Thiên 28 — Quyển 28 — Châm cứu (phần dưới)

 Quyển thứ hai mươi tám · Châm cứu (châm là dùng kim đâm vào huyệt; cứu là đốt ngải cứu hơ hoặc đặt trên huyệt), phần cuối

 Bệnh tiêu khát (bệnh khát nhiều, uống nhiều, đái nhiều, người gầy sút; gần giống bệnh đái tháo đường), thiên thứ nhất

 Mười hai phép, một bài luận

 Tiêu khát, cổ họng khô: cứu ba huyệt (huyệt là điểm trên cơ thể dùng để châm hoặc cứu) Vị hạ du, mỗi huyệt một trăm tráng (tráng là một lần đốt trọn một mồi ngải). Huyệt ở lưng, dưới đốt sống thứ tám; cứu ba điểm thành hàng ngang, mỗi điểm cách nhau một thốn (thốn là đơn vị đo trên thân người, theo phép trong sách là bằng chiều dài một đốt ngón tay giữa của chính người bệnh).

 Tiêu khát, miệng khô không chịu nổi: cứu huyệt Tiểu trường du (du huyệt là huyệt ở lưng, nơi khí của một tạng hay phủ rót vào) một trăm tráng, cứu ba điểm hàng ngang cách nhau một thốn.

 Tiêu khát kèm ho, khí nghịch lên: cứu đường kinh Thủ quyết âm (đường kinh là đường khí chạy trong cơ thể; Thủ quyết âm là kinh Tâm bào – màng bọc tim, chạy ở mặt trong cánh tay), số tráng bằng số tuổi người bệnh.

 Tiêu khát, miệng khô: cứu huyệt Hung đường năm mươi tráng.

 Lại cứu kinh Túc thái dương (kinh Bàng quang, chạy dọc lưng xuống mặt sau chân) năm mươi tráng.

 Tiêu khát, miệng khô, bứt rứt khó chịu: cứu kinh Túc quyết âm (kinh Can – gan, chạy ở mặt trong chân) một trăm tráng.

 Lại cứu huyệt Dương trì năm mươi tráng.

 Phép cứu tiêu khát của họ Kiến: trước hết cứu ở đầu ngón út hai tay, hai chân và ở đốt sống cổ, số tráng bằng số tuổi.

 Lại cứu huyệt Bàng quang du ba điểm hàng ngang cách nhau một thốn, mỗi điểm ba mươi tráng, cứ năm ngày cứu lại một lần.

 Lại cứu ở dưới huyệt Tỳ du bốn thốn, hai huyệt nằm kẹp hai bên sống lưng, mỗi bên cách một thốn rưỡi, số tráng bằng số tuổi.

 Bàn rằng: cứu xong các huyệt trên thì nên nấu thịt chó trắng làm canh. Ăn uống không dùng gừng, tương, đậu xị (đậu đen ủ lên men); hành, kiệu thì dùng tùy ý. Nên nấu nước xương thịt làm canh nhạt, có thể ăn thịt, nhưng phải tăng dần từng chút một. Kiêng ăn thịt lợn. Theo phép này phải giữ đủ hai trăm ngày mới tốt.

 Lại cứu hai huyệt Thận du và huyệt Yêu mục; Yêu mục ở dưới Thận du ba thốn, kẹp hai bên sống lưng, mỗi bên cách một thốn rưỡi, lấy ngón tay ấn tìm chỗ lõm.

 Lại cứu một điểm ở hai bên huyệt Quan nguyên, mỗi bên cách hai thốn.

 Lại cứu hai huyệt Âm thị ở trên đầu gối, ngay chỗ trên huyệt Phục thỏ ba thốn (?), sát đầu gối mà lấy huyệt.

 Các huyệt Khúc tuyền, Âm cốc, Âm lăng tuyền, Phục lưu: những huyệt này cắt chứng đái nhiều rất tốt, lại không làm tổn hại dương khí (phần khí ấm, khí hoạt động, sức sống của cơ thể); cũng có thuyết nói chúng cầm được chứng đái dầm.

 Các huyệt Thái… (?) (chữ bị mất), Trung phong, Nhiên cốc, Thái bạch, Đại đô, Phu dương, Hành gian, Đại đôn, Ẩn bạch, Dũng tuyền: các huyệt này mỗi huyệt cứu một trăm tráng. Ở bụng, lưng và hai chân cả thảy ba mươi bảy huyệt; trong đó Thận du, Yêu mục, Quan nguyên, Thủy đạo có thể cứu ba mươi tráng, cứ năm ngày cứu lại một lần, mỗi huyệt được tổng cộng một trăm năm mươi tráng là tốt. Dũng tuyền có thể cứu mười tráng. Đại đôn, Ẩn bạch, Hành gian có thể cứu ba tráng; các huyệt còn lại đều bảy tráng; tất cả đều năm ngày cứu lại một lần. Đủ ba lượt cứu thì có thể thôi (?).

 Nếu cứu các huyệt bên âm (mặt trong chân) mà không khỏi thì có thể cứu các huyệt bên dương; các huyệt bên dương nằm ở mặt ngoài chân, nên xét kỹ mà dùng, không lần nào không nghiệm. Nếu gấp gáp thì cứu luôn cả du huyệt và mộ huyệt của phổi (mộ huyệt là huyệt ở ngực, bụng, nơi khí của một tạng hay phủ tụ lại), theo các huyệt nằm trên đường khí chảy mà làm; số tráng thì như phép cứu các huyệt bên âm.

 Phép cứu chứng đái nhiều lần mà mỗi lần ít, lại khó ra, hễ gắng sức là xuất tinh: phương này muôn lần đều nghiệm. Bảo người bệnh duỗi hai tay, chắp hai lòng bàn tay lại, áp hai ngón cái sát nhau cho ngang bằng, ép chặt cho hai móng gần nhau; dùng một mồi ngải cứu ngay chỗ gốc móng giáp với thịt; phía sau chỗ đó tự nhiên có góc. Đặt mồi ngải ngay giữa hai góc ấy, hơi lấn lên móng một chút; như vậy hai ngón cùng chịu một mồi. Cũng cứu hai ngón chân cái theo cách giống như ở tay, mỗi chỗ ba mồi. Qua ba ngày lại cứu nữa; phép này rất nghiệm.

 Quyển thứ hai mươi tám · Châm cứu, phần cuối

 Bệnh lâm (chứng đái rắt, đái buốt, đái khó, nhỏ giọt không hết), thiên thứ hai

 Hai mươi ba phép

 Đặt muối vào giữa rốn, cứu ba tráng.

 Năm loại lâm mà không đái được: cứu huyệt Huyền tuyền hai lần bảy (mười bốn) tráng; huyệt ở trước mắt cá trong một thốn, chỗ giữa mạch nhỏ chạy chéo; đây là tên khác của huyệt Trung phong.

 Năm loại lâm: cứu huyệt Đại đôn ba mươi tráng.

 Khí lâm (lâm do khí ứ trệ, bụng dưới căng trướng, đái khó, đái xong còn rỉ): cứu huyệt Quan nguyên năm mươi tráng.

 Lại cứu hai điểm kẹp hai bên huyệt Ngọc tuyền (tên khác của huyệt Trung cực, ở bụng dưới), hai điểm cách nhau một thốn rưỡi, mỗi điểm ba mươi tráng.

 Lao lâm (lâm do làm lụng quá sức, hễ mệt là phát): cứu kinh Túc thái âm (kinh Tỳ, chạy ở mặt trong chân) một trăm tráng, điểm cứu ở trên mắt cá trong ba thốn, cứu lại ba lượt.

