năm thứ hàn (lạnh) trong bụng.

 Phụ nữ rỉ khí hư đỏ trắng, kinh nguyệt không thông: cứu huyệt Giao Nghi, ở trên mắt cá trong 5 thốn.

 Phụ nữ ra huyết, rỉ khí hư đỏ trắng: cứu huyệt Doanh Trì 30 tráng, huyệt ở trên mạch tại chỗ trũng hai bên trước và sau mắt cá trong, còn gọi là Âm Dương.

 Phụ nữ rỉ khí hư đỏ trắng, tay chân mỏi rã, gầy rộc: cứu huyệt Lậu Âm 30 tráng, huyệt ở dưới mắt cá trong 5 phân, trên chỗ mạch đập nhẹ.

 Phụ nữ rỉ khí hư đỏ trắng, tiêu chảy xối xả: cứu huyệt Âm Dương, số tráng bằng số tuổi, cứu lặp 3 lần; huyệt ở dưới ngón chân cái, chỗ đầu nếp gấp, giáp ranh da trắng (?).

 Quyển hai mươi sáu · Châm cứu (phần trên)

 Thiên thứ ba: Kinh giản ở trẻ em (chứng hay giật mình hoảng sợ, có khi co giật, lên cơn)

 Gồm hai mươi mốt phép.

 Huyệt Khúc Trạch (huyệt: điểm trên cơ thể để châm kim hoặc đốt ngải chữa bệnh) chủ trị (chữa chủ yếu) dưới tim xao động rung rinh, hay giật mình sợ hãi.

 Các huyệt Âm Giao, Khí Hải, Đại Cự chủ trị kinh sợ không ngủ được.

 Huyệt thuộc mạch Âm Kiều (một mạch phụ chạy ở phía trong chân) chủ trị nằm ngủ thì giật mình, mắt nhìn như thấy sao.

 Các huyệt Đại Chung, [Khích] Môn (?) chủ trị kinh sợ, sợ người, thần khí (tinh thần, sức sống) không đủ.

 Các huyệt Nhiên Cốc, Dương Lăng Tuyền chủ trị trong lòng sợ hãi run rẩy, như sợ có người sắp bắt mình.

 Huyệt Giải Khê chủ trị khiết túng (tay chân co duỗi giật liên hồi) mà kinh sợ.

 Huyệt Thiếu Xung chủ trị hay thở dài, bứt rứt đầy tức, hơi thở ngắn, buồn rầu, kinh sợ.

 Huyệt Hành Gian chủ trị đau tim, hay giật mình, lòng buồn không vui.

 Huyệt Dương Cốc chủ trị phong huyễn (chóng mặt do phong tà – yếu tố gây bệnh như gió, đến nhanh, biến đổi nhanh) kinh sợ, lòng buồn không vui.

 Huyệt Dương Cốc chủ trị chóng mặt do phong, kinh sợ, tay co quắp.

 Huyệt Lệ Đoài chủ trị ngủ nhiều, hay giật mình.

 Huyệt Dịch Môn chủ trị hay sợ, nói năng lung tung, mặt đỏ.

 Huyệt Thần Môn chủ trị hay ợ hơi, sợ hãi hồi hộp, hơi thở ngắn.

 Huyệt Gian Sử chủ trị hay sợ, câm không nói được.

 Các huyệt Tam Gian, Hợp Cốc chủ trị hay sợ.

 Huyệt Dương Khê chủ trị kinh sợ, co giật.

 Huyệt Thông Lý chủ trị hồi hộp dưới tim.

 Huyệt Đại Lăng chủ trị trong lòng xao động, kinh sợ.

 Huyệt Âm Khích (?) của kinh Thủ Thiếu Âm (đường kinh âm ở tay, thuộc tim) chủ trị khí nghịch gây kinh sợ (?), đau tim.

 Huyệt Thiên Tỉnh chủ trị kinh sợ, co giật.

 Huyệt Hậu Khê chủ trị chảy nước mắt mà kinh sợ.

 Huyệt Uyển Cốt chủ trị bứt rứt đầy tức, kinh sợ.

 Quyển hai mươi sáu · Châm cứu (phần trên)

 Thiên thứ tư: Bệnh mũi

 Gồm bảy phép.

 Trong mũi nghẹt tắc: châm (đâm kim vào huyệt) huyệt thuộc kinh Thủ Thái Dương (đường kinh dương ở tay, thuộc ruột non) sâu 3 phân (phân: một phần mười thốn; thốn: đơn vị đo theo thân người bệnh, khoảng bề ngang đốt giữa ngón cái); huyệt ở cạnh ngoài ngón út, lùi về sau 1 thốn, chỗ lõm giáp ranh da trắng (chỗ giáp giữa da lòng bàn tay màu nhạt và da mu bàn tay).

 Huyệt Tín (ở chỗ thóp trên đầu), một huyệt, chủ trị mũi nghẹt không ngửi được mùi thơm. Mỗi ngày cứu (đốt ngải trên huyệt) từ 14 đến 700 tráng (tráng: mỗi mồi ngải đốt cháy hết là một tráng). Lúc mới cứu thì đau, từ 50 tráng trở đi không đau nữa, đến 700 tráng mà lại thấy đau thì thôi; đến khoảng 400 tráng thì dần thấy mũi nhẹ thông.

 Chữa thịt thừa mọc trong mũi: cứu huyệt Thượng Tinh 200 tráng; huyệt ở chỗ từ chân tóc trán đo vào 1 thốn.

 Lại cứu hai bên kẹp huyệt Thượng Tinh, cách nhau 3 thốn, mỗi bên 100 tráng.

 Khi chảy máu cam mà thấy ngứa, liền cứu chỗ có ba sợi lông ở nếp lằn ngang khớp ngón chân cái 10 tráng, nặng thì 100 tráng; chảy máu cam không dứt cũng cứu chỗ này; lại chữa sưng hòn dái.

 Chảy máu cam không dứt: cứu hai huyệt Dũng Tuyền 100 tráng.

 Cứu ở hai lỗ mũi và trụ mũi (vách ngăn giữa hai lỗ mũi) 7 tráng, chủ trị nước mũi chảy không dứt.

 Quyển hai mươi sáu · Châm cứu (phần trên)

 Thiên thứ năm: Bệnh lưỡi

 Gồm hai mươi lăm phép.

