Quyển thứ hai mươi bảy · Châm cứu (phần giữa)
Bệnh Can (bệnh thuộc tạng gan) – thiên thứ nhất
Năm mươi mốt phép
Phép chữa mắt: huyệt Toản trúc (huyệt ở chỗ lõm đầu trong lông mày) chủ trị mắt nhìn không rõ, … (?) trong mắt nóng đau và … (?). Châm sâu một phân (phân: một phần mười thốn; thốn là đơn vị đo lấy theo chính thân người bệnh, thường bằng bề dài đốt giữa ngón tay giữa). Lưu kim (để kim nằm yên trong huyệt) trong hai lần thở ra. Tả (thủ pháp châm để rút bớt tà khí, tức khí gây bệnh; ngược với bổ là thủ pháp làm cho chính khí đầy đủ thêm) trong ba lần hít vào, rồi rút kim ra từ từ.
Kiêng cứu (đốt ngải cứu trên huyệt để chữa bệnh). Nên chích cho ra máu rồi xoa muối.
Các chứng sau đều châm huyệt Tình minh (huyệt ở góc trong khóe mắt): mắt có màng mộng trắng che con ngươi, mắt tối mờ, bụi bay vào mắt hay mắt cộm vướng, quáng gà (chập tối thì không nhìn thấy), chảy nước mắt lạnh, mắt nhìn không rõ, mọc mộng thịt (?). Châm sâu một phân rưỡi, lưu kim ba lần thở ra, tả trong năm lần hít vào. Người bị chứng lạnh thì bổ trước, tả sau, rồi lại bổ. Người bị quáng gà thì có thể lưu kim lâu tới mười lần hít vào, sau đó rút kim ra nhanh.
Các chứng sau đều châm huyệt Thừa khấp: mắt nhìn lệch, không ngay; miệng méo, mắt xếch (?); mặt giật lật bật; mắt đỏ đau; mắt … (?); chảy nước mắt lạnh hay nóng; mi mắt đỏ.
Huyệt này ở dưới mắt bảy phân, trong vành xương hốc mắt, chỗ lõm ngay thẳng dưới con ngươi. Châm sâu hai phân rưỡi, đắc khí (người bệnh thấy căng, tức, tê, nặng ở chỗ châm, người châm thấy kim như bị níu lại) thì tả ngay. Kiêng cứu.
Mắt tối mờ không sáng: châm huyệt Trung chử, sâu hai phân, lưu kim ba lần thở ra, tả trong năm lần hít vào. Cứu bảy tráng (tráng: một mồi ngải đốt cháy hết gọi là một tráng). Mồi ngải to bằng cục phân chim sẻ. Huyệt ở khe sau khớp gốc của ngón út và ngón áp út, trên mu bàn tay.
Các chứng bụi vào mắt hay mắt cộm vướng, thiên phong (gió độc làm hại một bên đầu mặt), mắt … (?), mắt lác, tai điếc: châm huyệt Khách chủ nhân, còn gọi là Thượng quan. Châm sâu một phân, lưu kim lâu, đắc khí thì tả ngay. Cũng nên cứu, mỗi ngày từ ba lần bảy tráng cho tới hai trăm tráng, mồi ngải to bằng chiếc đũa tre nhỏ. Cho người bệnh nằm nghiêng, há miệng rồi mới lấy huyệt.
Mắt tối mờ: cứu ở đốt thứ mười dưới Đại chùy (huyệt ở chỗ lõm dưới đốt xương cổ thứ bảy, đốt nhô cao nhất ở gáy), ngay chính giữa xương sống, hai trăm tráng, càng nhiều càng tốt. Làm sáng mắt, hiệu nghiệm như thần. Cứu đủ một nghìn ngày thì không cần nhờ đến thuốc thang.
Can lao (gan suy kiệt do lao lực lâu ngày), tà khí làm mắt đỏ: cứu huyệt Đương dung một trăm tráng, hai bên đều cứu như vậy. Huyệt ở sau mắt, trước tai, nơi ba kinh âm và ba kinh dương hội nhau (kinh: các đường vận hành khí huyết trong thân thể; chia làm kinh âm và kinh dương). Lấy tay ấn vào thấy có mạch đập chạy ngang lên xuống, chỗ ấy đối với huyệt Nhĩ môn.
Huyệt Can du (huyệt ở lưng, nơi khí của tạng gan rót vào) chủ trị mắt không sáng: cứu hai trăm tráng. Với trẻ nhỏ thì liệu chừng theo số thốn mà cân nhắc, có thể cứu một đến hai lần bảy tráng.
Chữa mộng mắt do phong (phong: gió độc, một loại tà khí gây bệnh): cứu trên đầu xương ở khớp gốc ngón tay giữa năm tráng, mồi ngải to bằng hạt lúa mì. Bệnh ở bên nào thì cứu bên ấy.
Chữa chứng mắt ngứa, đỏ, đau do phong: cứu huyệt Nhân trung (rãnh giữa môi trên và mũi) ở chân trụ mũi hai tráng, cho người bệnh nằm ngửa mà cứu.
Chữa mắt đột nhiên mọc mộng: cứu ở nếp ngang khớp ngón tay cái ba tráng, bệnh bên nào cứu bên ấy.
Chữa mắt mờ: nếu một mắt mờ thì cứu ở chỗ lõm phía sau cổ tay, phía trước khớp. Hai mắt đều mờ thì cứu cả hai tay, số tráng bằng số tuổi người bệnh.
Chữa chứng sau khi bị ôn bệnh (bệnh sốt nóng do nhiễm tà khí theo mùa) mà ăn ngũ tân (năm thứ rau vị cay nồng: hành, tỏi, hẹ, kiệu, hưng cừ) liền không nhìn thấy vật, thành quáng gà: cứu đốt sống thứ chín, gọi là Can du, hai trăm tráng, khỏi hẳn.
Phép chữa chuột rút ở chân: châm huyệt Nội côn lôn, ở chỗ lõm sau mắt cá trong, sâu sáu phân, khí đến (tức đắc khí) thì tả.
Lại cứu huyệt Thừa sơn (giữa bắp chân sau), số tráng bằng số tuổi, hiệu nghiệm như thần.
Đốt sống thứ hai mươi mốt chủ trị lưng eo cử động khó khăn, gân co rút, tê bại: cứu số tráng bằng số tuổi.
Chữa gân co quắp, chuột rút, mười ngón co cứng không co duỗi được: cứu trên xương mắt cá ngoài bảy tráng.
Chữa thất tinh (tinh dịch tự chảy ra, di tinh) kèm gân co quắp, bộ phận sinh dục co rút vào trong bụng, kéo nhau mà đau: cứu huyệt Trung phong năm mươi tráng. Lại thêm bụng dưới đầy thì cứu năm mươi tráng, hai chân một trăm tráng. Hai huyệt này cũng chủ trị họng sưng, quyết nghịch (tay chân lạnh ngắt, khí nghịch lên), và mọi chứng bụng trướng căng như trống do năm tạng gây khổ đều trị được. Người già thì cứu thêm; người dưới năm mươi tuổi và trẻ em thì số tráng bằng số tuổi.
Chữa chuột rút, xương ống chân đau không chịu nổi: co gối, cứu trên đường gân ngang ở bờ dưới, ba tráng.
Bụng trướng, chuột rút: cứu ở rốn (?) một thốn, hai lần bảy tráng.
Phép chữa trưng hà (khối u cục trong bụng; trưng là khối cứng cố định, hà là khối lúc tụ lúc tan): bụng dưới cứng to như cái mâm, cái chậu; trong ngực bụng trướng đầy, ăn uống không tiêu; phụ nữ có khối trưng tụ, gầy gò hốc hác: cứu huyệt Tam tiêu du một trăm tráng, cứu ba lượt.
Cứu ở chỗ lõm sau mắt cá trong, số tráng bằng số tuổi.
Cứu huyệt Khí hải (huyệt dưới rốn) một trăm tráng.
Lạnh lâu ngày và phụ nữ có khối trưng tích (khối u cục lệch về một bên bụng), ruột sôi, ỉa chảy, kiết lỵ, quanh rốn đau quặn: cứu huyệt Thiên khu một trăm tráng, cứu ba lượt. Không được châm hai bên rốn, mỗi bên cách hai thốn.
Tích tụ (khối bệnh kết lại trong bụng) cứng đầy, đau: cứu huyệt Tỳ mộ (mộ huyệt của tạng tỳ – mộ huyệt là huyệt ở ngực bụng nơi khí của tạng phủ tụ lại) một trăm tráng, tức là huyệt Chương môn.
Chữa hà tích (khối bệnh trong bụng): đau bên trái cứu bên trái, đau bên phải cứu bên phải. Đầu chiếc xương sườn cong thứ nhất, sát dưới xương sườn thứ hai, là chỗ cứu; đầu xương sườn thứ hai, sát dưới xương sườn thứ ba, phía trước chỗ thịt mấu (?), cũng là chỗ cứu. Ngày đầu cứu ba tráng, ngày sau năm tráng, rồi bảy tráng, xoay vòng lại từ đầu, đến mười lượt thì thôi. Chỉ kiêng tỏi, ngoài ra không kiêng gì.
Lại cứu huyệt Quan nguyên (dưới rốn ba thốn) năm mươi tráng.
Lại cứu ở chỗ trên rốn bốn ngón tay năm mươi tráng.