 Thạch lâm (lâm có sỏi), cùng ba mươi sáu thứ bệnh dưới rốn khiến không đái được: cứu huyệt Quan nguyên ba mươi tráng (có sách nói một trăm tráng).

 Huyết lâm (đái buốt ra máu): cứu huyệt Đan điền, số tráng bằng số tuổi.

 Huyết lâm: cứu huyệt Phục lưu năm mươi tráng.

 Lâm phát đột ngột: cứu ở đỉnh mắt cá ngoài bảy tráng.

 Đái không cầm được, đái ra mà không hay biết: châm huyệt Âm lăng tuyền sâu năm phân (phân là một phần mười thốn), cứu số tráng bằng số tuổi.

 Đau trong dương vật: cứu huyệt Hành gian ba mươi tráng.

 Đầu xương khuất cốt (xương mu, ở dưới bụng ngay trên bộ phận sinh dục) chủ trị bụng đầy, đái nhiều lần; cứu mười bốn tráng. Trẻ con thì liệu chừng mà giảm bớt.

 Không đái được: cứu huyệt Thái xung năm mươi tráng.

 Phép chữa đái són không cầm được: cứu huyệt Đại đôn bảy tráng.

 Lại cứu huyệt Hành gian bảy tráng.

 Trẻ con đái dầm: cứu ở dưới rốn một thốn rưỡi, số tráng bằng số tuổi. Lại cứu huyệt Đại đôn một tráng.

 Phép cứu chứng đái dầm khi ngủ: buông xuôi hai tay áp trên đùi, chỗ lõm nơi đầu ngón tay chạm tới thì cứu bảy tráng.

 Lại cứu ở nếp ngang dưới rốn bảy tráng.

 Đái dầm: châm huyệt Di đạo sâu hai thốn theo phép bổ (bổ là thủ pháp châm để làm cho khí trong cơ thể mạnh thêm); huyệt ở hai bên huyệt Ngọc tuyền, cách năm thốn; cứu số tráng bằng số tuổi.

 Lại cứu huyệt Âm lăng tuyền, số tráng bằng số tuổi.

 Lại cứu kinh Dương minh (kinh Vị – dạ dày, chạy ở mặt trước chân), số tráng bằng số tuổi; châm sâu ba phân.

 Quyển thứ hai mươi tám · Châm cứu, phần cuối

 Đái ra máu, thiên thứ ba

 Bảy phép

 Hai bên đốt sống thứ bảy, mỗi bên cách năm thốn: chủ trị đái ra máu.

 Lại cứu huyệt Đại đôn ở hai chân, số tráng mỗi bên bằng số tuổi.

 Hư lao (cơ thể suy kiệt lâu ngày), đái ra máu, bạch trọc (nước tiểu đục trắng như nước vo gạo): cứu huyệt Tỳ du một trăm tráng.

 Lại cứu huyệt Tam tiêu du một trăm tráng.

 Lại cứu huyệt Thận du một trăm tráng.

 Lại cứu huyệt Chương môn một trăm tráng.

 Nước tiểu vàng: cứu huyệt Thạch môn năm mươi tráng.

 Quyển thứ hai mươi tám · Châm cứu, phần cuối

 Bệnh thủy (bệnh nước ứ đọng trong người gây phù thũng), thiên thứ tư

 Mười lăm phép

 Cứu ở trên ngón chân thứ hai một thốn, số tráng bằng số tuổi.

 Lại cứu ở đầu kẽ ngón cái hai bàn tay, mỗi chỗ bảy tráng.

 Hư lao, phù thũng: cứu huyệt Thái xung một trăm tráng.

 Cứu huyệt Thận du một trăm tráng, chủ trị mọi thứ bệnh phù do nước.

 Cứu huyệt Vị thương, số tráng bằng số tuổi.

 Phù thũng: cứu huyệt Hãm cốc, số tráng bằng số tuổi.

 Phù thũng, khí chạy lên xuống: cứu huyệt Âm giao một trăm tráng.

 Phù thũng, bụng trướng: cứu huyệt Khúc cốt một trăm tráng.

 Bụng to: cứu huyệt Âm thị, số tráng bằng số tuổi.

 Vùng nhân trung (rãnh giữa mũi và môi trên) sưng đầy, môi sưng và phù thũng, phù nặng khắp người: cứu giữa rốn và huyệt Thạch môn, mỗi chỗ một trăm tráng.

 Phong thủy (phù do phong tà – khí độc từ gió xâm nhập; thường phù mặt trước rồi lan khắp người, kèm sợ gió): cứu huyệt Thượng liêm, số tráng bằng số tuổi.

 Phù thũng không nằm được: cứu huyệt Âm lăng tuyền một trăm tráng.

 Thạch thủy (phù mà bụng dưới đầy cứng như đá): cứu các huyệt Nhiên cốc, Khí xung, Tứ mãn, Chương môn.

 Huyệt Thủy phân chủ trị phù thũng, bụng trướng đầy không ăn được, cứng rắn. Cứu mỗi ngày bảy tráng, đến đủ bốn trăm tráng thì thôi. Cấm châm; châm vào mà nước chảy ra hết thì chết. Bệnh thủy thì cứu đến khỏi mới thôi. Huyệt ở dưới huyệt Hạ quản một thốn.

 Cổ trướng (bụng trướng to căng như mặt trống): cứu huyệt Trung phong hai trăm tráng.

 Quyển thứ hai mươi tám · Châm cứu, phần cuối

 Ung thư (các loại nhọt: ung là nhọt nông, sưng đỏ nóng; thư là nhọt sâu, cứng, khó vỡ), thiên thứ năm

 Bảy phép, một bài luận

 Nhọt thư bỗng mọc ở năm ngón, co rút không co duỗi được: cứu ở đỉnh mắt cá vài tráng, cũng có thể cứu tới một trăm tráng.

 Phàm bỗng nhiên bị sưng ở lưng, sưng bám vào xương, nhọt ung, nhọt thư, mụn nhọt sưng do phong, sưng nóng do độc chạy lan khắp nơi – các bệnh như thế, hễ vừa thấy có gì khác lạ thì cứu gấp ngay, khỏi liền. Nếu gặp khi chỗ sưng đã thành thì không cần cứu tại chỗ (?); cứu ở sau nếp ngang thứ nhất sau bàn tay, giữa hai gân, ngay đầu chỗ đo (?), năm tráng thì khỏi ngay. Bệnh bên trái thì cứu bên phải, bệnh bên phải thì cứu bên trái; nếu ở giữa ngực thì cứu cả hai tay, đều làm như thế.

 Đinh thũng (nhọt đinh: nhọt nhỏ, cứng, chân sâu như đinh, rất độc) ở bên trái thì cứu cánh tay trái, phía trước nếp gấp khuỷu: lấy ba ngón tay của người bệnh đặt lên cánh tay, cứu ở chỗ giữa. Cứu ở giữa hai gân, từ lúc chưa thấy đau cho đến khi thấy đau. Sưng bên phải thì cứu bên phải; không quá ba bốn ngày thì khỏi.

 Lại cứu ở nếp ngang sau bàn tay, thẳng với năm ngón (?), nam bên trái, nữ bên phải, bảy tráng là nghiệm; đã dùng thấy có hiệu quả.

 Bàn rằng: các phép cứu đinh thũng khá nhiều, nhưng riêng phép này cũng rất hiệu nghiệm, ngoài cả sức tưởng tượng.

 Ẩn chẩn (mề đay: nổi mẩn ngứa từng mảng, lúc ẩn lúc hiện): cứu hai huyệt Khúc trì, số tráng bằng số tuổi, hiệu nghiệm như thần.

 Đau đầu, mề đay: cứu huyệt Thiên song bảy tráng.