 Trùng thiệt (dưới lưỡi sưng phồng như mọc thêm một cái lưỡi nhỏ): cứu (đốt ngải trên huyệt) huyệt Hành Gian, số tráng (mỗi mồi ngải đốt cháy hết là một tráng) bằng số tuổi; huyệt ở kẽ ngón chân cái, có hai huyệt (mỗi chân một).

 Trẻ em bị trùng thiệt: cứu trên mắt cá chân trái 7 tráng.

 Lại cứu trên mắt cá ngoài hai chân 3 tráng.

 Khẩn thần (môi co rút, miệng khó mở): cứu ở hổ khẩu (chỗ giữa ngón cái và ngón trỏ), nam cứu tay trái, nữ cứu tay phải, 7 tráng. Lại cứu huyệt Thừa Tương (chỗ lõm giữa dưới môi dưới) 3 tráng.

 Đau răng: cứu chỗ lõm phía trước đốt thứ nhất ở mu ngón giữa hai bàn tay 7 tráng, đốt lửa xong là khỏi.

 Đau răng: cứu ở trước chỗ xương nhô cao trên mắt cá ngoài, trên chỗ mạch giao nhau, 7 tráng.

 Đau răng do phong (phong tà – yếu tố gây bệnh như gió), đau bên nào thì cứu bên ấy: lấy dây đo từ đầu ngón giữa đến nếp lằn ngang thứ nhất sau bàn tay, gấp dây làm bốn, lấy một phần đó đo từ nếp lằn ngang ấy lên cánh tay, ngay giữa hai gân. Cứu ở chỗ đầu dây đo 3 tráng, theo bên trái bên phải mà cứu. Nếu cả hai bên đều đau thì cứu cả hai cánh tay, rất hiệu nghiệm.

 Tai điếc, ù: huyệt Khách Chủ Nhân, còn gọi Thượng Quan, ở trên huyệt Thính Hội 1 thốn (thốn: đơn vị đo theo thân người bệnh), chỗ lõm có mạch đập; châm (đâm kim) sâu 1 phân (một phần mười thốn), chủ trị tai điếc, ù như ve kêu.

 Lại chứng tai chảy mủ cũng nên cứu, mỗi ngày 3 tráng, cho đến tổng cộng 200 tráng; nằm nghiêng, há miệng mà lấy huyệt.

 Lại huyệt Thính Hội ở dưới Thượng Quan 1 thốn, chỗ lõm có mạch đập, còn gọi Nhĩ Môn; châm sâu 3 phân, chủ trị tai điếc, trong tai như ve kêu. Để thông tai thì mỗi ngày cứu 5 đến 7 tráng thì thôi, mười ngày sau lại cứu như trước. Kiêng đồ sống lạnh, giấm, đồ trơn nhớt, rượu, đồ làm bằng bột mì, thịt dê, tỏi, cá, đồ ăn nóng.

 Lại huyệt Hợp Cốc ở đầu nếp lằn dọc phía sau hổ khẩu, dựng ngón tay lên mà lấy ở chỗ lõm; chủ trị tai điếc, ù vù vù như ve kêu. Nên châm sâu 4 phân, lưu kim (để kim nằm yên) trong ba lần thở ra, năm lần hít vào. Kiêng cứu; cẩn thận đừng rửa tay; phàm châm ở tay chân đều phải ba ngày không rửa.

 Tai điếc do phong, ù như sấm: cứu huyệt Dương Duy 50 tráng; huyệt ở sau tai, kéo tai ra trước thì ở trên đường gân nổi lên (?).

 Tai điếc, không ngủ được (?): châm ở đầu ngoài ngón tay út, gần góc ngoài móng, chỗ giáp mép thịt, sâu 2 phân rưỡi, làm phép bổ (thủ pháp châm để bồi thêm chính khí).

 Lại châm huyệt Quan Xung sâu 1 phân rưỡi, làm phép bổ.

 Lại châm huyệt Dịch Môn, ở kẽ giữa ngón út và ngón áp út, sâu 3 phân, làm phép bổ.

 Ngáp mà trật khớp hàm, hàm lệch sai chỗ: cứu đốt sống thứ năm, mỗi ngày 14 tráng; đủ 300 tráng mà không khỏi thì cứu huyệt Khí Xung 200 tráng, ở trước ngực, dưới cổ họng, giữa xương ức trên (?).

 Lại cứu ở chỗ lõm trên mắt cá trong 3 thốn 300 tráng, cứu lặp 3 lần.

 Huyệt Thính Hội chủ trị hàm co cứng và trật khớp hàm lệch ra 2 thốn; huyệt ở dưới Thượng Quan 1 thốn, còn gọi Nhĩ Môn. Nằm nghiêng, há miệng mới lấy được; châm sâu 3 phân, lưu kim ba lần thở ra, khi đắc khí (người bệnh thấy tê nặng căng tức ở chỗ châm – kim đã tác động tới khí) thì làm phép tả (thủ pháp châm để rút bớt, làm tan tà khí), không làm phép bổ. Nên cứu, mỗi ngày 5 đến 7 tráng thì thôi, mười ngày sau lại cứu như trước. Kiêng đồ sống lạnh, giấm, đồ trơn nhớt.

 Lại một phép khác: huyệt Hạ Quan ở dưới Nhĩ Môn 1 thốn, chỗ lõm bên cạnh mạch đập; chủ trị trật khớp hàm, không nhai được. Nằm nghiêng há miệng mà lấy huyệt, châm sâu 4 phân, cách làm như trên, số tráng cứu cũng như vậy. Kiêng đồ ăn nóng, rượu, đồ làm bằng bột mì.

 Huyệt Giáp Xa ở dưới tai, cách khoảng hai bề ngang lá hẹ, chỗ lõm; chủ trị hàm không mở được, cấm khẩu (miệng cắn chặt) không nói được, cùng đau răng không ăn được, hàm má sưng. Nằm nghiêng há miệng mà lấy huyệt, châm sâu 4 phân, đắc khí thì tả, không bổ. Nên cứu, mỗi ngày 7 tráng, đến 49 tráng thì thôi.

 Hầu tý (cổ họng sưng đau, nghẹn tắc): châm vào nếp móng hai ngón tay út cho ra máu chừng ba hạt đậu lớn là khỏi; đau bên trái châm bên trái, đau bên phải châm bên phải.