Phương dùng hai huyệt Cao hoang du – bệnh gì cũng chữa: Trước hết cho người bệnh ngồi ngay, cong lưng, duỗi hai tay, đặt cánh tay lên trước đầu gối cho ngay thẳng, ngón tay cái ngang với đầu gối, lấy vật chống dưới khuỷu tay, không cho cánh tay xê dịch. Sờ từ góc trên xương bả vai xuống đến đầu dưới xương bả vai, khoảng ấy có bốn xương sườn và ba khe. Cứu ở khe giữa, phía trong mép xương bả vai, cách xương bả vai chừng một bề ngang ngón tay; xoa nắn (?) bỏ lớp ngoài để tìm chỗ trống giữa các xương sườn, ấn vào thì tự thấy kéo nhói lên trong vai. Cứu phía trong hai xương bả vai, mỗi bên một chỗ, đến sáu trăm tráng, nhiều thì đến nghìn tráng. Cứu vài trăm tráng thì khí sẽ đi xuống, ục ục như nước chảy, như có vật gì trôi xuống; nếu có đờm đọng hay bệnh cũ lâu ngày thì cũng ắt theo đó mà xuống.
Phép cứu này không bệnh gì không chữa: chủ trị mọi chứng suy yếu, gầy mòn, hư lao (suy kiệt cơ thể kéo dài do lao lực, bệnh lâu), trong mơ xuất tinh, thượng khí (khí nghịch lên gây thở gấp, khó thở) ho sặc; cả chứng điên cuồng mê loạn, nói năng lầm lạc, đều rất hiệu nghiệm. Nếu người bệnh đã kiệt sức, không ngồi ngay được, thì cho nằm nghiêng, kéo cánh tay trên ra phía trước mà tìm huyệt để cứu. Cách tìm huyệt đại khái là: lấy tay phải vòng qua vai trái, chỗ đầu ngón tay với không tới chính là huyệt; tay trái cũng vậy. Rồi cứu theo phép đã nói ở trên. Nếu không thể ngồi ngay duỗi hai tay lâu được, cũng có thể nằm sấp trên đống quần áo (?), duỗi hai tay, nhờ người kéo hai xương bả vai cho tách xa nhau; không thế thì xương bả vai che khuất huyệt, không tìm được. Đống quần áo nằm sấp lên thì độ lớn nhỏ phải cố định, nếu không thì xê xích trước sau mà lạc mất huyệt. Cứu huyệt này xong, dương khí (khí ấm, khí hoạt động của cơ thể) của người ta trở nên thịnh, phải biết điều dưỡng, tự giữ gìn cho đến khi bình phục. Huyệt này ở gần đốt sống thứ năm, lấy đó làm chuẩn mà dò tìm.
Phép chữa đầu nặng, cánh tay và khuỷu tay nặng: đầu nặng do phong lao (bệnh do gió độc kèm lao lực suy kiệt) thì cứu huyệt Não hộ (huyệt sau gáy, trên chẩm) năm tráng, châm sâu ba phân rồi bổ.
Đầu nặng không ngóc nổi: cứu dưới huyệt Não hộ một thốn rưỡi.
Thân thể nặng nề, tứ chi không tự cử động được: cứu huyệt Tỳ du (huyệt ở lưng, nơi khí tạng tỳ rót vào), số tráng bằng số tuổi; châm sâu năm phân rồi bổ.
Thân nặng, ham ngủ mà không tự biết: cứu huyệt Thiên phủ (ở mặt trong cánh tay trên) năm mươi tráng, châm sâu ba phân rồi bổ.
Thân nặng: cứu huyệt Thủy phân (trên rốn một thốn) một trăm tráng, châm sâu một thốn rồi bổ.
Thân nặng, tứ chi không nhấc lên được: cứu huyệt Thiên khu năm mươi tráng. Kiêng châm.
Thân nặng phù thũng, ngồi không muốn đứng dậy, phong lao, chân đau: cứu huyệt Tam lý (dưới gối ba thốn) năm mươi tráng, châm sâu năm phân rồi bổ. Lại cứu huyệt Túc thái dương năm mươi tráng, châm sâu ba phân rồi bổ.
Cánh tay nặng không nhấc lên được: cứu huyệt Kiên tỉnh (giữa bờ vai), số tráng bằng số tuổi, có thể đến một trăm tráng; châm sâu năm phân rồi bổ.
Lại cứu huyệt Túc trạch (?) ba mươi tráng, châm sâu ba phân rồi bổ.
Đốt sống thứ nhất gọi là Đại trữ, bệnh gì cũng chủ trị. Hai bên trái phải cách một thốn rưỡi hoặc một thốn hai phân, chủ trị đau đầu gáy không ngoảnh lại được. Trong ngực bứt rứt gấp gáp thì cứu, số tráng bằng số tuổi.
Các chứng bứt rứt nóng nảy, thời khí (dịch bệnh theo mùa), ôn bệnh: cứu huyệt Đại chùy một trăm tráng, châm sâu ba phân rồi tả; cứu thành hàng ngang ba chỗ, mỗi chỗ cách nhau một thốn.
Trong lòng bứt rứt, thượng khí: cứu huyệt Phế du (huyệt ở lưng, nơi khí tạng phổi rót vào), châm sâu năm phân.
Trong lòng bứt rứt, hơi thở ngắn: cứu huyệt Tiểu trường du.
Lại cứu huyệt Cự khuyết (ở bụng trên, dưới mỏm xương ức) và huyệt Kỳ môn, mỗi huyệt một trăm tráng, châm sâu năm phân.
Lại cứu huyệt Tâm du (huyệt ở lưng, nơi khí tạng tim rót vào) một trăm tráng, châm sâu năm phân.
Đầu và thân nóng: cứu huyệt Vị quản (huyệt giữa bụng trên, ngay vùng dạ dày) một trăm tráng, không châm.
Bứt rứt bực bội, lo nghĩ: cứu huyệt Đại thương một trăm tráng.
Bứt rứt nóng, đau đầu: châm huyệt Hổ khẩu (chỗ khe giữa ngón cái và ngón trỏ) sâu ba phân.
Bứt rứt vật vã, tinh thần hoảng hốt: cứu huyệt Gian sứ (ở mặt trong cẳng tay) ba mươi tráng, châm sâu ba phân.
Nóng trong xương, bứt rứt, ngực đầy, hơi thở bí: châm huyệt Tam lý sâu năm phân.
Thân thể bứt rứt nóng: châm huyệt Trung phủ (ở ngực trên, gần hõm vai). Lại cứu huyệt Tuyệt cốt (trên mắt cá ngoài) năm mươi tráng.
Quyển thứ hai mươi bảy · Châm cứu (phần giữa)
Bệnh Đởm (bệnh thuộc phủ mật) – thiên thứ hai
Mười hai phép
Ở bộ Quan (vị trí giữa trong ba vị trí bắt mạch ở cổ tay: Thốn, Quan, Xích) tay trái, phần dương (mạch khi đặt tay nhẹ) mất hẳn, ấy là không có mạch của mật. Người bệnh khổ vì trong miệng nhạt nhẽo không vị (có bản chép: khổ vì mắt cộm vướng), sợ sệt như thấy ma, hay kinh hãi, ít sức. Châm kinh Túc quyết âm (đường kinh của gan, chạy ở chân) mà chữa; điểm thuộc âm ấy ở khe ngón chân cái, hoặc châm vào giữa chỗ ba túm lông (vùng có lông trên đốt ngón chân cái).
Ở bộ Quan tay trái, phần dương mạch thực (đập mạnh, đầy), ấy là mật thực (tà khí ở phủ mật thừa thãi). Người bệnh khổ vì trong bụng không yên, toàn thân rờn rợn. Châm kinh Túc thiếu dương (đường kinh của mật, chạy ở chân) mà chữa; điểm thuộc dương ấy ở sau khớp gốc ngón chân thứ hai một thốn.
Hai bên huyệt Đởm du (huyệt ở lưng, nơi khí phủ mật rót vào) đi ngang, cách nhau năm thốn, gọi là huyệt Trọc dục. Chủ trị bệnh mật trong ngực; cứu số tráng bằng số tuổi.
Mật hư (khí phủ mật suy yếu): cứu ở trên mắt cá trong một phu (bề ngang bốn ngón tay khép lại, bằng ba thốn), tức huyệt Tam âm giao, hai mươi tráng.
Phép chữa nôn ra máu: hư lao mà nôn ra máu thì cứu huyệt Vị quản ba trăm tráng; cũng chủ trị ọe ngược, nôn ra máu, ăn ít mà no nhiều, hay ngủ nhiều và trăm bệnh.
Phàm miệng mũi chảy máu, gọi là não nục (chảy máu từ trong đầu ra), cứu huyệt Thượng tinh (trên trán, trong chân tóc một thốn) năm mươi tráng.
Nôn ra máu, khạc nhổ ra máu: cứu huyệt Hung đường một trăm tráng, kiêng châm.
Nôn ra máu, bụng đau, sôi ùng ục như sấm: cứu huyệt Thiên khu một trăm tráng.
Nôn ra máu, khạc ra máu, thượng khí, ho sặc: cứu huyệt Phế du, số tráng bằng số tuổi.
Nôn ra máu, người đau mỏi gầy rộc: cứu huyệt Can du một trăm tráng.
Nôn ra máu, ọe ngược: cứu huyệt Thủ tâm chủ (huyệt thuộc kinh Tâm bào ở tay) năm mươi tráng, tức là huyệt Đại lăng (giữa nếp gấp cổ tay phía lòng bàn tay).
Nôn ra máu: cứu trên cổ gáy hai lần bảy tráng.
Quyển thứ hai mươi bảy · Châm cứu (phần giữa)
Bệnh Tâm (bệnh thuộc tạng tim) – thiên thứ ba
Mười tám phép
Huyệt Tâm du, mỗi bên cứu hai lần bảy tráng, chủ trị bệnh tim; người già, trẻ nhỏ thì giảm bớt. Không ăn được, trong ngực đầy, khí ở trên hoành cách mô nghịch lên, bực bội nóng nảy, đều cứu huyệt này.
Đột nhiên bị tâm sán (cơn đau dữ dội vùng tim, bụng trên do khí lạnh kết), đau bạo phát, vã mồ hôi: châm huyệt Đại đôn (ở đầu ngón chân cái); đau bên trái lấy huyệt bên phải, đau bên phải lấy huyệt bên trái. Nam lấy bên trái, nữ lấy bên phải; châm cho ra máu là khỏi ngay.