 Bạch điến (bệnh da có mảng trắng loang), bạch… (?) (chữ bị mất), tẩm dâm (lở loét chảy nước lan dần), lịch dương (bệnh da nổi đốm loang lổ) mọc ở đầu và trước ngực: cứu ở giữa hai vú, số tráng bằng số tuổi, khỏi ngay.

 Quyển thứ hai mươi tám · Châm cứu, phần cuối

 Trĩ và lậu (lậu là đường rò, vết lở có lỗ chảy mủ nước mãi không lành), thiên thứ sáu

 Mười tám phép

 Phép châm chữa lậu: huyệt Thiếu hải, ở mặt trong khuỷu tay, nơi đầu nếp ngang trong khuỷu, co tay đưa về phía đầu mà lấy huyệt. Chủ trị loa lịch (lao hạch: hạch nổi thành chuỗi ở cổ, nách) dưới nách vỡ thành lậu, cánh tay đau không co duỗi được, phong tý (tê đau do phong tà), ngứa lở thành lậu. Châm sâu ba phân, lưu kim trong bảy hơi thở ra, làm phép tả (thủ pháp châm để rút bỏ, làm tiêu tà khí – khí độc gây bệnh) trong năm hơi hít vào.

 Châm loa lịch: trước hết tì mũi kim trên da trong ba mươi sáu hơi thở, rồi đẩy kim vào trong, đuổi theo hạch to hay nhỏ, đừng để kim ra khỏi hạch, đưa lên xuống ba lần, rồi mới rút kim ra.

 Phép cứu chữa lậu: lậu ở cổ thì cứu huyệt Thiên trì một trăm tráng; huyệt ở sau vú một thốn, dưới nách, sát sườn, thẳng xuống từ nách, ở khe giữa các xương sườn cong.

 Lại cứu ở sau hai tai, chỗ mạch thẳng ở mép chân tóc, bảy tráng.

 Lại cứu ở đầu nếp gấp phía sau nách hai bên lưng, số tráng bằng số tuổi.

 Lại cứu ở chỗ lõm dưới mỏm Cưu vĩ (mỏm xương ở đầu dưới xương ức, vùng thượng vị) bảy mươi tráng.

 Lại cứu ở chỗ lõm nơi bị bệnh… (?) (chữ bị mất) ở mặt trong hai háng một trăm tráng.

 Lại cứu các huyệt Chương môn, Lâm khấp, Chi câu, Dương phụ, mỗi huyệt một trăm tráng.

 Lại đặt các mồi ngải vòng quanh bốn phía chỗ lậu, cứu bảy tráng thì thôi.

 Lại cứu huyệt Kiên tỉnh, số tráng bằng số tuổi (có chỗ nói hai trăm tráng).

 Các loại lậu dữ, trúng lạnh, mọc thịt thừa: cứu ở trên mắt cá trong mỗi bên ba tráng; bị đã hai năm thì sáu tráng.

 Phép châm chữa trĩ: huyệt Trường cường ở chỗ lõm dưới chót xương sống, chủ trị lậu ở hạ bộ, năm loại trĩ, cam trùng (loài sâu sinh ra do bệnh cam) ăn ở hạ bộ. Châm sâu ba thốn (?), cho người bệnh nằm sấp mà lấy huyệt, lấy lúc thấy đau nhiều làm chừng. Cứu cũng tốt, nhưng không bằng châm. Nếu cứu thì mỗi ngày ba mươi tráng, đến bảy ngày thì thôi; đặc biệt kiêng chuyện vợ chồng.

 Châm huyệt Túc thái âm, ở trên mắt cá trong một phu (phu là bề ngang bốn ngón tay khép lại, khoảng ba thốn), một tên là Nhị âm giao, cũng chủ trị đại tiện không thông; châm sâu ba phân.

 Các huyệt Phi dương, Thương khâu, Phục lưu, Lao cung, Hội âm, Thừa cân, Phù thừa, Ủy dương, Ủy trung đều chủ trị bệnh này.

 Phép cứu trường ung (nhọt trong ruột): co hai khuỷu tay, cứu ngay chỗ đầu nhọn xương khuỷu, mỗi bên một trăm tráng; hễ đi ngoài ra máu mủ là khỏi.

 Phép cứu nhũ ung (nhọt ở vú) và… (?) (chữ bị mất) vú: cứu huyệt Ngư tế ở hai tay, mỗi bên mười bốn tráng, để cắt đứt mạch của nhọt.

 Lại lấy sợi dây đo ngang bề rộng miệng, rồi đặt đoạn đo ấy từ đầu vú đi thẳng lên trên, cứu ở đầu kia của đoạn đo mười bốn tráng.

 Ngón tay bỗng giật đau không chịu nổi: cứu ở đầu ngón bảy tráng.

 Quyển thứ hai mươi tám · Châm cứu, phần cuối

 Thoát giang (lòi dom: ruột thẳng lòi ra ngoài hậu môn), thiên thứ bảy

 Bốn mươi phép

 Cứu ở xương cụt bảy tráng, khỏi ngay. Chủ trị lòi dom, hiệu nghiệm như thần.

 Lại cứu giữa rốn, số tráng bằng số tuổi.

 Phép cứu anh (bướu cổ): cứu huyệt Phong trì, hai huyệt kẹp hai bên gáy, ở mép chân tóc ngang trên tai, một trăm tráng. Lại cứu huyệt Đại chùy một trăm tráng; hai bên Đại chùy, mỗi bên cách một thốn rưỡi, hơi dịch xuống thấp, mỗi bên ba mươi tráng. Lại cứu huyệt Cảnh xung: duỗi thẳng hai tay về phía trước, cho cánh tay áp vào đầu, huyệt ở chỗ cánh tay đối với mũi; một tên là Tý… (?) (chữ bị mất); cứu số tráng bằng số tuổi. Cả thảy năm chỗ, chín huyệt. Lại buông xuôi hai tay, cứu ở đầu nếp trên hai nách, mỗi bên ba trăm tráng; châm cũng tốt.

 Cứu bướu cổ: ở chỗ lõm hai bên vai, huyệt Kiên… (?) (chữ bị mất); nam thì bên trái mười tám tráng, bên phải mười bảy tráng; nữ thì bên phải mười tám tráng, bên trái mười bảy tráng. Làm đi làm lại vài lần, khỏi thì thôi.

 Bướu cổ, khí nghịch lên, hụt hơi: cứu huyệt Phế du một trăm tráng.

 Bướu cổ, khí nghịch lên, ngực đầy: cứu huyệt Vân môn năm mươi tráng.

 Bướu cổ, có khí độc: cứu huyệt Hung đường một trăm tráng.

 Lại cứu huyệt Thiên phủ năm mươi tráng.

 Lại cứu huyệt Đại chùy, ba điểm hàng ngang cách nhau một thốn.

 Lại cứu huyệt Xung dương, số tráng bằng số tuổi; huyệt ở đầu ngoài nếp ngang khi co khuỷu tay (theo mô tả này thì là huyệt Khúc trì; huyệt Xung dương thì ở trên mu bàn chân năm thốn).

 Bướu cổ: cứu huyệt Thiên cù ba trăm tráng, ba điểm hàng ngang cách nhau một thốn.

 Bướu cổ, mặt sưng: cứu huyệt Thông thiên năm mươi tráng.

 Bướu cổ: cứu huyệt Trung phong, số tráng bằng số tuổi.