 Lại: ở sau móng ngón áp út, cách chừng bề ngang một lá hẹ, gọi là huyệt Quan Xung, chủ trị hầu tý không nuốt được đồ ăn thức uống, trong lòng nóng bứt rứt (?). Thường dùng phép mậu thích (châm chéo: bệnh bên này thì châm bên kia): bệnh bên trái châm bên phải, bệnh bên phải châm bên trái, cả hai bên đều bệnh thì châm cả hai bên.

 Cổ họng chua cay: cứu huyệt Thiếu Xung 7 tráng, mồi ngải to bằng cục phân chim sẻ (?).

 Các huyệt Thần Môn, Hợp Cốc chủ trị hầu tý, trong lòng bứt rứt.

 Quyển hai mươi sáu · Châm cứu (phần trên)

 Thiên thứ sáu: Cước khí (?) (bệnh chân tê yếu, sưng phù, đau nhức, nặng thì khí độc xông lên bụng và tim, có thể chết)

 Gồm ba phép, một bài luận.

 Trước cứu (đốt ngải trên huyệt) huyệt Phong Thị, kế đến Phục Thỏ, kế Độc Tị, kế Tất Mục (mắt gối), kế Tam Lý, kế Thượng Liêm, kế Hạ Liêm, kế Tuyệt Cốt.

 Cả thảy tám huyệt. Huyệt Phong Thị: cho người bệnh đứng dậy, thân ngay thẳng, buông hai tay thẳng xuống, duỗi mười ngón áp vào hai bên đùi, chấm ngay chỗ đầu ngón giữa, trên đường gân lớn ở đùi, cứu 100 tráng (mỗi mồi ngải đốt cháy hết là một tráng); tuỳ bệnh nặng nhẹ mà cứu, nhẹ thì không được ít hơn 100 tráng, nặng thì mỗi huyệt 500–600 tráng.

 Huyệt Phục Thỏ: cho người bệnh ngồi ngay ngắn (?), lấy bàn tay người bệnh theo một "phu" (phu: bề ngang bốn ngón tay khép lại, bằng 3 thốn; thốn là đơn vị đo theo thân người bệnh) đặt ngang trên đầu gối, mép dưới bàn tay ngang bằng đầu gối đang co, chỗ chính giữa mép trên bàn tay là huyệt; cứu 100 tráng, cũng có thể 50 tráng.

 Huyệt Độc Tị: ở góc ngoài, chỗ bằng phẳng nơi mép xương bánh chè, lấy tay ấn thấy khe khớp là đúng; một phép nói huyệt ở dưới đầu gối, gần phía ngoài, chỗ hõm giữa ba xương (?), cử động chân, lấy tay ấn thấy khe hõm là đúng; cứu 50 tráng.

 Huyệt Tất Mục: ở chỗ lõm hai bên dưới xương bánh chè; cứu 100 tráng.

 Huyệt Tam Lý: ở dưới khớp xương đầu gối một phu, sát phía ngoài xương ống chân; một phép nói ở dưới khớp xương đầu gối 3 thốn. Người có cao thấp lớn nhỏ khác nhau, nên lấy bề ngang bàn tay của chính người bệnh mà đo. Cứu 100 tráng.

 Huyệt Thượng Liêm: ở dưới Tam Lý một phu, cũng sát phía ngoài xương ống chân; cứu 100 tráng. Huyệt Hạ Liêm: ở dưới Thượng Liêm một phu, cũng sát phía ngoài xương ống chân; cứu 100 tráng. Huyệt Tuyệt Cốt: ở trên mắt cá ngoài một phu, có thuyết nói 4 thốn; cứu 100 tráng.

 Phàm các phép cứu này, không cần một lần cứu hết số tráng, có thể ngày ngày cứu tiếp; trong vòng ba ngày cứu cho đủ số tráng là tốt. Bệnh một chân thì cứu một chân, bệnh hai chân thì cứu hai chân. Bệnh chân yếu phần nhiều mắc cả hai chân. Một phương nói: thấy chân khác lạ thì liền cứu Tam Lý và Tuyệt Cốt mỗi huyệt một chỗ; cả hai chân khác lạ thì cứu cả bốn huyệt, nhiều ít tuỳ bệnh nặng nhẹ. Điều cốt yếu là dù bệnh nhẹ cũng không được ít hơn 100 tráng; không khỏi thì nhanh chóng cứu lần lượt theo thứ tự các huyệt trên, cứu nhiều thì tốt.

 Đau chân: cứu Tam Âm Giao 300 tráng, rất hay. Có thuyết nói cứu Tuyệt Cốt là quan trọng nhất.

 Luận rằng: có người mắc bệnh này mà không để ý, bất giác bệnh bỗng xông vào bụng, bụng sưng, trong ngực nóng, khí xông mạnh lên trên, rồi đến mất mạng. Nên biết hễ hơi thấy có gì khác lạ là phải cứu nhiều ngay, mới được kết quả tức thì mà khỏi. Cũng theo phép cũ của Chi Pháp Tồn (thầy thuốc đời Tấn, nổi tiếng chữa bệnh cước khí) mà cứu các huyệt: Lương Khâu, Độc Tị, Tam Lý, Thượng Liêm, Hạ Liêm, Giải Khê, Thái Trung (có lẽ là Thái Xung (?)), Dương Lăng Tuyền, Tuyệt Cốt, Côn Lôn, Âm Lăng Tuyền, Tam Âm Giao, huyệt thuộc kinh Túc Thái Dương, Phục Lưu, Nhiên Cốc, Dũng Tuyền, Thừa Sơn, Thúc Cốt, cả thảy mười tám huyệt.

 Phép cũ hay cứu các huyệt Bách Hội, Phong Phủ, và các huyệt du, huyệt mộ của năm tạng sáu phủ (huyệt du ở hai bên cột sống lưng, huyệt mộ ở ngực bụng – nơi khí của các cơ quan nội tạng rót vào và tụ lại); nhưng gần đây những người được cứu đều thấy khí bị kéo ngược lên trên, vì vậy phải cẩn thận không được cứu; các huyệt kể trên rất kiêng kỵ.

 Lại: cứu ở đầu kẽ mười ngón chân, cách kẽ 1 phân (một phần mười thốn), hai chân cả thảy tám huyệt, gọi là Bát Xung, làm hạ khí rất mạnh. Đầu mười ngón chân gọi là Khí Đoan. Mỗi ngày cứu 3 tráng; huyệt Bát Xung có thể mỗi ngày cứu 7 tráng, khí hạ xuống thì thôi. Mồi ngải nên làm nhỏ.