Hai bên huyệt Cự khuyết, mỗi bên cách nửa thốn, gọi là huyệt Thượng môn. Chủ trị trong ngực đau lan ra eo lưng, dưới tim ọe ngược, mặt không tươi nhuận; mỗi bên cứu số tráng bằng số tuổi.
Phàm sắc mặt khô héo, lao khí (suy kiệt vì lao lực), thất tinh, vai lưng đau, tay không đưa lên đầu được: cứu huyệt Kiên … (?) (có lẽ là Kiên ngung, ở đầu vai) một trăm tráng. Huyệt ở đầu ngoài vai, hơi lệch về sau; lấy tay ấn vào thấy có khe khớp, chỗ lõm ở giữa chính là huyệt.
Chỗ dưới tim một thốn gọi là huyệt Cự khuyết. Chủ trị trong tim bực bội đau, thượng khí, lan xuống bụng dưới lạnh; cứu hai lần bảy tráng.
Mạch không hiện ra: châm hai huyệt Bất dung, ở hai bên huyệt U môn, mỗi bên cách một thốn năm phân.
Hay quên, tinh thần lơ mơ: châm huyệt Gian sứ sâu năm phân, huyệt ở sau cổ tay phía lòng bàn tay ba thốn.
Trong lòng bồn chồn bực bội (?), đau thấu ra lưng, bứt rứt khí nghịch: cứu huyệt Tâm du một trăm tráng.
Tim đau như dùi, dao đâm, khí kết lại: cứu huyệt Cách du (huyệt ở lưng, ngang vùng hoành cách mô) bảy tráng.
Tim đau, khí lạnh xông lên: chỗ trên huyệt Cưu vĩ (dưới mỏm xương ức) hai thốn rưỡi gọi là huyệt Long hàm, cứu một trăm tráng, không châm.
Tim đau, khí độc xông lên, sườn đau co thắt: cứu huyệt Thông cốc năm mươi tráng, huyệt ở dưới vú hai thốn.
Tim đau dữ dội đột ngột, khí xốc vào tim: cứu huyệt Cự khuyết một trăm tráng.
Tim đau, ngực sườn đầy tức: cứu huyệt Kỳ môn (dưới vú, ở khe sườn), số tráng bằng số tuổi.
Tim đau, cứng tức bứt rứt, khí kết: cứu huyệt Đại thương một trăm tráng.
Tim đau quặn đột ngột, gấp gáp như sắp tắt thở: cứu huyệt Thần phủ một trăm tráng. Ghi thêm: huyệt Cưu vĩ nằm ngay trên tim, có điều kiêng kỵ.
Hung tý (chứng ngực tức nghẹn, khí huyết bế tắc gây đau) và tim đau: cứu huyệt Đản trung (giữa hai đầu vú) một trăm tráng. Kiêng châm vào khoảng giữa hai vú.
Tim đau: cứu ở nếp gấp ngang cổ tay ba lần bảy tráng.
Tim đau: cứu ở mép thịt trắng (ranh giới giữa da lòng bàn tay và da mu bàn tay) chỗ hổ khẩu hai tay, bảy tráng.
Quyển thứ hai mươi bảy · Châm cứu (phần giữa)
Bệnh Tiểu trường (bệnh thuộc ruột non) – thiên thứ tư
Tám mươi mốt phép, hai bài khẩu quyết
Ở bộ Thốn khẩu (vị trí bắt mạch phía trước bộ Quan, gần bàn tay) tay trái, phần dương mạch mất hẳn, ấy là không có mạch của ruột non. Người bệnh khổ vì rốn tê bại, trong bụng dưới có sán hà (khối u cục kèm đau do khí lạnh kết); hằng tháng khí lạnh xốc lên tim. Châm kinh Thủ tâm chủ (kinh Tâm bào ở tay) mà chữa; điểm thuộc âm ấy ở giữa nếp gấp ngang sau bàn tay, châm sâu một phân.
Ở bộ Thốn khẩu tay trái, phần dương mạch thực, ấy là ruột non thực. Người bệnh khổ vì dưới tim căng gấp, nóng mà tê bức, trong ruột non nóng, nước tiểu đỏ vàng. Châm kinh Thủ thái dương (đường kinh của ruột non, chạy ở tay) mà chữa; điểm thuộc dương ấy ở mạch đập sau khớp gốc ngón tay thứ hai một thốn.
Hai bên huyệt Trung quản (giữa bụng trên, trên rốn bốn thốn), mỗi bên cách nửa thốn, gọi là huyệt Âm đô; cứu số tráng bằng số tuổi, chủ trị bệnh nhiệt của ruột non.
Hai bên rốn, mỗi bên cách một thốn, gọi là huyệt Hồn xá; cứu một trăm tráng, chủ trị ruột non tiết ra kiết lỵ có mủ máu, trẻ nhỏ thì giảm bớt. Lại cứu huyệt Tiểu trường du bảy tráng.
Phép cứu chứng phong huyễn (chóng mặt, choáng váng do phong): lấy sợi dây đo ngang miệng từ khóe bên này sang khóe bên kia, được số thốn của miệng; lại lấy một đầu dây đo mũi, hết khoảng giữa hai lỗ mũi ở hai bên, được số thốn của mũi; gập đôi lấy một nửa, rồi đặt vào trong chiều dài đo miệng mà gập lại. Trước hết tìm xoáy tóc trên đầu, cứu ngay giữa xoáy tóc; rồi dùng sợi dây đo ấy đo ra bốn phía trái, phải, trước, sau, chỗ đầu dây thì cứu. Phía trước lấy mặt làm chuẩn. Đều cứu số tráng theo số tuổi. Mỗi năm cứu ba lần, mỗi lần phải đợi vết bỏng lành mới cứu tiếp, số tráng như trước. Nếu cứu dồn dập thì hơi lửa bốc lên đầu. Người có nhiều xoáy tóc thì cứu xoáy gần ngay hướng mũi. Nếu xoáy tóc gần trán cũng nên cứu. Nếu ngại để lại sẹo trên mặt thì bỏ chỗ ở mặt; nhưng bệnh nặng thì cũng không thể tính đến chuyện ấy.
Phép chữa điên đột ngột: cứu chỗ lõm trên dương vật ba tráng, tiểu tiện thông được là khỏi. Huyệt ở ngay trên lỗ tiểu.
Lại cứu đầu dương vật ba tráng.
Lại cứu đầu vú ba tráng.
Lại cứu giữa chỗ túm lông trên ngón chân cái bảy tráng.
Lại cứu Đốc mạch (mạch chạy dọc giữa sống lưng lên đỉnh đầu) ba mươi tráng, ở chỗ thẳng trên Nhân trung theo sống mũi, vào trong chân tóc; cứu ba lượt.
Lại cứu huyệt Thiên song (ở cổ bên) và huyệt Bách hội (đỉnh đầu), mỗi huyệt cứu dần dần đến ba trăm tráng, mồi ngải chỉ làm nhỏ.
Phép khác: cứu ở chân tóc trên tai, mỗi bên năm tráng.
Phép chữa đột nhiên trúng tà mị (bị ma quỷ, tà khí ám), hoảng hốt, run rẩy, cấm khẩu: cứu ở Nhân trung dưới mũi và móng tay cái, móng chân cái hai bên; đặt mồi ngải nửa trên móng, nửa trên thịt; bảy mồi chưa khỏi thì cứu mười bốn tráng, mồi ngải làm to bằng cục phân chim sẻ.
Cuồng, nói năng như ma nói: châm dưới móng ngón chân cái, đâm vào một chút là dừng.
Phép chữa người lớn bị điên, trẻ nhỏ bị kinh giản (co giật do kinh sợ, động kinh): cứu đốt sống thứ hai ở lưng và chỗ xương cùng cụt dưới cùng, hai chỗ; lấy dây đo khoảng ấy rồi gập đôi, đầu dây rơi vào một chỗ trên xương sống. Ba chỗ ấy xong, lại cắt sợi dây ấy gập làm ba đoạn đều nhau, ghép lại thành hình chữ … (?) (có lẽ hình tam giác), đặt một góc vào giữa để cứu, hai góc dưới kẹp hai bên xương sống thì cứu, tổng cộng năm chỗ. Lấy chu sa chấm đánh dấu năm chỗ cứu, mỗi chỗ một trăm tráng. Vót que tre làm thước đo thì tốt hơn dây.
Người cuồng phong chửi rủa, đánh chém người, gọi là nhiệt dương phong. Cứu hai bên khóe miệng, chỗ "miệng chim yến" ở ranh giới đỏ trắng (mép môi), mỗi bên một tráng.
Lại cứu đường khớp giữa bìu ba mươi tráng. Cho người bệnh đứng, lấy bút chấm ngay chỗ thẳng xuống; rồi cho nằm, đẩy hai hòn dái lên trên, mới cứu; đừng để lửa gần phía trước chạm vào hòn dái, e hại dương khí.
Phép chữa đột nhiên phát cuồng, nói như ma nói: lấy dây đai của chõ đồ xôi buộc chặt hai ngón tay cái lại với nhau, rồi cứu ở hai bên sườn, chỗ đối với đầu khuỷu tay khi co, hai chỗ cùng đặt lửa, mỗi chỗ bảy tráng. Chốc lát con ma tự xưng tên họ xin đi. Từ từ hỏi han, rồi mới cởi tay ra.
Cuồng giản không nhận ra người, bệnh điên choáng váng rối loạn: cứu huyệt Bách hội chín tráng.
Cuồng chạy, co giật (?): cứu trên huyệt Ngọc chẩm ba thốn. Một phép khác: sau đỉnh đầu một thốn, một trăm tráng.
Cuồng tà, nói như ma nói: cứu huyệt Thiên song chín tráng.
Lại cứu khóe miệng mười lăm tráng.