 Phép cứu bệnh sán ở tinh hoàn (sán là bệnh sa đì, thoát vị khiến bìu sưng to): lấy cọng cỏ bồ đo ngang bề rộng miệng, gấp đôi lại rồi làm dài gấp lên (?); đặt đoạn đo lên nếp ngang ở bụng dưới, cho điểm giữa của đoạn đo ngay trên rốn, đừng để lệch; cứu ở hai đầu và ở giữa đoạn đo, gộp các chỗ ấy (?), số tráng bằng số tuổi. Phải khéo giữ gìn, đừng lao lực làm việc nặng, đừng nói to, giận dữ hay cười lớn.

 Lại kéo đầu dương vật thẳng lên trên, cứu ở chỗ đầu dương vật chạm tới; kéo sang trái, sang phải thẳng về phía đùi, và kéo xuống dưới, đều làm theo cách ấy; số tráng bằng số tuổi.

 Lại cứu kinh Túc quyết âm: bệnh ở bên phải thì cứu bên trái, bệnh ở bên trái thì cứu bên phải, mỗi bên ba tráng. Điểm cứu Quyết âm ở khe khớp gốc ngón chân cái.

 Bệnh sán ở nam giới có bốn loại: trường sán (ruột sa xuống bìu), noãn sán (tinh hoàn sưng to), khí sán (sưng do khí, lúc to lúc nhỏ), thủy sán (bìu ứ nước). Trường sán và noãn sán khó khỏi; khí sán và thủy sán thì châm cứu dễ khỏi. Tinh hoàn to lệch một bên, có lúc rút lên vào bụng: cứu huyệt Tam âm giao, số tráng bằng số tuổi; huyệt ở trên mắt cá trong tám thốn.

 Lại cứu huyệt Kiên tỉnh và chỗ vai nối với cánh tay, số tráng bằng số tuổi.

 Lại cứu huyệt Quan nguyên một trăm tráng.

 Lại cứu ở đầu ngón út bàn tay bảy tráng; bệnh bên trái thì cứu bên phải, bệnh bên phải thì cứu bên trái.

 Tinh hoàn to lệch một bên: cứu huyệt Ngọc tuyền một trăm tráng, rồi cứu lại.

 Lại cứu huyệt Tuyền âm một trăm tráng, cứu lại ba lượt; huyệt ở cạnh xương mu ba thốn.

 Phàm bệnh sán mà bộ phận sinh dục bỗng sưng: cho người bệnh chụm hai bàn chân, áp móng hai ngón cái sát vào nhau, đặt một mồi ngải lên chỗ góc vuông ở đầu hai móng, cứu bảy tráng.

 Bộ phận sinh dục sưng sắp vỡ mủ, đau khổ: cứu ở giữa nếp ngang khớp gốc ngón chân cái năm tráng.

 Lại cứu kinh Túc thái dương năm mươi tráng, rồi cứu lại.

 Lại cứu kinh Túc thái âm năm mươi tráng, điểm cứu ở trên mắt cá trong một phu.

 Lại cứu huyệt Đại đôn, ở giữa chỗ có ba sợi lông trên ngón chân cái, số tráng bằng số tuổi.

 Lại cứu ở mép trong ngón chân cái, cách đầu ngón một thốn, chỗ ranh giới giữa da trắng (mặt dưới) và da sẫm (mặt trên), số tráng bằng số tuổi, rất nghiệm. Nếu bị sán cả hai bên thì cứu hai chỗ.

 Lại cứu ở hai bên xương mu mười bốn tráng, hai điểm kẹp hai bên dương vật.

 Lại cứu ở giữa nếp dưới ngón chân cái mười tráng, sưng bên nào thì cứu bên ấy; nghiệm như thần.

 Trẻ con bị sán: trước hết đem đứa trẻ đến đầu chày cối giã gạo, khấn rằng: "Vì ngồi lên mi mà đứa trẻ tên là Mỗ bị sưng bìu sán, nên phải cứu mi ba lần bảy là hai mươi mốt mồi." Cứu xong (lên chày), liền kéo dương vật của trẻ cho đầu chúc xuống, áp vào đường chỉ giữa bìu, chỗ đầu dương vật chạm tới thì cứu trên đường chỉ ấy bảy tráng, sưng tiêu ngay; đã dùng thấy nghiệm. Mồi ngải to như đầu cây trâm… (?) (chữ bị mất).

 Phàm nam giới bị sán: cho cưỡi lên trục chày giã gạo, đặt dương vật lên trục, rồi cứu lên gỗ trục ngay trước chỗ đầu dương vật, số tráng bằng số tuổi, khỏi ngay.

 Tinh hoàn sưng to như quả dưa, rút lên vào bụng, đau như muốn chết: cứu ở giữa nếp ngang dưới ngón chân cái, số tráng bằng số tuổi.

 Phép cứu chữa chứng ra mồ hôi: ra nhiều mồ hôi, lúc nóng lúc lạnh: cứu huyệt Ngọc chẩm năm mươi tráng, châm sâu ba phân.

 Ra nhiều mồ hôi, bị sốt rét: cứu huyệt… (?) (chữ bị mất) năm mươi tráng.

 Đạo hãn (mồ hôi trộm: ra mồ hôi khi ngủ), lúc nóng lúc lạnh, sợ lạnh: cứu huyệt Phế du, số tráng bằng số tuổi, châm sâu năm phân.

 Lại cứu huyệt Âm đô, mỗi bên một trăm tráng, châm sâu tám phân theo phép bổ; hai huyệt kẹp hai bên huyệt Vị quản, cách nhau ba thốn.

 Ra nhiều mồ hôi, tay chân không nhấc lên được, yếu sức: cứu huyệt Hoành văn năm mươi tráng; hai huyệt kẹp hai bên rốn, cách nhau bảy thốn.

 Lại cứu huyệt Trường bình năm mươi tráng; hai huyệt kẹp hai bên rốn, cách nhau năm thốn; không châm.

 Quyển thứ hai mươi tám · Châm cứu, phần cuối

 Bỗng chết (đột nhiên ngã lịm như chết), thiên thứ tám

 Mười ba phép

 Châm huyệt Gian sử, lưu kim trong một trăm hơi thở.

 Lại cứu huyệt Nhân trung.

 Phép cứu chứng bóng đè mê không tỉnh: cứu ở chỗ chùm lông trên hai ngón chân cái hai mươi mốt tráng.

 Phép chữa tốt ngỗ (đột nhiên ngã lăn ngất đi, người xưa cho là do va phải tà khí): cứu huyệt Nhân trung ba mươi tráng.

 Lại cứu huyệt Kiên tỉnh một trăm tráng.

 Lại cứu huyệt Gian sử bảy tráng.

 Lại cứu huyệt Cự khuyết một trăm tráng.

 Lại cứu ở dưới móng mười ngón tay, mỗi ngón ba tráng.

 Phép chữa quỷ kích (bệnh "ma đánh"): bệnh quỷ kích là bỗng nhiên ập vào người như bị dao đâm, ngực, sườn và vùng tim bụng đau quặn thắt dữ dội, không cho ấn vào; có khi nôn ra máu, có khi chảy máu mũi, có khi đi ngoài ra máu; một tên nữa là quỷ bài. Cứu huyệt Nhân trung một tráng, khỏi ngay. Nếu không dứt thì cứu thêm ở trên rốn một thốn bảy tráng. Lại cứu ở dưới rốn một thốn ba tráng (có chỗ nói bảy tráng).

 Trúng ác (bỗng trúng phải khí độc tà mà ngã ngất): cứu huyệt Vị quản năm mươi tráng.

 Chữa rắn độc cắn: cứu ngay trên chỗ bị cắn hai mươi mốt tráng; nếu không có ngải thì lấy đầu que đang cháy, cỡ bằng lỗ vết thương, mà… (?) (chữ bị mất; có lẽ là dí đốt) vào.

 Chữa chứng nhiệt… (?) (chữ bị mất): cứu ở hai đầu vú bảy tráng.