 Quyển hai mươi sáu · Châm cứu (phần trên)

 Thiên thứ bảy: Các chứng phong (bệnh do phong tà – yếu tố gây bệnh như gió, đến nhanh, biến đổi nhanh; gồm cả các chứng trúng phong như đột quỵ, liệt, méo miệng, co giật)

 Gồm sáu mươi chín phép, một bài luận.

 Phế (phổi) trúng phong (bị phong tà xâm nhập, phát bệnh đột ngột): người bệnh nằm ngửa mà ngực đầy, hơi thở ngắn, choáng váng bứt rứt, ra mồ hôi – đó là chứng phong ở phổi. Xem từ dưới mắt, hai bên trên mũi, xuống đến miệng, nếu sắc trắng thì còn chữa được; mau cứu (đốt ngải trên huyệt) huyệt Phế Du 100 tráng (mỗi mồi ngải đốt cháy hết là một tráng), trẻ nhỏ thì giảm bớt (?). Nếu sắc vàng, ấy là phổi đã tổn thương, hoá thành huyết rồi, không thể chữa nữa; người ấy sẽ nói năng lung tung, tay vơ vào khoảng không, chỉ xuống đất, hoặc tự nhón áo lần tìm đường chỉ may; như vậy vài ngày thì chết.

 Nếu bị cấp phong (phong tà đến dữ dội) xâm nhập thì mê man, hoảng hốt, nói nhảm nói càn, hoặc hơi thở yếu ngắn (?), hoặc không nói được; nếu không chữa gấp thì qua một đêm là chết. Vừa thấy bệnh thì cứu ngay các huyệt Phế Du, Cách Du, Can Du vài chục tráng.

 Can (gan) trúng phong: người bệnh chỉ ngồi xổm, không cúi đầu được, quanh hai mắt lan đến trán hơi có màu xanh – đó là chứng phong ở gan. Nếu môi xanh, mặt vàng thì còn chữa được; cứu gấp huyệt Can Du 100 tráng, uống gấp Tục Mệnh thang (bài thuốc sắc chuyên chữa trúng phong). Nếu sắc xanh đen đậm, ấy là gan đã tổn thương, không thể chữa nữa, vài ngày thì chết.

 Tâm (tim) trúng phong: người bệnh chỉ nằm ngửa được, không nghiêng mình được, bứt rứt rối loạn, choáng váng như ngất, ra mồ hôi – đó là chứng phong ở tim. Nếu môi đỏ tươi thì còn chữa được; cứu huyệt Tâm Du 100 tráng, uống gấp Tục Mệnh thang. Nếu môi hoặc xanh, hoặc trắng, hoặc vàng, hoặc đen, ấy là tim đã hỏng, hoá thành nước, không thể chữa nữa, mười ngày thì chết (có thuyết nói năm sáu ngày thì chết).

 Tỳ (lá lách, cơ quan lo tiêu hoá theo y học cổ) trúng phong: người bệnh chỉ ngồi xổm mà bụng đầy; xem khắp người vàng, miệng nhổ ra nước dãi thì còn chữa được; cứu huyệt Tỳ Du 100 tráng, uống gấp Tục Mệnh thang.

 Nếu dưới mắt xanh, tay chân xanh thì không thể chữa nữa.

 Thận trúng phong: người bệnh ngồi xổm, đau lưng; xem hai bên sườn, nếu có vết vàng to bằng chiếc bánh (?) thì còn chữa được; cứu huyệt Thận Du 100 tráng, uống gấp Tục Mệnh thang. Nếu răng vàng đỏ, tóc mai dựng đứng, mặt màu đất thì không thể chữa nữa.

 Đại Trường (ruột già) trúng phong: nằm thì bụng sôi ùng ục không dứt; cứu huyệt Đại Trường Du 100 tráng, uống Tục Mệnh thang.

 Luận rằng: phàm bệnh phong có trong, ngoài, chìm, nổi: "trong" là ở năm tạng, "ngoài" là ở da, "chìm" là ở xương tuỷ, "nổi" là ở huyết mạch. Nếu bệnh ở tấu lý (thớ da, khe thịt) thì thuốc sắc đến được. Nếu ở năm tạng thì rượu thuốc tới được. Nếu ở huyết mạch thì châm cứu trúng được. Nếu đã vào sâu tới xương tuỷ thì chính Biển Thước (danh y thời Chiến Quốc) cũng tự nói là không làm gì được.

 Phong phỉ (chứng đột nhiên không nói được, miệng cắn chặt, tay không cử động được mà cứng đờ). Phép cứu: lấy chiều dài từ kẽ trong (chân) ngón tay út đến đầu ngón của người bệnh làm một đoạn đo, đặt ở trên rốn, hướng thẳng lên phía dưới tim, chấm son ở đầu trên đoạn đo. Lại làm thêm hai đoạn đo nữa, nối vào chỗ chấm son, chụm hai đầu dưới lại, mở hai đầu trên ra; lấy đoạn đo ban đầu đặt ngang nối hai đầu đã mở, cho ba đoạn khép thành hình, giống như hình tam giác lộn ngược (chữ trong bản gốc bị mất) (?). Nam đo tay phải, nữ đo tay trái. Vì sợ không rõ ràng nên chấm son ba chỗ, đốt lửa cứu mỗi chỗ 100 tráng.

 Phàm dấu hiệu của can phong (phong ở gan) (?) là miệng không nói được: cứu huyệt Nhân Trung (dưới mũi, giữa rãnh môi trên), kế đến Đại Chuỳ, kế Can Du, mỗi huyệt 50 tráng.

 Tâm phong (phong ở tim): cứu huyệt Tâm Du, mỗi bên 50 tráng.

 Tỳ phong (phong ở tỳ): cứu huyệt Tỳ Du, mỗi bên 50 tráng.

 Dấu hiệu của tỳ phong: tiếng nói không ra, hoặc tay cử động lên xuống (?): cứu đầu mười ngón tay, rồi cứu Nhân Trung, Đại Chuỳ, chỗ mạch trước hai Nhĩ Môn đo lên và xuống 1 thốn, rồi trên dưới khớp hai ngón cái, sáu huyệt, mỗi huyệt 7 tráng.