Cuồng điên, khóc lóc: cứu huyệt Thủ nghịch chú ba mươi tráng, ở sau cổ tay sáu thốn.
Cuồng chạy, kinh giản: cứu huyệt Hà khẩu năm mươi tráng, ở chỗ mạch đập trong chỗ lõm sau cổ tay; huyệt này cũng chính là huyệt thuộc kinh Dương minh.
Cuồng điên, phong điên, thè lưỡi: cứu huyệt Vị quản một trăm tráng, không châm.
Lại cứu huyệt Đại u một trăm tráng.
Lại cứu huyệt Gian sứ ba mươi tráng. (Sách Thiên kim nói: chữa cuồng chạy, điên giản.)
Cuồng nói, hoảng hốt: cứu huyệt Thiên khu một trăm tráng.
Lại cứu huyệt Gian sứ ba mươi tráng. (Sách Thiên kim nói: chữa cuồng nói, nói xằng.)
Cuồng chạy, hay giận, buồn khóc: cứu huyệt Cự giác, số tráng bằng số tuổi. Huyệt ở trên lưng, phía trong, chỗ vòng tay ra sau với không tới, trên huyệt Cốt mang sáu phân, véo vào thấy đau là đúng. (Có bản chép là Cự khuyết du.)
Cuồng tà, kinh giản: cứu huyệt Thừa mệnh ba mươi tráng, ở sau mắt cá trong đi lên ba thốn, trên chỗ mạch đập.
Lại cứu huyệt Cự thái dương năm mươi tráng. (Sách Thiên kim nói: chữa cuồng điên, phong kinh, quyết nghịch, trong lòng bứt rứt.)
Lại cứu huyệt Cự thái dương năm mươi tráng. (Sách Thiên kim nói: chữa cuồng điên, nói như ma nói.)
Lại cứu huyệt thuộc kinh Túc thiếu dương, số tráng bằng số tuổi. (Sách Thiên kim nói: chữa cuồng, điên, giản, tâm tính đổi khác thất thường.)
Lại cứu huyệt thuộc kinh Túc dương minh (đường kinh của dạ dày, chạy ở chân) ba mươi tráng. (Sách Thiên kim nói: chữa cuồng chạy, kinh sợ, hoảng hốt.)
Cuồng chạy, điên ngất như người chết: cứu huyệt Đại đôn ở chân chín tráng. (Sách Thiên kim nói: cứu giữa chỗ ba túm lông ngón chân cái.)
Cuồng chạy, chửi rủa: cứu huyệt Bát hội, số tráng bằng số tuổi, ở dưới huyệt Dương minh năm phân.
Cuồng điên, kinh sợ bỏ chạy, phong, hoảng hốt, … (?) hay chửi, cười, hát, khóc, nói như ma nói, thè lưỡi: đều cứu các huyệt Thượng tinh, Não hộ, Phong trì (ở hai bên gáy), các kinh Thủ thái dương, Thủ dương minh, Thủ thái âm, Túc thái dương, Túc dương minh, Dương kiểu (một mạch phụ chạy ở mặt ngoài chân), Túc thiếu dương, Thái dương, Âm kiểu (mạch phụ chạy ở mặt trong chân), gót chân; tất cả đều cứu số tráng bằng số tuổi.
Kinh sợ, tim đập hồi hộp, ít sức: cứu huyệt Đại hoành năm mươi tráng.
Tà ma làm nói xằng: cứu huyệt Huyền mệnh mười bốn tráng, ở giữa mặt trong môi, chỗ … (?) (có lẽ là dây hãm môi). Còn gọi là Quỷ lộc. Một phép khác dùng dao thép rạch đứt chỗ ấy thì tốt.
Cuồng tà, nói như ma nói: cứu huyệt Phục thố (mặt trước đùi) một trăm tráng.
Lại cứu huyệt Từ môn năm mươi tráng. (Sách Thiên kim nói: chữa buồn khóc, nói năng tà dị, ma làm cho rối rít hát cười.)
Buồn khóc, nói như ma nói: cứu huyệt Thiên phủ năm mươi tráng.
Cuồng tà phát không theo giờ giấc, xõa tóc kêu to muốn giết người, không tránh nước lửa: cứu huyệt Gian sứ, nam bên trái nữ bên phải, số tráng bằng số tuổi.
Cuồng chạy đâm người, hoặc muốn tự tử, chửi rủa không ngớt, xưng lời quỷ thần: cứu ở ranh giới đỏ trắng đầu khóe miệng một tráng.
Lại cứu chỗ lõm khi co ở mặt trong hai khuỷu tay năm tráng.
Lại cứu ở giữa vùng tỳ (?) sau lưng ba tráng, cứu nhắc lại.
Kinh sợ, cuồng chạy: cứu trên mắt cá trong ba thốn, gần phía sau, trên chỗ mạch đập, bảy tráng.
Bệnh tà (bệnh do tà ma, tà khí), tứ chi nặng đau và các chứng lặt vặt: huyệt Xích trạch (giữa nếp khuỷu tay) chủ trị. Còn gọi là Quỷ đường.
Bệnh tà nói không ngừng và các chứng lặt vặt: huyệt Nhân trung chủ trị. Còn gọi là Quỷ thị. (Sách Thiên kim nói: còn gọi là Quỷ khách sảnh; phàm người trúng ác (bị khí độc, tà ác làm ngất) thì trước hết bấm dưới mũi là được.)
Bệnh tà nằm li bì mê man không tự biết: huyệt Phong phủ (giữa gáy, trong chân tóc) chủ trị. Còn gọi là Quỷ huyệt.
Bệnh tà kêu to, chửi rủa, bỏ chạy: chỗ đầu mười ngón tay cách móng một phân chủ trị. Còn gọi là Quỷ thành.
Bệnh tà, điên do ma: chỗ trên ngực chủ trị. Còn gọi là Quỷ môn. Đồng thời chủ trị tứ chi nặng.
Bệnh tà kêu to, chửi rủa, bỏ chạy: huyệt Tam lý chủ trị. Còn gọi là Quỷ tà.
Huyệt Lao cung (giữa lòng bàn tay) còn gọi là Quỷ lộ.
Huyệt Dương trạch còn gọi là Quỷ thần.
Chỗ lõm ở chân tóc trước tai còn gọi là Quỷ sàng.
Chỗ mạch đập ở bộ Xích gọi là Quỷ thụ.
Kinh Túc thái dương gọi là Quỷ lộ.
Điên cuồng hai ba mươi năm: cứu huyệt Thiên song, rồi đến Kiên tỉnh, rồi Phong môn, rồi Can du, rồi Thận du, rồi Thủ tâm chủ, rồi Khúc trì (đầu nếp khuỷu tay phía ngoài), rồi năm ngón chân, rồi Dũng tuyền (giữa gan bàn chân); mỗi chỗ năm trăm tráng, mỗi ngày bảy tráng.
Khẩu quyết kèm hình vẽ về phép châm bệnh tà ma: Phàm trăm thứ bệnh tà, nguồn gốc khởi lên theo nhiều đường, có đủ các hình tướng, biểu hiện ra đầu mối của chứng điên tà mà nhìn thấy được bệnh: có người lặng thinh không nói, có người lại nói nhiều nói xằng, hoặc hát hoặc khóc, hoặc cười hoặc ngâm nga, hoặc nằm ngồi trong rãnh nước, ăn cả phân rác dơ bẩn, hoặc cởi trần lõa lồ, hoặc ngày đêm đi lang thang, hoặc… (đoạn này có lẽ mất chữ (?)).
Biển Thước (danh y thời Chiến Quốc) nói: Trăm thứ tà gây bệnh, châm có mười ba huyệt. Phàm phép châm, trước hết bắt đầu từ huyệt Quỷ cung; kế đến châm Quỷ tín, rồi đến Quỷ lũy, lại đến Quỷ tâm. Không nhất thiết phải châm hết, chỉ năm sáu huyệt là đã biết. Nếu là tinh của tà trùng (loài yêu tà), thì nó tự nói ra, kể rõ lai lịch; kiểm nghiệm lại thấy đúng thật, liền bắt được tinh linh ấy. Không nhất thiết phải diệt hết mạng nó; nếu nó xin đi thì cho đi. Nam bắt đầu châm từ bên trái, nữ bắt đầu từ bên phải. Nếu châm mấy chỗ mà nó không nói thì châm khắp lượt.
Làm theo khẩu quyết mà thi hành, các chỗ châm cứu đều đủ để chủ trị.
Lần thứ nhất hạ kim: từ huyệt Nhân trung, gọi là Quỷ cung, ở dưới mũi; châm vào từ bên trái Nhân trung, xuyên ra bên phải.
Lần thứ hai hạ kim: dưới móng ngón tay cái ba phân, gọi là Quỷ tín; châm vào thịt ba phân.
Lần thứ ba hạ kim: dưới móng ngón chân cái, châm vào thịt hai phân, gọi là Quỷ lũy; cả năm ngón đều châm.
Lần thứ tư hạ kim: ở nếp gấp ngang sau bàn tay, châm vào nửa khe khớp (?), gọi là Quỷ tâm.
Lần thứ năm hạ kim: ở mép thịt trắng dưới mắt cá ngoài; dùng hỏa châm (kim nung đỏ rồi châm nhanh) bảy … (?), … (?) ba lần, gọi là Quỷ lộ.
Lần thứ sáu hạ kim: vào trong chân tóc một thốn, phía trên Đại chùy; hỏa châm bảy … (?), … (?) ba lần, gọi là Quỷ chẩm.
Lần thứ bảy hạ kim: dưới dái tai năm phân; hỏa châm bảy … (?), … (?) ba lần, gọi là Quỷ sàng.
Lần thứ tám hạ kim: huyệt Thừa tương (chỗ lõm giữa dưới môi dưới), châm từ bên trái xuyên ra bên phải, gọi là Quỷ thị.