 Chữa chó dại cắn người: bảo người hút sạch hết máu độc, rồi cứu một trăm tráng. Từ đó về sau, ngày nào cũng cứu, đủ một trăm ngày mới thôi. Đến khi khỏi, máu không ra nữa (?). Kiêng rượu và thịt lợn, phải kiêng suốt đời.

 Quyển thứ hai mươi tám · Châm cứu, phần cuối

 Các phép khác, thiên thứ chín

 Phép dùng kim: phàm dùng kim thì chỗ hư (chính khí – sức chống bệnh – suy yếu) thì làm cho thực (đầy đủ, mạnh lên); chỗ đầy ứ thì làm cho thoát ra; chỗ ứ đọng lâu ngày thì trừ bỏ đi; chỗ tà khí thắng thế thì làm cho tà yếu đi. Điều cốt yếu là: châm vào chậm mà rút ra nhanh thì là làm cho thực; châm vào nhanh mà rút ra chậm thì là làm cho hư. Nói về thực và hư thì nó như có như không. Xét kỹ cái trước cái sau, như còn như mất (?). Làm cho hư hay làm cho thực, như được như mất. Chỗ cốt yếu của hư thực thì cửu châm (chín loại kim có hình dạng, công dụng khác nhau) là tinh diệu nhất. Khi bổ khi tả đều lấy kim làm chủ. Châm nặng tay là bổ, châm nhẹ tay là tả.

 Tuy có quy định sâu bao nhiêu phân, bao nhiêu thốn, nhưng hễ đắc khí (người bệnh thấy tê, nặng, căng tức quanh chỗ kim, báo hiệu kim đã chạm tới khí) thì dừng. Theo các tranh huyệt vẽ người nằm ngửa, nằm nghiêng, châm xong chỗ nào cũng đều cứu. Phàm bệnh đều do khí huyết bị ứ tắc, không lưu thông được; châm để khai mở đường đi, cứu để làm ấm. Cứu xong phải khéo giữ gìn, kiêng đồ sống lạnh, đồ chua, đồ trơn nhớt…; nếu không cẩn thận thì bệnh lại nặng thêm.

 Hoàng Đế (vị vua thời truyền thuyết, được coi là ông tổ y học) hỏi: "Năm tạng, ngũ hành (năm yếu tố Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy mà người xưa dùng để giải thích mọi biến hóa), năm mùa – bệnh do đâu mà sinh?" Kỳ Bá (bề tôi giỏi y thuật của Hoàng Đế) đáp: "Giả như tháng mùa xuân, khí trời êm ả, cành lá thơm tươi, nước trong xanh, lòng người xao động, ý tràn trề, tinh thần rối loạn bên trong thì thân thể sinh bệnh bên ngoài. Bỗng có cơn gió lốc từ phương tây thổi tới, lạnh buốt dựng tóc gáy; nhân lúc tấu lý (thớ da, lỗ chân lông) đang mở, gió lọt vào không tan đi được, liền đóng lại ở tôn mạch (những mạch nhỏ li ti nhất dưới da); tôn mạch đầy thì chảy vào lạc mạch (mạch nhánh); lạc mạch dồn vào đại kinh (đường kinh chính); đại kinh rót vào phủ (các cơ quan rỗng như dạ dày, ruột, bàng quang…); phủ dồn về tạng (các cơ quan đặc như tim, gan, tỳ, phổi, thận). Bốn mùa đều như thế, cho nên bệnh do phong phần nhiều quy về tâm (tim)."

 Chữa thì cứu kinh Thủ tâm chủ (tức kinh Tâm bào). Phàm các huyệt để châm, tên không phải đặt suông mà đều có ý sâu xa: huyệt có tên gần với cây cỏ (Mộc) thì thuộc can (gan); tên gần với thần thì thuộc tâm; tên gần với vàng ngọc (Kim) thì thuộc phế (phổi); tên gần với nước (Thủy) thì thuộc thận. Vì vậy những chỗ thần cất giữ cũng đều có nơi thuộc về. Huyệt có tên "phủ" (kho) là nơi thần tụ lại; tên "môn", "hộ" (cửa) là nơi thần ra vào; tên "trạch", "xá" (nhà) là nơi thần ở yên; tên "đài" (đài cao) là nơi thần dạo chơi ngắm nhìn. Tên huyệt và công dụng chủ trị đều có ý ví von. Suy ra thì các huyệt là nơi kinh lạc đi lại, dẫn khí vào sâu để rút bệnh ra. Cho nên sách kinh nói: cứu ba tráng tức là đủ số.

 Phép cấm kỵ: phàm cứu ở đầu và tứ chi đều không nên ít, phải cứu cho thật chín, nên cứu cho đủ, tính số tráng đủ ba trăm thì đủ khỏi bệnh. Đầu, tay, chân thịt mỏng, nếu cứu dồn liền một lúc thì khí huyết ở dưới bị đứt, nên thỉnh thoảng nghỉ. Để hơi lửa ít đi một lúc cho khí huyết thông suốt, cho hơi lửa lan đi, tích dần đến đủ số lớn thì tự nhiên tà khí bị trừ, bệnh khỏi, bấy giờ mới thôi đốt lửa.

 Sách kinh gốc thường nói châm sâu ba phân, cứu ba tráng; đó chỉ là nêu đại cương, chưa nói hết ý của bậc thánh. Vả lại, tay chân da mỏng thì mồi ngải nhỏ, số tráng ít; bụng lưng thịt dày thì mồi to, số tráng nhiều; những điều đó đều phải tự liệu mà châm chước. Cứu ở lưng thì cần thấy nóng mới là tốt. Phàm cứu nhiều hay ít thì phải xem người khỏe hay yếu, già hay trẻ, béo hay gầy mà cứu.

 Phàm mạch vi (mạch nhỏ yếu), mạch sác (mạch nhanh) và lúc vừa ra mồ hôi xong đều kiêng cứu.

 Phàm đo huyệt đều theo thân hình người to hay nhỏ, lấy đốt thứ nhất của ngón tay giữa làm một thốn, nam lấy tay trái, nữ lấy tay phải. Có thuyết nói ba thốn tức là bằng một ngón tay giữa. Người từ ba mươi tuổi trở lên, nếu cứu ở đầu mà không cứu huyệt Tam lý thì khí sẽ xông lên, mắt mờ đi, vì huyệt Tam lý có tác dụng đưa khí đi xuống.

 Mọi bệnh đều cứu huyệt Tam lý ba tráng; hằng ngày thường cứu để đưa khí xuống, khí đã yên thì dừng.

 Phàm phép cứu, trước cứu ở phía trên, sau cứu ở phía dưới; trước cứu bên dương (mặt lưng, mặt ngoài), sau cứu bên âm (mặt bụng, mặt trong). Phép lớn của việc châm là làm vào sau giờ Ngọ (khoảng 11 đến 13 giờ trưa), không nên làm trước giờ Ngọ.

 Chữa lãnh tý (tê đau do lạnh), ống chân và đầu gối đau nhức, lưng và chân co quắp, chân lạnh, khí xông lên, không đứng lâu được; có lúc mệt mỏi uể oải, thích nằm, tay chân nặng nề, ngày càng gầy mòn. Bệnh này gọi là phục liên, làm người ta chán chường cực độ, thường buồn rầu không vui, hay quên, hay giận; có những chứng như thế thì nên cứu. Cứu huyệt Huyền chung, ở trên mắt cá ngoài ba ngón tay, ngay trên xương, mỗi bên số tráng bằng số tuổi; cứu một lần là khỏi, không được cứu lần hai.