 Đột nhiên trúng phong, miệng méo: lấy ống sậy dài 5 thốn, một đầu cắm vào lỗ tai, bốn phía lấy bột mì bịt kín, đừng để hở hơi; đầu kia đặt một hạt đậu nành cùng với ngải, đốt cho cháy, cứu 7 tráng thì khỏi. Méo bên phải cứu bên trái, méo bên trái cứu bên phải; phép này dù ngàn vàng cũng không truyền. Lại cứu chỗ mạch giao ở tay 3 tráng, bên trái thì cứu bên phải, bên phải thì cứu bên trái; mồi ngải to như cục phân chuột, đặt nằm ngang, đốt lửa ở hai đầu.

 Phàm đột nhiên trúng phong, miệng cắn chặt không mở được: cứu hai huyệt Giáp Xa, huyệt ở dưới tai 8 phân (phân: một phần mười thốn), hơi lệch ra phía trước; cứu 5 tráng là nói được; lại có thể cứu số tráng bằng số tuổi. Miệng lệch thì tuỳ bên trái bên phải mà cứu.

 Phép chữa thi quyết (chứng đột nhiên ngất lặng như người chết): phàm thi quyết thì như chết mà mạch vẫn đập như thường; châm (đâm kim) huyệt Bách Hội sâu 2 phân, làm phép bổ (thủ pháp châm để bồi thêm chính khí), cứu và chườm nóng hai bên sườn. Lại châm ở đầu ngón chân giữa, cách móng chừng bề ngang lá hẹ. Lại châm ở dưới móng ngón chân cái phía trong, cách móng 3 phân.

 Phép cứu chứng thất âm (mất tiếng) không nói được: trước cứu huyệt Thiên Song 50 tráng xong, tắt lửa rồi chuyển sang cứu Bách Hội 50 tráng, xong lại trở về cứu Thiên Song 50 tráng. Nếu lúc mới phát bệnh mà cứu Bách Hội trước thì phong khí không thoát ra được, đánh vào trong năm tạng, sẽ bị bế tắc ẩn náu, lại càng mất tiếng; cho nên trước cứu Thiên Song, sau cứu Bách Hội mới tốt. Mỗi lần cứu 50 tráng, tắt lửa cho khí thoát rồi lại cứu. Xem bệnh nặng nhẹ: nặng thì mỗi chỗ 300 tráng, nhẹ thì tuỳ ý liệu. (Có thuyết nói: kế đến cứu Kiên Tỉnh được 200 tráng, rồi cứu Nhị Lý (?) 3 tráng, nếu năm… – đoạn này bản gốc bị thiếu (?).)

 Lại một phép: phàm mọi chứng trúng phong, uống thuốc mà bệnh lại càng nặng (?) thì hễ là huyệt chữa phong đều cứu 3 tráng, rất hay. Muốn trừ tận gốc thì phải dùng lửa ngải, chỉ trông vào thuốc sắc thì không khỏi được.

 Phép cứu chứng giác cung phản trương (thân mình uốn cong ngược ra sau như cây cung): môi xanh, mắt trợn ngược lên, thân uốn cong ngược; vừa thấy bệnh phát thì cứu ngay huyệt Thần Đình 7 tráng. Huyệt ở ngay chân tóc, thẳng trên sống mũi.

 Kế đến cứu hai huyệt Khúc Sai, mỗi huyệt 7 tráng. Huyệt ở hai bên Thần Đình, mỗi bên cách 1 thốn rưỡi.

 Kế đến cứu hai huyệt Thượng Quan, mỗi huyệt 7 tráng. Huyệt ở trước tai, chỗ lõm trên xương nhô ở mép trên, còn gọi Khách Chủ Nhân.

 Kế đến cứu hai huyệt Hạ Quan, mỗi huyệt 7 tráng. Huyệt ở trước tai, chỗ lõm mép dưới, dưới chỗ mạch đập.

 Kế đến cứu hai huyệt Giáp Xa, mỗi huyệt 7 tráng. Huyệt ở chỗ lõm đầu góc hàm, phía trước dưới.

 Kế đến cứu một huyệt Liêm Tuyền 7 tráng. Huyệt ở chỗ lõm sau xương, thẳng dưới cằm.

 Kế đến cứu một huyệt Tín Hội 7 tráng. Huyệt ở trên Thần Đình 1 thốn.

 Kế đến cứu một huyệt Bách Hội 7 tráng. Huyệt ở chính giữa đỉnh đầu.

 Kế đến cứu hai huyệt Bản Thần, mỗi huyệt 2 tráng. Huyệt ở thẳng trên tai, vào chân tóc 2 phân.

 Kế đến cứu hai huyệt Thiên Trụ, mỗi huyệt 7 tráng. Huyệt ở sau gáy, phía ngoài gân lớn, chỗ lõm vào chân tóc.

 Kế đến cứu một huyệt Đào Đạo 7 tráng. Huyệt ở khe dưới đốt Đại Chuỳ.

 Kế đến cứu hai huyệt Phong Môn, mỗi huyệt 7 tráng. Huyệt ở dưới đốt sống thứ hai, hai bên mỗi bên 1 thốn rưỡi.

 Kế đến cứu hai huyệt Tâm Du, mỗi huyệt 7 tráng. Huyệt ở dưới đốt sống thứ năm, hai bên mỗi bên 1 thốn rưỡi.

 Kế đến cứu hai huyệt Can Du, mỗi huyệt 7 tráng. Huyệt ở dưới đốt sống thứ chín, hai bên mỗi bên 1 thốn rưỡi.

 Kế đến cứu hai huyệt Thận Du, mỗi huyệt 7 tráng. Huyệt ở dưới đốt sống thứ mười bốn, hai bên mỗi bên 1 thốn rưỡi.

 Kế đến cứu hai huyệt Bàng Quang Du, mỗi huyệt 7 tráng. Huyệt ở dưới đốt sống thứ mười chín, hai bên mỗi bên 1 thốn rưỡi.

 Kế đến cứu hai huyệt Khúc Trì, mỗi huyệt 7 tráng. Huyệt ở chỗ lõm đầu nếp gấp phía ngoài khuỷu tay, co khuỷu tay mà lấy.

 Kế đến cứu hai huyệt Kiên [Ngung] (?), mỗi huyệt 7 tráng. Huyệt ở giữa đầu vai, chỗ lõm giữa hai xương.

 Kế đến cứu hai huyệt Chi Câu, mỗi huyệt 7 tráng. Huyệt ở sau cổ tay 2 thốn, chỗ lõm giữa hai xương.