Lần thứ chín hạ kim: từ nếp gấp ngang cổ tay lên ba thốn, giữa hai gân, đo mà châm, gọi là Quỷ lộ; huyệt này chính là Gian sứ.
Lần thứ mười hạ kim: vào trong chân tóc một thốn, thẳng trên sống mũi; hỏa châm bảy … (?), … (?) ba lần, gọi là Quỷ đường.
Lần thứ mười một hạ kim: ở đường khớp dưới bộ phận sinh dục, cứu ba tráng; với phụ nữ thì cứu ở đầu cửa âm đạo ba tráng; gọi là Quỷ tạng.
Lần thứ mười hai hạ kim: ở nếp ngang Xích trạch, chỗ hai đầu nếp trong và ngoài giáp mép thịt trắng, bảy … (?), … (?) ba lần, gọi là Quỷ thần; huyệt này chính là Khúc trì.
Lần thứ mười ba hạ kim: cách đầu lưỡi một thốn, ngay đường khớp giữa mặt dưới lưỡi, châm xuyên ra mặt trên lưỡi. Lại lấy một tấm ván đặt ngang khóe miệng, đè đầu kim cho lưỡi không cử động được. Gọi là Quỷ phong.
Các huyệt trên, nếu ở tay chân có hai bên đối nhau thì châm cả hai huyệt; nếu là huyệt đơn (chỉ có một) thì châm một huyệt ấy.
Phép chữa phong tà: cứu huyệt Gian sứ, số tráng bằng số tuổi.
Lại cứu huyệt Thừa tương bảy tráng, cứu ba lượt.
Lại cứu huyệt Tâm du bảy tráng.
Lại cứu huyệt Tam lý bảy tráng.
Chữa quỷ mị (bị ma quỷ ám): cứu chỗ vào trong chân tóc một thốn, một trăm tráng.
Cứu huyệt Gian sứ và giữa lòng bàn tay, mỗi chỗ năm mươi tráng.
Bị cáo hoang ám: chắp hai ngón tay cái vào nhau, buộc chặt, cứu ở chỗ khe giữa hai ngón chụm lại hai lần bảy tráng; sẽ nghe tiếng cáo kêu rồi khỏi.
Quyển thứ hai mươi bảy · Châm cứu (phần giữa)
Bệnh Tỳ (bệnh thuộc tạng tỳ, cơ quan chủ việc tiêu hóa) – thiên thứ năm
Ba mươi hai phép
Huyệt Tỳ du chủ trị tứ chi lúc rét lúc nóng, eo lưng đau không cúi ngửa được, người vàng, bụng đầy, ăn vào thì nôn, cuống lưỡi cứng đờ; cứu cả ba huyệt trên đốt sống ấy, mỗi huyệt bảy tráng.
Phép chữa người già, trẻ nhỏ đại tiện không tự chủ: cứu ở hai ngón chân cái, cách móng một thốn, ba tráng.
Lại cứu ở khe ngón chân cái, mỗi bên ba tráng.
Đại tiện, tiểu tiện đều bí: cứu dưới rốn một thốn ba tráng.
Lại cứu ở nếp ngang (?) một trăm tráng.
Phép chữa đại tiện khó: cứu hai bên đốt sống thứ bảy, mỗi bên cách một thốn, bảy tráng.
Cứu hai bên huyệt Ngọc tuyền, cách nhau hai thốn rưỡi, gọi là huyệt Trường di, số tráng bằng số tuổi (có bản nói hai thốn).
Lại cứu hai huyệt Thừa cân (ở bắp chân sau) ba tráng.
Lại cứu huyệt Đại đô (ở bờ trong ngón chân cái), số tráng bằng số tuổi.
Lại cứu huyệt Đại đôn bốn tráng.
Trong bụng nóng mà bế tắc, có lúc đại tiện tiểu tiện khó, eo lưng đau lan tới ngực: cứu huyệt Đoàn cương một trăm tráng; huyệt ở dưới huyệt Tiểu trường du hai thốn, cứu ba chỗ thành hàng ngang, mỗi chỗ cách một thốn.
Đại tiện bí tắc, khí kết, dưới tim cứng đầy: cứu huyệt Thạch môn một trăm tráng.
Đại tiện tiểu tiện không thông lợi, sắp sinh đau bụng: cứu bốn huyệt Vinh vệ, mỗi huyệt một trăm tráng; ở bốn phía quanh xương sống lưng, mỗi phía cách một thốn.
Đại tiện tiểu tiện không thông lợi: cứu huyệt Bát … (?) (có lẽ là Bát liêu, tám huyệt ở xương cùng) một trăm tráng; ở dưới huyệt Yêu mục ba thốn, hai bên xương sống cách nhau bốn thốn, mỗi bên bốn huyệt.
Trẻ nhỏ đại tiện tiểu tiện không thông: cứu hai khóe miệng (?), mỗi bên một tráng.
Tiểu tiện không thông lợi, đại tiện lại nhiều lần, ỉa tháo như nước đổ: cứu ở đầu xương mu (xương cong dưới bụng) năm mươi tráng.
Lại cứu huyệt Thiên khu một trăm tráng; huyệt ở hai bên rốn, mỗi bên cách hai thốn. Đây là nơi trú của hồn phách, không được châm kim. (Có bản nói cách ba thốn.)
Phép chữa lỵ: đại tiện ra máu, cứu đốt sống thứ hai mươi, số tráng bằng số tuổi. (E rằng đó là huyệt Trung lữ nhục du.)
Kiết lỵ ra máu và mũi trắng: cứu đầu xương cùng cụt một trăm tráng, càng nhiều càng tốt.
Ăn không tiêu, ỉa chảy kiết lỵ, không lên da thịt: cứu huyệt Tỳ du, số tráng bằng số tuổi. Ỉa tháo, năm loại lỵ, đại tiện ra mủ máu, mót rặn nặng nề, bụng đau: cứu huyệt Tiểu trường du một trăm tráng. Ỉa chảy kiết lỵ lâu ngày, hay trung tiện, lao lực mà lạnh: cứu huyệt Hạ yêu một trăm tráng, cứu ba lượt; huyệt ở ngay chính giữa vùng Bát khôi, trên xương sống; cứu càng nhiều càng tốt; tức là chỗ xương Tam tông.
Kiêng (?) — không đi lỵ mà không thèm ăn, ăn không tiêu: cứu huyệt Trường cốc năm mươi tráng, cứu ba lượt; huyệt ở hai bên rốn, cách nhau năm thốn, còn gọi là Tuần tế.
Kiết lỵ ra máu và mũi trắng: cứu kinh Túc thái âm (đường kinh của tỳ, chạy ở chân) năm mươi tráng, cứu ba lượt. Lạnh lâu ngày, năm loại trĩ, đại tiện ra máu: cứu huyệt Tích trung (giữa xương sống) một trăm tráng.
Năm loại trĩ, đại tiện ra máu, ỉa không giữ được: cứu huyệt Hồi khí một trăm tráng, huyệt ở trên xương cùng cụt. Đi lỵ ra máu và mũi trắng: cứu huyệt Cùng hung (?), càng nhiều càng tốt.
Lỵ lâu ngày, chữa trăm cách không khỏi: cứu ở dưới kinh Túc dương minh một thốn, giữa đỉnh xương nhô cao, cách khe ngón chân cái ba thốn; số tráng bằng số tuổi.
Lại cứu huyệt Quan nguyên ba trăm tráng, cứu trong mười ngày; đồng thời chữa lỵ lạnh, đau bụng.
Lại một phép: trước hết uốn que tre đo, chấm ghi chỗ trên xương sống ngang hai bên hông; từ đó đo xuống một thốn, chấm hai bên, mỗi bên cách một thốn; lại đo xuống một thốn nữa, chấm trên xương sống, hợp thành ba chỗ. Mỗi lần cứu ba mươi tráng, cứu tổng cộng trên một trăm tráng, mọi chứng lỵ đều khỏi. Cũng chủ trị cam thấp (bệnh lở loét ẩm ướt kèm gầy mòn). Chỗ chấm trên xương sống ngang hông thì không cứu.
Lại cứu giữa rốn, tăng dần đến hai ba trăm tráng.
Quyển thứ hai mươi bảy · Châm cứu (phần giữa)
Bệnh Vị (bệnh thuộc phủ dạ dày) – thiên thứ sáu
Ba mươi bốn phép
Chữa dạ dày, bổ dạ dày: cứu huyệt Vị du (huyệt ở lưng, nơi khí dạ dày rót vào) một trăm tráng; chủ trị trong dạ dày lạnh, không ăn được, ăn nhiều mà người gầy mòn, ruột sôi, bụng đầy, dạ dày trướng.
Cứu huyệt Tam tiêu du, chủ trị năm tạng sáu phủ có tích tụ, tim bụng đầy, lưng eo đau, ăn uống không tiêu, nôn ngược; lúc rét lúc nóng qua lại, tiểu tiện không thông lợi, gầy mòn hụt hơi; số tráng bằng số tuổi.
Lại cứu ở dưới tim hai thốn, gọi là Vị quản, từ một trăm đến một nghìn tráng, tốt.
Huyệt Tiểu trường du chủ trị Tam tiêu (hệ thống ba tầng trên, giữa, dưới trong thân, coi như con đường vận hành khí và nước) lúc rét lúc nóng; cứu số tráng bằng số tuổi.
Chữa bệnh nhiệt trong dạ dày: dưới gối ba thốn gọi là Tam lý, cứu ba mươi tráng.
Phản vị (ăn vào rồi lại nôn ra), ăn xong liền nôn ra, thượng khí: cứu dưới hai vú, mỗi bên một thốn, cứu đến khi khỏi thì thôi.
Lại cứu trên rốn một thốn, hai mươi tráng.
Lại cứu ở dưới mắt cá trong ba ngón tay, hơi chếch về phía trước có huyệt, ba tráng. (Sách Ngoại đài bí yếu nói: một ngón tay.)