 Cách lấy huyệt: lấy cọng cỏ đo ngang qua nếp giữa của ba ngón tay khép lại, cho bằng hai mép; đem đoạn đo đặt ở mắt cá ngoài, đầu dưới ngang với đầu xương, đầu trên hướng lên, chấm ngay trên xương; làm ở cả hai chân. Nhờ ba người khác họ cứu cho. Chờ ngày trời quang tạnh, sau giờ Ngọ, ra ngoài cửa, đứng trên con đường thông bốn ngả mà cứu, hiệu nghiệm như thần. Nếu lâu năm tháng bệnh lại phát thì theo phép này cứu lại. Nếu muốn cứu nhiều hơn thì sau bảy ngày cứu thêm bảy tráng.

 Huyệt Cự khuyết có thể cứu một trăm tráng.

 Huyệt Thượng quản có thể cứu hai trăm tráng.

 Huyệt Trung quản có thể cứu một nghìn tráng.

 Ít nhất cũng đến năm trăm tráng (?).

 Huyệt Hạ quản có thể cứu một trăm tráng.

 Huyệt Trung thủ có thể cứu một trăm tráng.

 Huyệt Âm giao có thể cứu ba trăm tráng.

 Huyệt Trung cực có thể cứu năm trăm tráng.

 Huyệt Đại chùy có thể cứu ba trăm tráng.

 Huyệt Phong môn có thể cứu hai trăm tráng.

 Huyệt Hồn môn có thể cứu năm tráng.

 Huyệt Dương cương có thể cứu năm tráng.

 Huyệt Ý xá có thể cứu một trăm tráng.

 Huyệt Hoang môn và Bào môn có thể cứu mỗi huyệt một trăm tráng.

 Huyệt Huyền khu có thể cứu năm tráng.

 Huyệt Mệnh môn có thể cứu bảy tráng.

 Huyệt Bạch hoàn du có thể cứu ba tráng (lại có thuyết nói một tráng).

 Tâm du, Can du, Phế du, Tỳ du, Thận du, Tiểu trường du, Đởm du, Đại trường du, Vị du, Bàng quang du, Tam tiêu du, Cách du: trên đây là các du huyệt của ngũ tạng lục phủ (năm tạng: tim, gan, tỳ, phổi, thận; sáu phủ: mật, dạ dày, ruột non, ruột già, bàng quang, tam tiêu), đều được cứu đủ một trăm tráng.

 Mộ huyệt của phổi là Trung phủ, của tim là Cự khuyết, của gan là Kỳ môn, của mật là Nhật nguyệt, của tỳ là Chương môn, của thận là Kinh môn, của ruột non là Quan nguyên, của tam tiêu là Thạch môn, của ruột già là Thiên khu, của bàng quang là Trung cực, của dạ dày là Trung quản.

 Trên đây là các mộ huyệt của ngũ tạng lục phủ, cũng được cứu đủ một trăm tráng.

 Huyệt Cưu vĩ ba mươi ba tráng, cứu lại ba lượt; Cự khuyết năm mươi tráng; Thượng quản, Vị quản, Kiến lý, Hạ quản, Thủy phân, giữa rốn mỗi chỗ năm mươi tráng, cứu lại ba lượt; Âm giao, Khí hải, Thạch môn, Quan nguyên năm mươi tráng; Trung cực năm mươi tráng.

 Trên đây là hàng huyệt thứ nhất từ Cưu vĩ trở xuống, đều được cứu một trăm tráng; lấy đó làm mức chung. Ngoài ra các huyệt khác, hoặc cứu đến khi trúng bệnh thì thôi, hoặc cứu số tráng bằng số tuổi, tự liệu mà châm chước.

 Đầu duy, Não hộ, Phong phủ, Ty trúc không, Hạ quan, Nhĩ trung, Khế mạch, Nhân nghênh, Á môn, Thừa khấp, Kinh cừ, Tích trung, Khí xung, Cưu vĩ, Địa ngũ hội, Âm thị, Dương quan, Nhũ trung, Uyên dịch, Phục thỏ, Thừa quang, Thiên phủ, Bạch hoàn du, Thạch môn (phụ nữ kiêng cứu).

 Hai mươi bốn chỗ trên đây cấm không được cứu, rất kỵ.

 Thượng quan, Tả giác (?), Nhũ trung, Cưu vĩ, Ngũ lý, Thừa cân, Phục lưu, Lô tức, Khuyết bồn, giữa rốn, Thần đình, Vân môn, Phục thỏ, Tam dương lạc, Nhiên cốc.

 Mười lăm huyệt trên đây cấm không được châm, rất xấu.

 Ngọc chẩm, Duy giác, Tình minh, Thiệt căn, Kết hầu, Hồ mạch, Thiên song, Thần phù, Cự lãm (có bản chép là Cự giác), Huyết hải, Túc thái âm, Khâu khư: mười hai huyệt trên đây, không có bệnh thì không được cứu hay châm.

 Quyển thứ hai mươi tám · Châm cứu, phần cuối

 Những điều nên làm và kiêng kỵ khi châm cứu, thiên thứ mười

 Bàn rằng: phàm muốn châm cứu thì trước hết phải xem mạch. Thầy thuốc phải xem hành niên (vị trí năm tuổi hiện tại của người bệnh trên bàn tính số mệnh), bản mệnh (năm sinh của người bệnh tính theo can chi), và chỗ của các cung Họa hại, Tuyệt mệnh, Sinh khí (các cung xấu, tốt trong phép xem số); lại phải xem ngày Phá, ngày Trừ, ngày Khai (tên các ngày trong mười hai "trực" – vòng mười hai ngày tốt xấu luân phiên), xem nhân thần (vị thần trú trong thân người, theo ngày giờ đi đến các bộ phận; chỗ có thần thì cấm châm cứu), chọn Thiên y (thần thầy thuốc; ngày, giờ, phương hướng ứng với Thiên y là tốt để chữa bệnh). Nếu việc gấp, bệnh đột ngột, bất đắc dĩ thì không câu nệ những điều này.

 Đã chọn được ngày giờ tốt, lại phải biết những huyệt kiêng. Rồi dùng dây đo theo tranh vẽ có chấm son, ghi rõ huyệt chữa bệnh và số tráng, sau đó hết lòng mà chữa thì không bệnh nào không khỏi. Phép đo phân, thốn: lấy đốt thứ nhất ngón giữa của người bệnh, nam bên trái, nữ bên phải, làm một thốn. Những điều nên làm và kiêng kỵ liệt kê dưới đây.

 Bí quyết chữa bệnh bằng uống thuốc và châm cứu: phàm châm cứu hay uống thuốc đều phải biết rõ năm, tháng, ngày sinh của người bệnh, suy tính hành niên đang đi qua cung nào, xét xong các cung Sinh khí, Tuyệt mệnh rồi mới quyết định cách chữa.

 Phép cũ: nam tránh ngày Trừ, nữ tránh ngày Phá. Lại nam kiêng ngày Mậu, nữ kiêng ngày Kỷ (Mậu, Kỷ là hai trong mười "thiên can" – mười chữ dùng luân phiên để ghi ngày, năm).

 Giả như người mạng Mộc (mạng tính theo ngũ hành của năm sinh) mà hành niên lại rơi vào Mộc thì không nên châm và không nên uống thuốc màu xanh.

 Người mạng Hỏa mà hành niên lại rơi vào Hỏa thì không nên dùng thuốc làm ra mồ hôi và không nên uống thuốc màu đỏ.

 Người mạng Thổ mà hành niên lại rơi vào Thổ thì không nên làm cho nôn và không nên uống thuốc màu vàng.

 Người mạng Kim mà hành niên lại rơi vào Kim thì không nên cứu và không nên uống thuốc màu trắng.