 Kế đến cứu hai huyệt Hợp Cốc, mỗi huyệt 7 tráng. Huyệt ở chỗ lõm giữa hai xương nơi hổ khẩu (chỗ giữa ngón cái và ngón trỏ) (?).

 Kế đến cứu hai huyệt Gian Sử, mỗi huyệt 7 tráng. Huyệt ở sau cổ tay phía lòng bàn tay 3 thốn, giữa hai gân.

 Kế đến cứu hai huyệt Dương Lăng Tuyền, mỗi huyệt 7 tráng. Huyệt ở dưới đầu gối, chỗ lõm phía trước xương.

 Kế đến cứu hai huyệt Dương Phụ, mỗi huyệt 7 tráng. Huyệt ở trên mắt cá ngoài, chỗ lõm nơi xương ống chân nhỏ (chỗ gọi là Tuyệt Cốt).

 Kế đến cứu hai huyệt Côn Lôn, mỗi huyệt 7 tráng. Huyệt ở sau mắt cá ngoài, chỗ lõm trên xương gót.

 Các phép trên chủ trị (chữa chủ yếu) phong lâu ngày, phong đột ngột, các chứng phong nhẹ hay gấp, phát lên mà bản thân không hay biết; hoặc tim bụng đầy chướng, hoặc nửa người không cử động được, hoặc miệng cắn chặt không nói, nước dãi tự chảy, mắt nhắm tai điếc, hoặc cả người lạnh cứng đờ, hoặc bứt rứt hoảng hốt, mừng giận thất thường. Phàm có phong, đều cứu những huyệt này, hiệu nghiệm như thần.

 Một huyệt ở chỗ giữa trán giao với sống mũi: châm sâu 6 phân, đắc khí (người bệnh thấy tê nặng căng tức ở chỗ châm – kim đã tác động tới khí) thì làm phép tả (thủ pháp châm để rút bớt, làm tan tà khí), lưu kim (để kim nằm yên) ba lần thở ra, tả trong năm lần hít vào, không làm phép bổ; cũng nên cứu, nhưng không bằng châm. Huyệt này chủ trị điên phong (động kinh, điên do phong), thân uốn cong ngược như cây cung, kêu như tiếng dê (lúc lên cơn động kinh); đại phong (bệnh phong nặng), thanh phong (?), diện phong (phong ở mặt) như có sâu bò; đột nhiên trúng phong, ngủ nhiều, hay quên, trong lòng rối bời; miệng cắn chặt, tối sầm ngã quỵ không biết người (?); hoàng đản (bệnh vàng da), cấp hoàng (vàng da cấp) cả tám loại; đại phong. Chỉ một huyệt này chữa được tất cả, không gì không hiệu nghiệm như thần. Kiêng rượu, đồ bột mì, đồ sống lạnh, giấm, đồ trơn nhớt, thịt lợn, cá, kiều mạch, nước tương chua (nước gạo lên men chua).

 Các phép cứu khác: phàm bệnh phong, cứu huyệt Thượng Tinh 200 tráng, lại Tiền Đỉnh 200 tráng, Bách Hội 100 tráng, Não Hộ 300 tráng, Phong Phủ 300 tráng.

 Phàm đại phong, cứu Bách Hội 7 tráng.

 Phàm tất cả các chứng phong: cứu hai bên ngang chỗ đốt Đại Chuỳ, mỗi bên cách 2 thốn 3 phân, lấy thốn theo ngón tay người bệnh mà đo, mỗi bên 100 tráng.

 Chữa phong: sau tai 8 phân rưỡi có huyệt, cứu được mọi chứng phong, kể cả người phát cuồng cũng khỏi. Cứu trước Nhĩ Môn 100 tráng. Chữa đột nhiên mắc ác phong (phong độc dữ) sắp chết, không nói được, và nhục đản (?) không biết người: cứu đốt sống thứ năm, gọi là Tạng Du, mỗi bên 150 tráng.

 Biển Thước nói: phàm tâm phong thì cứu huyệt Tâm Du mỗi bên 50 tráng, tức là chỗ đốt sống thứ năm đối với tim.

 Huyệt Can Du chủ trị can phong (phong ở gan), bụng chướng, ăn không tiêu, nôn ra máu, mỏi rã gầy rộc, tay chân gầy trơ xương, không muốn ăn, chảy máu cam, mắt mờ (?), đầu lông mày và dưới sườn đau, bụng dưới co thắt; cứu 100 tráng.

 Huyệt Đại Trường Du chủ trị phong, trong bụng sôi như sấm, ruột già sôi sục như nước sôi, đi lỵ, tiêu chảy, ăn không tiêu; bụng dưới đau quặn, lưng và cột sống đau cứng, đại tiểu tiện khó, không ăn uống được; cứu 100 tráng, cứu lặp 3 lần.

 Chữa đột nhiên trúng ác (bỗng bị khí độc tà ác xâm nhập mà ngã bệnh), bứt rứt nóng như trúng độc, sắp chết: cứu nếp lằn ngang ngón chân cái, số tráng bằng số tuổi. Nếu gân co rút không đi được: gân phía trong co rút thì cứu trên mắt cá trong 30 tráng, gân phía ngoài co rút thì cứu trên mắt cá ngoài 30 tráng, sẽ khỏi. Nếu mắt trợn ngược lên trên thì cứu đuôi hai mắt 14 tráng.

 Nếu không nói được: cứu đốt sống thứ ba 500 tráng.

 Nếu không biết người: cứu đầu xương sườn cụt 7 tráng.

 Nếu mắt trợn ngược, miệng cắn chặt, trong bụng đau như cắt: cứu nếp lằn ngang thứ nhất dưới bìu dái 14 tráng.

 Hai huyệt Dịch Môn chủ trị phong, cứu 50 tráng, cũng có thể 9 tráng.

 Chữa phong, thân mình nặng nề, trong lòng bứt rứt, cẳng chân đau: cứu huyệt Tuyệt Cốt 100 tráng, huyệt ở trên mắt cá ngoài 3 thốn (có thuyết nói 40 tráng, lại có thuyết nói 16 tráng). Phàm đột nhiên trúng phong, miệng cắn chặt không mở: cứu hai huyệt Cơ Quan (tức Giáp Xa), ở dưới tai 8 phân hơi lệch ra phía trước, cứu 5 tráng là khỏi. Có thuyết nói cứu số tráng bằng số tuổi. Miệng méo lệch thì theo bên trái bên phải mà cứu.