Phép cứu ngực sườn trướng đầy: bụng trướng, sườn bụng đầy, cứu huyệt Cách du một trăm tráng, cứu ba lượt.
Trướng đầy, phù thũng do nước: cứu huyệt Tỳ du, số tráng bằng số tuổi, cứu ba lượt.
Trướng đầy, bụng sôi như sấm: cứu huyệt Đại trường du (?) một trăm tráng, cứu ba lượt.
Trướng đầy, khí tụ, lạnh lẽo: cứu huyệt Vị quản, ở dưới Cưu vĩ ba thốn, một trăm tráng, cứu ba lượt.
Trướng đầy quanh rốn, kết lại đau cứng, không ăn được: cứu huyệt Trung thủ một trăm tráng, ở trên rốn một thốn, còn gọi là Thủy phân.
Trướng đầy, hà tụ, trệ hạ (đi lỵ mót rặn) đau: cứu huyệt Khí hải một trăm tráng, ở dưới rốn một thốn; kiêng châm.
Trướng đầy, khí ứ như trạng phù thũng, bụng dưới cứng như đá: cứu Bàng quang mộ (mộ huyệt của bàng quang) một trăm tráng, tức huyệt Trung cực, ở dưới rốn bốn thốn.
Trướng đầy, thận lạnh, hà tụ, ỉa chảy kiết lỵ: cứu huyệt Thiên khu một trăm tráng.
Ngực đầy, tim bụng có tích tụ, bĩ (bế tắc tức nghẹn) đau: cứu huyệt Can du một trăm tráng.
Phép cứu nôn khan: nôn khan không ngừng, ăn gì vào cũng nôn không dứt: cứu huyệt Gian sứ ba mươi tráng. Nếu tứ chi lạnh ngắt, mạch chìm sâu như mất hẳn không tới, cứu vào thì mạch thông. Phép này cứu được người sắp chết.
Lại cứu huyệt thuộc kinh Tâm chủ và huyệt Xích trạch cũng tốt.
Lại cứu dưới vú một thốn, ba mươi tráng.
Phàm chứng nấc khiến người ta bực bội khó chịu: cứu huyệt Thừa tương, mồi ngải to bằng hạt lúa mì, bảy tráng.
Lại cứu dưới rốn bốn ngón tay, bảy tráng.
Chữa nấc đột ngột: cứu các huyệt Đản trung, Trung phủ, Vị quản, mỗi huyệt vài chục tráng; cứu Xích trạch, Cự khuyết mỗi huyệt bảy tráng.
Phép cứu chứng nôn: nôn ngược không ăn được, cứu huyệt Tâm du một trăm tráng.
Nôn ngược không nuốt được đồ ăn, hôm nay ăn mai nôn: cứu huyệt Cách du một trăm tráng.
Đột nhiên nôn ngược: cứu dưới vú một thốn, bảy tráng.
Nôn ra, không nuốt được thức ăn: cứu huyệt Hung đường một trăm tráng.
Lại cứu huyệt Cự khuyết năm mươi tráng.
Lại cứu huyệt Vị quản một trăm tráng, cứu ba lượt.
Lại cứu Tỳ mộ một trăm tráng, còn gọi là Chương môn, ở ngoài huyệt Đại hoành, thẳng ngang rốn, đầu xương sườn cụt (xương sườn cuối); cứu ba lượt.
Nôn ra dịch cũ đọng lâu, ợ chua: cứu huyệt Thần quang, còn gọi là Đởm mộ (mộ huyệt của mật), một trăm tráng, cứu ba lượt. (Sách Giáp ất kinh nói: huyệt Nhật nguyệt là mộ huyệt của mật, ở dưới huyệt Kỳ môn năm phân.)
Nôn mửa, ho sặc, hoắc loạn (chứng thổ tả cấp, vừa nôn vừa ỉa dữ dội), nôn ra máu: cứu huyệt Thủ tâm chủ năm mươi tráng.
Ợ hơi, nấc, khí ở hoành cách bế tắc: cứu chỗ lõm sát xương sườn, dưới túm lông nách, năm mươi tráng, hiệu nghiệm như thần.
Ợ hơi, nấc, ọe ngược: cứu huyệt Thạch quan một trăm tráng.
Quyển thứ hai mươi bảy · Châm cứu (phần giữa)
Bệnh Phế (bệnh thuộc tạng phổi) – thiên thứ bảy
Bốn mươi lăm phép
Phổi trướng, khí xốc lên, dưới sườn nóng đau: cứu hai bên huyệt Vị quản, mỗi bên cách một thốn, gọi là huyệt Âm đô, số tráng bằng số tuổi.
Lại châm kinh Thủ thái âm (đường kinh của phổi, chạy ở tay) cho ra máu, chủ trị phổi nóng, khí nghịch lên, ho; chính là chỗ Thốn khẩu.
Phổi trướng, sườn đầy, nôn mửa, thượng khí…: cứu huyệt Đại chùy và khe sườn thứ ba trên hai vú, mỗi chỗ ba tráng.
Phàm phổi bị phong, khí suy kiệt héo mòn, tứ chi trướng đầy, thở suyễn khí nghịch, ngực đầy: cứu huyệt Phế du, mỗi bên hai tráng. Huyệt Phế du lấy dây đo đối với vú mà tìm.
Huyệt Phế du chủ trị hầu tý (họng sưng đau, tắc nghẹn), khí nghịch, ho, trong miệng chảy dãi, nhiều đờm nhớt: cứu bảy tráng, cũng có thể cứu số tráng bằng số tuổi, đến một trăm tráng.
Nôn mửa, thượng khí: cứu huyệt Xích trạch ở giữa khuỷu tay, không ba tráng thì bảy tráng.
Trong bụng sôi như sấm đuổi nhau, ăn không tiêu, khí nghịch: cứu dưới huyệt Thượng quản (trên rốn năm thốn) một thốn, gọi là Thái thương, bảy tráng.
Phép chữa bôn đồn (chứng khí từ bụng dưới xốc ngược lên ngực họng như con lợn con chạy) và thượng khí: huyệt Chương môn, còn gọi là Trường bình, hai huyệt ở ngoài huyệt Đại hoành, thẳng ngang rốn, đầu xương sườn cụt; chủ trị bôn đồn, bụng sưng; cứu một trăm tráng.
Lại cứu huyệt Khí hải một trăm tráng, ở dưới rốn một thốn rưỡi.
Lại cứu huyệt Quan nguyên năm mươi tráng, cũng có thể một trăm tráng, ở dưới rốn ba thốn.
Huyệt Trung cực, còn gọi là Ngọc tuyền, ở dưới rốn bốn thốn. Chủ trị bôn đồn xốc lên tim không thở được; cứu năm mươi tráng.
Trong lòng bứt rứt nóng, bôn đồn, khí dạ dày trướng đầy không ăn được: châm huyệt Thượng quản sâu tám phân, đắc khí thì tả ngay. Nếu tim đau không ăn được, ấy là khí lạnh, nên bổ trước tả sau, hiệu nghiệm như thần. Cứu cũng tốt, mỗi ngày hai lần bảy tráng, đến một trăm tráng thì thôi; chưa khỏi thì gấp đôi. Không kiêng chuyện vợ chồng.
Bôn đồn khí lạnh, phục lương (khối tích nằm ngang ở vùng dưới tim) ở giữa tim, hình như cái chén úp, khí lạnh kết cùng các thứ khí: châm huyệt Trung quản sâu tám phân, lưu kim bảy lần thở ra; huyệt ở dưới Thượng quản một thốn; tả trong năm lần hít vào, rút kim nhanh. Cần phải cứu, mỗi ngày hai lần bảy tráng, đến bốn trăm tráng thì thôi. Phải cẩn thận kiêng chuyện vợ chồng.
Lại hai huyệt Trung phủ chủ trị bôn đồn lên xuống, trong bụng với eo lưng kéo nhau mà đau; cứu một trăm tráng.
Lại hai huyệt Kỳ môn, ở thẳng dưới vú, đầu xương sườn thứ hai, lệch ra một thốn năm phân; chủ trị bôn đồn, cứu một trăm tráng.
Lại huyệt Tứ mãn, ở hai bên Đan điền (vùng dưới rốn), cách nhau ba thốn; cứu một trăm tráng (có bản nói ba mươi tráng). Chủ trị khí bôn đồn lên xuống xốc vào tim, bụng đau.
Phàm thượng khí do lạnh phát, trong bụng sôi như sấm, réo kêu, ọe ngược không ăn: cứu huyệt Thái xung (trên mu bàn chân, khe ngón cái và ngón trỏ), không hạn số tráng; cứu từ lúc đau đến khi không đau thì thôi; mồi ngải to bằng cục phân chim sẻ.
Đốt sống thứ tư gọi là Cự khuyết du, chủ trị khí trong ngực và hoành cách; cứu số tráng bằng số tuổi.
Huyệt Thái thương, chỉ một huyệt, còn gọi là Vị mộ (mộ huyệt của dạ dày), ở dưới tim bốn thốn; chủ trị mọi bệnh ở tim bụng: cứng đầy, bứt rứt đau, lo nghĩ khí kết, lạnh lẽo, hoắc loạn, tim đau, nôn ỉa, ăn uống không tiêu, ruột sôi ỉa chảy kiết lỵ; cứu một trăm tráng.
Hai huyệt Hoang mộ: lấy dây đo chéo từ đầu vú đến giữa rốn, gập đôi bỏ một nửa, rồi từ đầu vú đo thẳng xuống, hết chiều dài dây là huyệt. Chủ trị khí kết bọc túi lại, châm và thuốc không với tới; cứu số tráng bằng số tuổi.
Dưới rốn kết đau, lan vào bộ phận sinh dục, phát không theo giờ giấc, đó là khí lạnh: cứu huyệt Quan nguyên một trăm tráng.
Lại cứu huyệt Thiên tỉnh một trăm tráng.