 Người mạng Thủy mà hành niên lại rơi vào Thủy thì không nên dùng thuốc tẩy xổ và không nên uống thuốc màu đen.

 Thầy thuốc nào không biết phép này thì hễ ra tay là làm khốn người bệnh; nếu gặp người bệnh có năm tuổi và mạng đang gặp hạn nặng thì ra tay là chết ngay.

 Phàm chữa bệnh vào các ngày mùng sáu, mười lăm, mười tám, hai mươi hai, hai mươi bốn và ngày cuối của tháng thiếu (tháng chỉ có hai mươi chín ngày) thì làm người bệnh ốm lâu.

 Hai ngày Mậu Ngọ và Giáp Ngọ rất kỵ (tên ngày ghép một thiên can với một địa chi – mười hai chữ Tý, Sửu, Dần…). Nếu châm chích ra máu, uống thuốc hay cứu vào hai ngày này thì không quá một tháng sẽ gặp điều xấu.

 Các ngày Giáp Thìn, Canh Dần, Ất Mão, Bính Thìn, Tân Tị: cứu, châm vào những ngày này rất xấu.

 Ngày Nhâm Thìn: riêng ngày này rất kỵ châm cứu.

 Các ngày Giáp Thìn, Kỷ Tị, Bính Ngọ, Đinh Tị: nam giới đặc biệt kiêng châm cứu.

 Các ngày Giáp Dần, Ất Mão, Ất Dậu, Ất Tị: phụ nữ đặc biệt kiêng châm cứu.

 Các ngày Bính Tý, Nhâm Tý, Giáp Tý, Bính Thìn, Đinh Tị, Tân Mão, Quý Mão, Ất Hợi: những ngày trên tuyệt đối kiêng châm cứu.

 Tiết Lập xuân, Xuân phân thì kiêng chữa tỳ; Lập hạ, Hạ chí kiêng phổi; Lập thu, Thu phân kiêng gan; Lập đông, Đông chí kiêng tim; mười hai ngày sau mỗi tứ quý (bốn khoảng cuối của bốn mùa) kiêng thận. (Lập xuân, Xuân phân… là tên các "tiết khí" – các mốc chia năm theo vị trí mặt trời.)

 Những ngày kể trên đều không được chữa bệnh, xấu.

 Phàm vào lúc tạng nào đang vượng (mùa mà khí của tạng ấy thịnh nhất) thì không được chữa và không được châm cứu vào kinh lạc của tạng ấy, xấu.

 Phàm mùa xuân ở sườn trái, mùa thu ở thận bên phải, mùa hạ ở rốn, mùa đông ở thắt lưng: những chỗ trên là nơi nhân thần ở, đều không nên châm cứu.

 Phàm năm ngày Thìn, năm ngày Dậu, năm ngày Mùi (trong vòng sáu mươi ngày can chi, mỗi chi gặp năm lần) và một ngày trước, một ngày sau của bát tiết (tám tiết lớn: Lập xuân, Xuân phân, Lập hạ, Hạ chí, Lập thu, Thu phân, Lập đông, Đông chí) đều không được châm cứu.

 Ngày Kiến, giờ Thân (khoảng 15–17 giờ) thần ở đầu; ngày Trừ, giờ Dậu (17–19 giờ) ở đầu gối; ngày Mãn, giờ Tuất (19–21 giờ) ở bụng; ngày Bình, giờ Hợi (21–23 giờ) ở lưng và thắt lưng; ngày Định, giờ Tý (23–1 giờ) ở tim; ngày Chấp, giờ Sửu (1–3 giờ) ở tay; ngày Phá, giờ Dần (3–5 giờ) ở miệng; ngày Nguy (?), giờ Mão (5–7 giờ) ở mũi; ngày Thành, giờ Thìn (7–9 giờ) ở môi; ngày Thu, giờ Tị (9–11 giờ) ở chân; ngày Khai, giờ Ngọ (11–13 giờ) ở tai; ngày Bế, giờ Mùi (13–15 giờ) ở mắt.

 Vào những giờ kể trên đều không được phạm vào các chỗ ấy, phạm thì giết người.

 Nhân thần theo ngày trong tháng: mùng một ở ngón chân cái; mùng hai ở mắt cá ngoài; mùng ba ở mặt trong đùi và… (?) (chữ bị mất) chân; mùng bốn ở thắt lưng và đùi; mùng năm ở giữa răng, cuống lưỡi, họng, lưỡi gà và ngón chân; mùng sáu ở ngón út bàn tay, kinh Thiếu dương và dưới rốn; mùng bảy ở mắt cá trong; mùng tám ở cổ chân (có chỗ nói ở bàn chân); mùng chín ở xương cùng cụt và kinh Thủ dương minh; mùng mười ở hõm thắt lưng và ngón chân cái; mười một ở sống mũi và lông mày; mười hai ở mép tóc trước mặt; mười ba ở răng; mười bốn ở vùng dạ dày, họng và kinh Túc dương minh; mười lăm ở khắp người; mười sáu ở ngực, vú; mười bảy ở huyệt Khí xung và sườn; mười tám ở mặt trong đùi và bắp chân (?);

 mười chín ở mu bàn chân, gan bàn chân và gáy; hai mươi ở từ đầu gối trở xuống (có chỗ nói mắt cá trong và cánh tay); hai mươi mốt ở môi, lưỡi, ngón út bàn chân; hai mươi hai ở huyệt Phục thỏ và mắt cá ngoài (có chỗ nói giữa ngực); hai mươi ba ở huyệt Can du, mu bàn chân, hai nách; hai mươi bốn ở kinh Túc dương minh, hai sườn và ruột non; hai mươi lăm ở kinh Túc dương minh, tim và bụng (có chỗ nói đầu gối, bàn chân); hai mươi sáu ở tay, chân, ngực; hai mươi bảy ở đầu gối, xương, mắt cá (có chỗ nói đầu gối, vai, rốn, dưới cơ hoành, hai chân và trong bìu); hai mươi tám ở mắt cá trong và dương vật (có chỗ nói ở trong âm hộ và tai, má); hai mươi chín… Những chỗ có nhân thần nói trên đều phải tuân theo thì tốt.

 Thần của gan vào ngày Đinh Mão, thần của tim vào ngày Canh Thìn, thần của phổi vào ngày Quý Dậu, thần của thận vào ngày Canh Tý, thần của tỳ vào ngày Mậu Kỷ (?). Những ngày có năm vị thần này phải đặc biệt tránh; các ngày khác không cần kiêng. Tôi cho rằng thuyết này là gần đúng nhất, phải theo mà làm. Những thuyết khác thì vụn vặt, chỉ tốn lời mà khó nắm, vốn không phải lời của người quân tử.

 Các ngày kiêng theo tháng, kể theo thứ tự tháng giêng, hai, ba, bốn, năm, sáu, bảy, tám, chín, mười, mười một, mười hai: Huyết kỵ (ngày kiêng làm chảy máu): Sửu, Mùi, Dần, Thân, Mão, Dậu, Thìn, Tuất, Tị, Ngọ, Tý (?) (chỉ có mười một chữ) (kiêng châm cứu).

 Nguyệt yếm (ngày thần xấu "yếm" trong tháng): Tuất, Dậu, Thân, Mùi, Ngọ, Tị, Thìn, Mão, Dần, Sửu, Tý, Hợi (kiêng châm cứu).

 Tứ kích (ngày thần xấu "tứ kích"): Tuất, Tuất, Tuất, Sửu, Sửu, Sửu, Thìn, Thìn, Thìn, Mùi, Mùi, Mùi (kiêng châm cứu).