 Chữa đầu phong (bệnh phong ở đầu), đầu lắc lư: cứu chính giữa huyệt Ngọc Chẩm sau đầu 7 tráng.

 Phép chữa ổi hà phong (?) (một chứng phong làm tay chân tê liệt), thiên phong (liệt nửa người do phong), nửa người không cử động được: huyệt Kiên [Ngung] (?) chủ trị thiên phong, nửa người không cử động được, nhiệt phong (phong kèm nóng), đầu phong, thích phong (phong gây đau như kim đâm), tay không giơ lên đầu được, cầm nắm không được, kéo cung không căng nổi, cánh tay lạnh, mỏi đau, không có sức. Châm sâu 8 phân, lưu kim ba lần thở ra, tả trong năm lần hít vào. Huyệt ở chỗ lõm đầu xương vai, giơ ngang tay mà lấy. Thiên phong, nửa người không cử động được có thể cứu đến 200 tráng; cứu quá nhiều thì cánh tay cứng. Kiêng rượu, thịt, ngũ tân (năm thứ rau cay nồng như hành, tỏi, hẹ, kiệu, gừng…), đồ ăn nóng, nước tương chua.

 Lại châm huyệt Khúc Trì sâu 7 phân, đắc khí thì tả, sau đó bổ; rất nên cứu, mỗi ngày từ 10 tráng đến 100 tráng thì thôi. Mười ngày sau lại cứu tiếp, ít nhất (?) cho đến 200 tráng.

 Lại châm huyệt Liệt Khuyết sâu 3 phân, lưu kim ba lần thở ra, tả trong năm lần hít vào. Cũng có thể cứu, mỗi ngày từ 7 tráng đến 100 tráng, tổng cộng đến 300 tráng.

 Từ huyệt Dương Trì đo lên một phu (bề ngang bốn ngón tay khép lại, bằng 3 thốn), chỗ lõm giữa hai gân (tức huyệt Chi Câu (?)): chủ trị thích phong, nhiệt phong, tai điếc ù, tay tê dại mất cảm giác, lãnh phong (phong kèm lạnh) làm tay run, thiên phong, nửa người không cử động được. Huyệt Dương Trì ở dưới Chi Câu một phu, úp cổ tay xuống, ngay chỗ lõm trên nếp lằn; cũng chủ trị sau khi bị thương tổn mà cầm nắm không được. Châm sâu 3 phân, lưu kim ba lần thở ra, tả trong năm lần hít vào, kiêng cứu.

 Huyệt Thương Khâu ở chỗ lõm trước mắt cá trong; chủ trị thiên phong tê liệt (?), chân không đặt xuống đất được, thích phong, đầu phong, nhiệt phong, âm đản (?). Châm sâu 3 phân, lưu kim ba lần thở ra, tả trong năm lần hít vào, rồi rút kim nhanh. Kiêng cứu.

 Thiên phong, nửa người không cử động được, chân nặng, nhiệt phong, đau không đặt chân xuống đất được: châm sâu 4 phân, lưu kim ba lần thở ra, đắc khí thì tả, rút kim nhanh, rồi cứu ngay trên vết kim thì tốt, 7 tráng.

 Phép cứu ổi hà phong, nửa người không cử động được: trước cứu huyệt Thiên Song; kế đến Đại Môn, ở trên xương nhọn sau đầu 1 thốn; kế Thừa Tương; kế Phong Trì; kế Khúc Trì; kế Thủ Tuỷ Khổng, ở chỗ lõm đầu xương nhọn sau cổ tay; kế huyệt thuộc kinh Thủ Dương Minh (đường kinh dương ở tay, thuộc ruột già), ở sau kẽ ngón tay cái; kế chỗ nếp gấp năm ngón chân (?); kế nếp lằn khoeo hai chân; kế Cước Tuỷ Khổng, ở sau mắt cá ngoài 1 thốn; kế huyệt thuộc kinh Túc Dương Minh (đường kinh dương ở chân, thuộc dạ dày), cách kẽ ngón chân cái 3 thốn; mỗi chỗ cứu 100 tráng. Nếu tay chân bị bệnh không cử động được: cứu Bách Hội, kế Bản Thần, kế Kiên [Ngung] (?), kế Tâm Du, kế huyệt thuộc kinh Thủ Thiếu Dương, kế cứu Thiên Song, kế chỗ trên hai vai 1 thốn, ngay thẳng con ngươi (?), kế Khúc Mi ở giữa hai lông mày, kế huyệt thuộc kinh Thủ Dương Minh, kế huyệt thuộc kinh Túc Dương Minh, mỗi chỗ cứu 200 tráng.

 Quyển hai mươi sáu · Châm cứu (phần trên)

 Thiên thứ tám: Phép chữa bệnh thời hành (bệnh dịch lây lan theo mùa)

 Gồm bốn phép.

 Mới mắc bệnh một hai ngày, chỉ cứu (đốt ngải trên huyệt) ba chỗ dưới tim: chỗ thứ nhất cách dưới tim 1 thốn (thốn: đơn vị đo theo thân người bệnh, khoảng bề ngang đốt giữa ngón cái), gọi là Cự Khuyết; chỗ thứ hai cách dưới tim 2 thốn, gọi là Thượng Quản.

 Chỗ thứ ba cách dưới tim 3 thốn, gọi là Vị Quản; mỗi chỗ cứu 50 tráng (mỗi mồi ngải đốt cháy hết là một tráng). Nhưng vì người có thân hình lớn nhỏ khác nhau, sợ số thốn có chênh lệch, có thể dùng dây mà đo, theo dài ngắn của từng người mà tính thốn là tốt nhất. Lấy dây đo từ đầu mỏm xương Cưu Vĩ (mỏm dưới xương ức, hình đuôi chim cưu) xuống đến lỗ rốn, gập đôi lấy một nửa, chỗ đầu dây gọi là Vị Quản. Lại gập đôi đoạn đó chia làm hai, từ Vị Quản đo lên là Thượng Quản, đo lên thêm một phần nữa là Cự Khuyết. Người lớn có thể cứu 50 tráng, trẻ em có thể 7 tráng hay vài tráng (?), tuỳ tuổi mà cứu, tự liệu lấy.