Hơi ngắn, không nói được: cứu huyệt Đại chùy, số tráng bằng số tuổi. Lại cứu Phế du một trăm tráng. Lại cứu Can du một trăm tráng. Lại cứu Xích trạch một trăm tráng. Lại cứu trên chỗ mạch giao nhau ở khe ngón út và ngón thứ tư, bảy tráng. Lại cứu đầu mười ngón tay, mỗi ngón mười tráng.
Người trẻ chuyện vợ chồng nhiều mà hơi ngắn: cứu đầu huyệt Cưu vĩ năm mươi tráng. Lại cứu giữa lỗ rốn hai lần bảy tráng.
Hụt hơi: cứu dưới đốt sống thứ năm, số tráng bằng số tuổi.
Để khí đi xuống: cứu huyệt Phế du một trăm tráng.
Lại cứu huyệt Thái xung năm mươi tráng; huyệt này đồng thời chủ trị phế nuy (phổi héo yếu, ho lâu khạc đờm dãi).
Phép cứu phi thi (bệnh đột ngột đau ngực bụng, khó thở, người xưa cho là do thi khí, tà độc của người chết, bay nhập vào): lấy dây đo khoảng giữa hai vú của người bệnh, gập đôi, rồi từ đầu vú đo ra phía ngoài, sao cho xương sườn … (?) ở đầu dây, cứu số tráng bằng số tuổi. Chủ trị mọi chứng chú (bệnh tà độc dai dẳng, lây truyền, đi vào trú trong người) (sách Thiên kim nói: ba tráng hoặc bảy tráng, nam bên trái nữ bên phải).
Huyệt Vị quản chủ trị năm thứ độc chú, không ăn uống được, trăm bệnh; cứu đến một nghìn tráng.
Ngỗ chú (chú do bị tà khí xung phạm đột ngột): cứu đầu nhọn khuỷu tay, số tráng bằng số tuổi. (Chữ "đầu nhọn" có bản chép là "nếp gấp".)
Lại cứu đốt sống thứ bảy, số tráng bằng số tuổi.
Lại cứu dưới tim một thốn ba trăm tráng.
Thực chú (chú phát sinh liên quan đến ăn uống): cứu đầu ngón tay út, số tráng bằng số tuổi, nam bên trái nữ bên phải.
Thủy chú, trong miệng trào nước ra: sách kinh nói là phổi lấn thận, ăn xong nôn ra nước. Cứu huyệt Phế du và Tam âm giao, số tráng bằng số tuổi, tả phổi bổ thận.
Cứu mọi chứng chú, không kể mới hay lâu: trước cho nằm ngửa, cứu ở hai bên vú, chếch xuống ba thốn, gọi là Chú thị, số tráng bằng số tuổi.
Khe sườn thứ hai gọi là Kỳ môn, cứu số tráng bằng số tuổi.
(Phàm trúng thi có các loại: phi thi, độn thi (?), phong thi, thi chú. Nay đều dùng một phương mà chữa. Hình trạng đều là bụng trướng đau gấp, không thở được, khí xông lên tim ngực, hai bên sườn hoặc mắt cá sưng lên, hoặc co kéo eo lưng sống lưng. Cứu sau vú ba thốn, nam bên trái nữ bên phải, khoảng hai lần bảy tráng. Không dứt thì cứu thêm nhiều tráng là khỏi.)
Lại cứu đầu hai ngón tay cái, mỗi ngón bảy tráng.
Dưới vú một thốn, bệnh ở đâu thì cứu theo đó, bệnh khỏi thì thôi.
Mọi chứng ác chú (chú do tà độc dữ), khí gấp không thở được, như sắp tắt, và bệnh nhiều năm không khỏi: đàn ông lấy nếp hổ khẩu tay trái đặt lên đầu vú trái, với bốn ngón tay úp xuống, cứu ở chỗ khe dưới đốt ngón út; phụ nữ thì dùng tay phải.
Quyển thứ hai mươi bảy · Châm cứu (phần giữa)
Bệnh Đại trường (bệnh thuộc ruột già) – thiên thứ tám
Hai mươi hai phép, một bài luận
Huyệt Đại trường du (huyệt ở lưng, nơi khí ruột già rót vào) chủ trị trong bụng trướng phình, ăn không tiêu; cứu bốn mươi tráng.
Hai bên huyệt Cự khuyết, cách nhau năm thốn, gọi là huyệt Thừa mãn; chủ trị trong ruột sôi như sấm đuổi nhau, đi lỵ; hai bên mỗi bên một chỗ, mỗi chỗ cứu năm mươi tráng.
Phép chữa ho: ho do gan thì châm huyệt Thái xung ở chân; ho do tim thì châm huyệt Thần môn ở tay; ho do tỳ thì châm huyệt Thái bạch ở chân; ho do phổi thì châm huyệt Thái tuyền (tức Thái uyên) ở tay; ho do thận thì châm huyệt Thái khê ở chân; ho do mật thì châm huyệt Dương lăng tuyền; ho thuộc Quyết âm thì châm kinh Thủ thái âm.
Ho: cứu ở ranh giới thịt đen thịt trắng dưới hai vú, mỗi bên một trăm tráng, khỏi ngay.
Lại lấy sợi cói đặt ngang đầu vú vòng quanh người một vòng, cho trước sau bằng phẳng; chỗ dây gặp khe khớp xương sống thì cứu mười tráng.
Lại lấy dây đo ngang miệng, gập dây lại đặt theo xương sống, cứu ở hai đầu dây, mỗi bên tám mươi tráng, cứu ba lượt, ba ngày thì xong; hai bên cách nhau đúng bằng số đo miệng. Lại cứu từ Đại chùy đếm xuống, dưới đốt thứ năm, trên đốt thứ sáu, một chỗ ở giữa huyệt; cũng chủ trị thượng khí.
Ho khò khè: cứu đầu dưới nếp ngang lớn bên trong khuỷu tay khi co, hai tay, số tráng bằng số tuổi.
Thượng khí, ho sặc, hơi ngắn, khí đầy, ăn không trôi: cứu Phế mộ (mộ huyệt của phổi, tức Trung phủ) năm mươi tráng.
Thượng khí, ho sặc, hơi ngắn, phong lao và trăm bệnh: cứu huyệt Kiên tỉnh hai trăm tráng.
Thượng khí, hơi ngắn, ho sặc, ngực lưng đau thấu: cứu huyệt Phong môn, còn gọi Nhiệt phủ, một trăm tráng.
Thượng khí, ho sặc, hơi ngắn, ngực đầy, nhổ nhiều, khạc ra máu, đờm lạnh: cứu huyệt Phế du, số tráng bằng số tuổi. (Sách Thiên kim nói năm mươi tráng.)
Thượng khí, khí bí, ho sặc, họng tắc, giọng khàn hỏng, trong họng khò khè (?): cứu huyệt Thiên cù năm mươi tráng. (Còn gọi là Thiên đột, ở hõm trên xương ức.)
Thượng khí, ngực đầy, hơi ngắn: cứu huyệt Vân môn năm mươi tráng.
Thượng khí, ho sặc, hung tý đau thấu ra lưng: cứu huyệt Hung đường một trăm tráng, kiêng châm.
Thượng khí, ho sặc: cứu huyệt Đản trung năm mươi tráng.
Thượng khí, ho sặc, ngực đầy, hơi ngắn, đau kéo thấu ra lưng: cứu huyệt Cự khuyết và Kỳ môn, mỗi huyệt năm mươi tráng.
Cứu chứng ho: co cánh tay, ở giữa có nếp ngang, véo đầu xương phía ngoài thấy chỗ đau thì cứu hai lần bảy tráng.
Lại ở trên mắt cá trong ba thốn, chỗ lõm của Tuyệt cốt, cứu năm mươi tráng. Chủ trị ho sặc, hư lao, lạnh làm tổn hại, lo buồn giận dữ, gân xương co rút đau. Lại chủ trị trong lòng ho sặc, ỉa tháo, bụng đau, hầu tý, cổ gáy căng đầy, trĩ ruột, khí nghịch, trĩ ra máu, bộ phận sinh dục co gấp, chảy máu cam, lở loét đến xương, đại tiện tiểu tiện rít khó, trong mũi khô ráo, bứt rứt (đoạn này có lẽ mất chữ (?)).
Luận rằng: Phàm chứng thượng khí, có người uống thuốc gây nôn mà khỏi, cũng có người nhờ châm cứu mà trừ được; nên suy xét thấu đáo.
Phép chữa đàm ẩm (đờm và nước đọng lại trong cơ thể): các chứng kết tích, lưu ẩm (nước đọng lâu không tan), … (?) túi, ngực đầy, ăn uống không tiêu: cứu huyệt Thông cốc năm mươi tráng.
Lại cứu huyệt Vị quản ba trăm tráng, cứu ba lượt.
Dưới tim cứng, tích tụ lạnh nóng, bụng trướng: cứu huyệt Thượng quản một trăm tráng, cứu ba lượt.
Quyển thứ hai mươi bảy · Châm cứu (phần giữa)
Bệnh Thận (bệnh thuộc tạng thận) – thiên thứ chín
Hai mươi bốn phép
Đối với rốn, ở hai bên xương sống, mỗi bên cách một thốn năm phân, gọi là huyệt Thận du (huyệt ở lưng, nơi khí tạng thận rót vào). Chủ trị phong và hư nhược ở vùng thận; mỗi bên cứu một trăm tráng.
Phép chữa tiểu tiện ra tinh: cứu hai bên đốt sống thứ bảy ba mươi tráng.
Lại cứu hai bên đốt sống thứ mười ba mươi tráng.
Lại cứu huyệt Dương lăng tuyền (dưới gối, mặt ngoài) và Âm lăng tuyền (dưới gối, mặt trong), mỗi huyệt số tráng bằng số tuổi.
Cứu hai bên đốt sống thứ mười chín, mỗi bên ba mươi tráng.