 Nguyệt sát (ngày sát khí trong tháng): Sửu, Tuất, Mùi, Thìn, Sửu, Tuất, Mùi, Thìn, Sửu, Tuất, Mùi, Thìn (kiêng châm cứu; phép trong sách Thiên kim thì khác).

 Nguyệt hình (ngày "hình" – xung khắc gây tổn hại trong tháng): Tị, Tý, Thìn, Thân (?), Ngọ, Sửu, Dần, Dậu, Mùi, Hợi, Mão, Tuất (kiêng châm cứu).

 Lục hại (ngày "hại" – tương hại giữa các địa chi): Tị, Thìn, Mão, Dần, Sửu, Tý, Hợi, Tuất, Dậu, Thân, Mùi, Ngọ (kiêng châm cứu).

 Thiên y: Mão, Dần, Sửu, Tý, Hợi, Tuất, Dậu, Thân, Mùi, Ngọ, Tị, Thìn (nên tìm thầy thuốc, lấy thuốc, mời thầy).

 Trên đây: mời thầy thuốc thì nên để thầy từ hướng Thiên y tới chữa bệnh thì tốt; nếu thầy từ hướng Hình, Hại tới mà lại châm cứu thì rất xấu.

 Lại có phép Thiên y theo hành niên: năm tuổi của người bệnh rơi vào Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tị, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi,

 thì Thiên y lần lượt là: Mão, Tuất, Tý, Mùi, Dậu, Hợi, Thìn, Dần, Tị, Ngọ, Sửu, Thân.

 Phép tìm Thiên y của năm: thường lấy Truyền tống (tên một vị thần tướng trong phép bói Lục Nhâm, ứng với cung Thân) đặt lên vị trí Thái tuế (chi của năm hiện hành); cung nằm dưới Thái nhất (thần tướng ứng với cung Tị) là Thiên y.

 Phép tìm Thiên y của tháng: tháng dương thì dùng Đại cát (thần tướng ứng với cung Sửu), tháng âm thì dùng Tiểu cát (thần tướng ứng với cung Mùi), đặt lên nguyệt kiến (chi của tháng đang xét); cung dưới Công tào (thần tướng ứng với cung Dần) là Quỷ đạo, cung dưới Truyền tống là Thiên y.

 Phép tránh bệnh: lấy Tiểu cát đặt lên nguyệt kiến; cung dưới Đăng minh (?) (thần tướng ứng với cung Hợi) là Thiên y.

 Phép chữa bệnh: lấy nguyệt tướng (thần tướng chủ của tháng) đặt lên giờ hiện tại; khi Thiên y rơi đúng lên năm tuổi của người bệnh thì chữa, sẽ khỏi.

 Phép Thiên y theo ngày: các ngày Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý; Thiên y là: Mão, Hợi, Sửu, Mùi, Tị (?) (chỉ có năm chữ).

 Phép tìm chỗ nhân thần theo hành niên: tuổi lên một, mười ba, hai mươi lăm, ba mươi bảy, bốn mươi chín, sáu mươi mốt, bảy mươi ba, tám mươi lăm thì thần ở tim, ứng với cung Thìn.

 Tuổi lên hai, mười bốn, hai mươi sáu, ba mươi tám, năm mươi, sáu mươi hai, bảy mươi tư, tám mươi sáu thì thần ở họng, ứng với cung Mão.

 Tuổi lên ba, mười lăm, hai mươi bảy, ba mươi chín, năm mươi mốt, sáu mươi ba, bảy mươi lăm, tám mươi bảy thì thần ở đầu, ứng với cung Dần.

 Tuổi lên bốn, mười sáu, hai mươi tám, bốn mươi, năm mươi hai, sáu mươi tư, bảy mươi sáu, tám mươi tám thì thần ở vai, ứng với cung Sửu.

 Tuổi lên năm, mười bảy, hai mươi chín, bốn mươi mốt, năm mươi ba, sáu mươi lăm, bảy mươi bảy, tám mươi chín thì thần ở lưng, ứng với cung Tý.

 Tuổi lên sáu, mười tám, ba mươi, bốn mươi hai, năm mươi tư, sáu mươi sáu, bảy mươi tám, chín mươi thì thần ở thắt lưng, ứng với cung Hợi.

 Tuổi lên bảy, mười chín, ba mươi mốt, bốn mươi ba, năm mươi lăm, sáu mươi bảy, bảy mươi chín, chín mươi mốt thì thần ở bụng, ứng với cung Tuất.

 Tuổi lên tám, hai mươi, ba mươi hai, bốn mươi tư, năm mươi sáu, sáu mươi tám, tám mươi, chín mươi hai thì thần ở đầu, ứng với cung Dậu.

 Tuổi lên chín, hai mươi mốt, ba mươi ba, bốn mươi lăm, năm mươi bảy, sáu mươi chín, tám mươi mốt, chín mươi ba thì thần ở bàn chân, ứng với cung Thân.

 Tuổi lên mười, hai mươi hai, ba mươi tư, bốn mươi sáu, năm mươi tám, bảy mươi, tám mươi hai, chín mươi tư thì thần ở đầu gối, ứng với cung Mùi.

 Tuổi mười một, hai mươi ba, ba mươi lăm, bốn mươi bảy, năm mươi chín, bảy mươi mốt, tám mươi ba, chín mươi lăm thì thần ở bộ phận sinh dục, ứng với cung Ngọ.

 Tuổi mười ba (?) (theo thứ tự phải là mười hai), hai mươi bốn, ba mươi sáu, bốn mươi tám, sáu mươi, bảy mươi hai, tám mươi tư, chín mươi sáu thì thần ở đùi, ứng với cung Tị.

 Chỗ nhân thần theo mười ngày can: ngày Giáp ở đầu; ngày Ất ở gáy; ngày Bính ở vai và cánh tay; ngày Đinh ở ngực và sườn; ngày Mậu ở bụng; ngày Kỷ (?) (nguyên bản chép là Ất) ở lưng; ngày Canh ở đầu gối; ngày Tân ở tỳ; ngày Nhâm ở thận; ngày Quý ở bàn chân.

 Chỗ nhân thần theo mười hai ngày chi: ngày Tý ở mắt; ngày Sửu ở tai; ngày Dần ở ngực (có chỗ nói ở mặt và miệng); ngày Mão ở mũi (có chỗ nói ở tỳ); ngày Thìn ở thắt lưng; ngày Tị ở tay (có chỗ nói ở đầu và miệng); ngày Ngọ ở tim và bụng; ngày Mùi ở bàn chân (có chỗ nói ở hai gan bàn chân); ngày Thân ở đầu (có chỗ nói ở vai và trán, lại có chỗ nói ở thắt lưng); ngày Dậu ở lưng (có chỗ nói ở ống chân); ngày Tuất ở cổ (có chỗ nói ở họng); ngày Hợi ở gáy (có chỗ nói ở cánh tay và cổ, lại có chỗ nói ở hai đầu gối).

 Chỗ nhân thần theo mười hai giờ: giờ Tý ở mắt cá; giờ Sửu ở đầu; giờ Dần ở tai (có chỗ nói ở mắt); giờ Mão ở mặt (có chỗ nói ở tai); giờ Thìn ở gáy (có chỗ nói ở miệng); giờ Tị ở vú (có chỗ nói ở vai); giờ Ngọ ở ngực và sườn; giờ Mùi ở bụng; giờ Thân ở tim; giờ Dậu ở đầu gối (có chỗ nói ở lưng và tỳ); giờ Tuất ở thắt lưng (có chỗ nói ở hai bên bộ phận sinh dục); giờ Hợi ở đùi.

 Những chỗ có nhân thần nói trên đây đều không được châm cứu làm tổn thương, chảy máu; phải hết sức cẩn thận, hết sức cẩn thận.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video