 Nếu người bệnh đã ba bốn ngày trở lên, nên trước hết cứu trên thóp 20 tráng. Lấy dây đo từ thẳng trên sống mũi đến hết chân tóc, gập dây lại cắt bỏ một nửa, rồi từ chân tóc đo vào trong tóc, chỗ đầu dây cứu, gọi là Thiên Song (?). Lại cứu hai huyệt Nhiếp Nhu (ở vùng thái dương); lại cứu Phong Trì; lại cứu Can Du 100 tráng; các chỗ khác mỗi chỗ 20 tráng.

 Lại cứu huyệt Thái Xung 30 tráng, hiệu nghiệm như thần không gì sánh bằng.

 Bệnh mụn đậu (?): cứu trên đỉnh mỏm xương tròn nhỏ ở cổ tay hai bên 3 tráng, nam cứu tay trái, nữ cứu tay phải.

 Quyển hai mươi sáu · Châm cứu (phần trên)

 Thiên thứ chín: Hoàng đản (bệnh vàng da, vàng mắt)

 Gồm mười một phép.

 Mặt trong môi, ngay cạnh huyệt Thừa Tương (chỗ lõm giữa dưới môi dưới; huyệt là điểm trên cơ thể để châm kim hoặc đốt ngải), sát chân răng, châm (đâm kim) ba lần (?), chữa mã hoàng (một thể vàng da phát nhanh, nặng) và hoàng đản.

 Huyệt Nhiếp Nhu ở khoảng giữa đuôi lông mày và đuôi mắt, trên dưới có lạc mạch (mạch máu nhỏ) chạy qua lại; châm cứu ở đây chữa khí đản (?) và ôn bệnh (bệnh sốt nóng do nhiễm tà khí). Dùng hoả châm (kim nung đỏ) châm hai bên huyệt Nhân Trung (dưới mũi, giữa rãnh môi trên), chữa mã hoàng đản toàn thân đều vàng, giọng nói đã không xoay chuyển được.

 Cứu (đốt ngải trên huyệt) huyệt Tiền Khổng 100 tráng (mỗi mồi ngải đốt cháy hết là một tráng): đo từ đầu vú đến giữa rốn, gập lại, chỗ đầu xương sườn là huyệt (?); cứu 100 tráng, chữa hoàng đản.

 Hai bên kẹp huyệt Thừa Tương, mỗi bên cách 1 thốn (đơn vị đo theo thân người bệnh), chữa mã hoàng và bệnh dịch cấp.

 Cứu huyệt Thái Xung 7 tráng (lại có thuyết nói châm hay cứu tuỳ tiện).

 Lại cứu các huyệt Phong Phủ, Nhiệt Phủ, Phế Du, Tâm Du, Can Du, Tỳ Du, Thận Du; ở nam giới thì cứu đường nối dưới dương vật, kéo dương vật lật ngược lên mà cứu; chữa mã hoàng và hoàng đản. Nếu là phụ nữ thì chỗ đầu cửa mình là huyệt, châm hay cứu đều được.

 Ở gót chân, chỗ mép sau giáp ranh da trắng (chỗ giáp giữa da gan bàn chân màu nhạt và da phía trên), châm hay cứu tuỳ tiện; chữa mã hoàng và hoàng đản.

 Huyệt Tý Thạch Tử Đầu: lại bảo người bệnh tự lấy tay nắm cánh tay mình, từ nếp lằn ở cổ tay chỗ huyệt Thái Uyên đo lên một phu (bề ngang bốn ngón tay khép lại, bằng 3 thốn), giáp ranh da trắng; cứu 7 tráng, chữa mã hoàng và hoàng đản.

 Hoàng đản: cứu đốt sống thứ bảy 7 tráng, sẽ ra nước vàng.

 Quyển hai mươi sáu · Châm cứu (phần trên)

 Thiên thứ mười: Bệnh ngược (bệnh sốt rét: lên cơn rét run rồi sốt nóng theo chu kỳ)

 Gồm mười ba phép.

 Sốt rét: cứu (đốt ngải trên huyệt) huyệt Thượng Tinh và Đại Chuỳ (huyệt: điểm trên cơ thể để châm kim hoặc đốt ngải), đến lúc lên cơn thì cứu cho đủ 100 tráng (mỗi mồi ngải đốt cháy hết là một tráng). Mồi ngải nhỏ như hạt kê; người thường không hiểu, cứ cố làm mồi to.

 Lại hễ thấy hơi khác lạ thì cứu huyệt Bách Hội 7 tráng. Nếu lại lên cơn thì cứu thêm 7 tráng. Dù rất khó khỏi cũng không quá ba lần cứu.

 Lại cứu hai huyệt Phong Trì 3 tráng.

 Lại cứu huyệt Thận Du 100 tráng.

 Lại cứu huyệt Tam Gian, ở dưới đốt thứ hai ngón trỏ phía hổ khẩu (chỗ giữa ngón cái và ngón trỏ) 2 thốn (thốn: đơn vị đo theo thân người bệnh) (?); sốt rét đã ba năm, khi sắp lên cơn thì đốt lửa cứu.

 Chữa mọi chứng sốt rét, không kể bệnh ở chỗ nào: cho người bệnh nằm ngửa, lấy dây đo khoảng cách giữa hai đầu vú, gập đôi, từ đầu vú đo xuống, cứu ở đầu dây, số tráng bằng số tuổi, nam bên trái nữ bên phải. Chữa sốt rét: châm (đâm kim) huyệt thuộc kinh Túc Thiếu Âm (đường kinh âm ở chân, thuộc thận) cho ra máu thì khỏi.

 Chữa các chứng sốt rét mà không bắt được mạch: châm vào kẽ mười ngón tay cho ra máu, máu ra thì khỏi. Trước hết xem trên thân có nốt đỏ như hạt đậu nhỏ thì đều châm cho ra máu.

 Sốt rét lên cơn lúc mặt trời xế tây: huyệt Lâm Khấp chủ trị (chữa chủ yếu).

 Sốt rét: thực (tà khí mạnh) thì đau lưng, hư (chính khí yếu) thì chảy máu cam; huyệt Phi Dương chủ trị.

 Sốt rét: ra nhiều mồ hôi, đau lưng không cúi ngửa được, mắt như muốn lồi ra, gáy như bị nhổ bật; huyệt Côn Lôn chủ trị.

 Cứu mọi chứng sốt rét: huyệt Xích Trạch chủ trị.

 Phàm sốt rét có trường hợp không khỏi được thì từ trước lúc lên cơn cứu huyệt Đại Chuỳ, đến lúc lên cơn cứu cho đủ 100 tráng, không ai không khỏi.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video