Đàn ông, đàn bà mơ giao hợp với người mà xuất tinh: cứu huyệt Tam âm giao năm tráng; chứng hay mơ mà xuất tinh, hiệu nghiệm như thần.
Đàn ông mơ mà xuất tinh, nước tiểu đục, tiểu khó: cứu huyệt Thận du một trăm tráng.
Đàn ông trong dương vật đau nhức, tiểu ra máu, tinh tự chảy: cứu huyệt Liệt khuyết (trên cổ tay phía ngón cái) năm mươi tráng. Thất tinh, năm tạng hư kiệt: cứu ở đầu xương mu năm mươi tráng, tức là chính giữa chỗ lõm cong như vầng trăng khuyết ở giữa xương ngang trên bộ phận sinh dục. Còn gọi là huyệt Hoành cốt.
Đàn ông thất tinh, bộ phận sinh dục co rút lên, trong dương vật đau: cứu huyệt Đại hách ba mươi tráng, ở hai bên đầu xương mu, cách ba thốn.
Đàn ông eo lưng sống lưng lạnh đau, nước tiểu đục trắng: cứu Tỳ mộ một trăm tráng.
Đàn ông thất tinh, gối và ống chân đau lạnh: cứu huyệt Khúc tuyền (đầu nếp khoeo, mặt trong) một trăm tráng.
Đàn ông thất tinh, bộ phận sinh dục co rút (?): cứu huyệt Trung phong năm mươi tráng.
Đốt sống thứ hai mươi hai chủ trị eo lưng cử động khó khăn, gân co rút tê bại, hư nhiệt (nóng do cơ thể suy yếu) bế tắc; cứu số tráng bằng số tuổi, ở hai bên mỗi bên cách một thốn năm phân.
Huyệt Tiểu trường du chủ trị tiểu tiện không thông lợi, bụng dưới trướng đầy, hư yếu mệt mỏi; cứu số tráng bằng số tuổi.
Tủy xương lạnh đau: cứu huyệt Thượng liêm bảy mươi tráng, ở dưới Tam lý ba thốn.
Phép chữa đau lưng: eo lưng đột nhiên đau, cứu trên đầu xương cùng một thốn, bảy tráng.
Huyệt Thận du chủ trị năm tạng hư lao, bụng dưới căng như dây cung, trướng nóng: cứu năm mươi tráng, người già trẻ nhỏ giảm bớt. Nếu hư lạnh có thể đến một trăm tráng, cứu ba chỗ thành hàng ngang, mỗi chỗ cách một thốn.
Đau lưng không cử động được: cho người bệnh đứng thẳng, lấy gậy tre chống đất đo đến rốn, rồi đem chiều dài gậy ấy đo lên xương sống lưng; cứu ở chỗ đầu gậy, số tráng bằng số tuổi, tốt. Cứu xong, cất giấu gậy tre đi, không để người khác lấy được. Đàn ông bị trĩ ra máu, sa trực tràng, không ăn được, thường ỉa chảy kiết lỵ; phụ nữ bị băng trung (ra huyết nhiều đột ngột ở đường sinh dục) mất máu, đới hạ (khí hư ra nhiều), rỉ rả không dứt, ra dịch lẫn đỏ trắng: đều cứu chỗ này. Cứu hai bên chỗ ấy, mỗi bên cách một thốn, thành hàng ngang ba chỗ, mỗi chỗ cách một thốn.
Đau lưng: cứu ở mép thịt trắng trong nếp xiên trên gót chân mười tráng.
Lại cứu huyệt Cự dương mười tráng; Cự dương ở dưới mắt cá ngoài.
Lại cứu huyệt Yêu mục … (?), ở hai bên trái phải chỗ nếp trên mông.
Lại cứu huyệt Bát … (?) (Bát liêu) và chỗ nếp xương trên mắt cá ngoài.
Quyển thứ hai mươi bảy · Châm cứu (phần giữa)
Bệnh Bàng quang – thiên thứ mười
Ba mươi hai phép
Phép cứu chuyển bào (chứng bí tiểu, bụng dưới căng đau do bàng quang bị xoắn vặn, chèn ép): huyệt Ngọc tuyền chủ trị đau lưng, tiểu tiện không thông lợi; nếu bị chuyển bào thì cứu bảy tráng.
Đốt sống thứ mười bảy, cứu năm mươi tráng.
Lại cứu dưới rốn một thốn.
Lại cứu dưới rốn bốn thốn, mỗi chỗ số tráng bằng số tuổi.
Đốt sống thứ tư gọi là Quyết âm du, chủ trị khí ở trong ngực và hoành cách, tích tụ, hay nôn; cứu số tráng bằng số tuổi.
Hai bên xương mu, cách nhau năm thốn, gọi là huyệt Thủy đạo; chủ trị khí nóng trong Tam tiêu, bàng quang và thận; cứu số tráng bằng số tuổi. Xương mu ở dưới rốn năm thốn; huyệt Thủy đạo ở hai bên đầu xương mu, mỗi bên cách ba thốn rưỡi.
Hai bên rốn, mỗi bên cách hai thốn rưỡi, gọi là huyệt Đại hoành; chủ trị tứ chi không nhấc cử được, ra nhiều mồ hôi, ỉa tháo như xối; cứu số tráng bằng số tuổi.
Đốt sống thứ mười lăm gọi là Hạ cực du, chủ trị bệnh trong bụng, đau lưng, bàng quang lạnh, … (?) nước đọng chảy xuống; cứu số tráng bằng số tuổi.
Huyệt Tiểu trường du chủ trị tân dịch (các thứ nước trong cơ thể) của bàng quang và Tam tiêu chảy xuống, ruột già ruột non lúc lạnh lúc nóng, ỉa chảy ra đỏ trắng như xối, eo lưng sống lưng đau. Lại chủ trị tiểu tiện không thông lợi, phụ nữ đới hạ; mỗi chứng cứu năm mươi tráng.
Huyệt Tiểu trường du chủ trị Tam tiêu lúc lạnh lúc nóng, cách cứu giống hệt phép cứu thận.
Phép chữa hoắc loạn: phàm hoắc loạn, cứu vào dù chưa khỏi ngay thì rốt cuộc cũng không lo chết; không được cứu trước khi phát. Có người đau bụng trước, có người ỉa trước rồi nôn sau, phải theo tình trạng bệnh mà cứu. Bỏ muối vào giữa rốn rồi cứu hai lần bảy tráng, đồng thời chủ trị trướng đầy.
Chữa hoắc loạn kèm chuột rút: cho người bệnh nằm úp mặt, duỗi hai tay sát mình, lấy dây đặt ngang qua hai đầu nhọn khuỷu tay; theo đường dây, ở hai bên xương sống, mỗi bên cách một thốn rưỡi, cứu một trăm tráng, không ai không khỏi. (Sách Trửu hậu nói: đây là phép của Hoa Đà – danh y cuối đời Đông Hán.)
Nếu tim đau trước, nôn trước: cứu huyệt Cự khuyết hai lần bảy tráng; chưa khỏi lại cứu hai lần bảy tráng.
Nếu đau bụng trước: cứu huyệt Thái thương hai lần bảy tráng; chưa khỏi lại cứu hai lần bảy tráng.
Nếu ỉa chảy trước: cứu huyệt Cốc môn, ở cạnh rốn hai thốn, nam bên trái nữ bên phải, còn gọi là Đại trường mộ (mộ huyệt của ruột già); cứu hai lần bảy tráng, không dứt lại cứu hai lần bảy tráng.
Nôn ỉa không cầm được, mạch ở ba kinh âm ba kinh dương đều nhanh: cứu dưới mỏm xương ức ba thốn.
Lại cứu dưới rốn ba thốn, mỗi chỗ sáu bảy chục tráng.
Hoắc loạn, trên nôn dưới tả: cứu dưới rốn mười bốn tráng.
Lại cứu huyệt Quan nguyên ba lần bảy tráng.
Tay chân lạnh ngắt: cứu huyệt Tam âm giao mỗi bên bảy tráng; chưa khỏi lại cứu bảy tráng.
Chuột rút: cứu huyệt Dũng tuyền ba lần bảy tráng; không dứt thì cứu ở mép thịt trắng trên chỗ gân tụ ở chân (?) bảy tráng, khỏi ngay.
Lại cứu huyệt Từ cung hai lần bảy tráng.
Tẩu bộ (chứng vừa nôn mửa vừa bí đại tiện) (?) kèm chuột rút: cứu ở mép thịt trắng vùng gót (?) và mắt cá, mỗi bên trái phải hai mươi mốt tráng.
Lại cứu chính giữa xương ngang dưới bụng dưới, số tráng bằng số tuổi.
Chuột rút, tứ chi lạnh ngắt: cứu ở ranh giới đen trắng chân hai vú, mỗi bên một tráng.
Chuột rút ở hai cánh tay và trong ngực: cứu ở mép thịt trắng lòng bàn tay bảy tráng.
Lại cứu các huyệt Đản trung, Trung phủ, Cự khuyết, Vị quản, Xích trạch.
Lại cứu huyệt Thừa sơn một trăm tráng.
Nếu ỉa chảy không dứt: cứu huyệt Đại đô, ở mép thịt trắng phía trong khớp gốc ngón chân cái, mỗi bên bảy tráng.
Nếu chuột rút lan vào bụng như sắp chết: bốn người giữ chặt tay chân người bệnh, cứu trên rốn một thốn mười bốn tráng; cứu được bốn năm tráng thì người bệnh tự không giãy nữa, thôi không cần giữ.
Lại hai huyệt Trung quản và Kiến lý đều chủ trị hoắc loạn, ruột sôi, bụng đau trướng đầy, căng như dây cung, thượng khí: châm sâu tám phân, lưu kim bảy lần thở ra, tả trong năm lần hít vào, rút kim nhanh. Có thể cứu một trăm tráng, mỗi ngày hai lần bảy tráng.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video