Quyển thứ năm · Phụ nhân (bệnh của phụ nữ), phần một
Luận rằng: bệnh của phụ nữ khó chữa, so với đàn ông thì tốn công gấp mười lần. Vì thế người xưa lập riêng các phương thuốc cho phụ nữ. Nay các phương ấy được trình bày đủ trong bốn quyển: một quyển chữa chung các bệnh phụ nữ, ba quyển chuyên bàn về bệnh sau khi sinh. Người ham học nên để tâm xem kỹ, mới thấy được cái ý sâu xa trong đó.
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một
Phụ nữ cầu con, mục thứ nhất
Một bài luận, bảy phương thuốc
Luận rằng: người muốn cầu con thì uống thuốc phải theo thứ tự, không thể không biết. Thứ tự ấy là: người chồng uống Thất tử tán (tán: thuốc tán thành bột để uống), người vợ uống Đãng bào tán, cùng với tọa dược (thuốc đặt vào âm đạo), và uống Tử thạch môn đông hoàn (hoàn: thuốc viên). Làm như vậy thì không có ai là không hiệu nghiệm. Không biết điều này thì ít khi được hiệu quả.
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một · Phụ nữ cầu con, mục thứ nhất
Thất tử tán (thuốc bột bảy loại hạt)
Phương chủ trị (dùng chính để chữa) đàn ông bị phong hư (cơ thể hư yếu lại bị phong tà, tức yếu tố gây bệnh từ bên ngoài, xâm nhập), mắt mờ, tinh khí (tinh dịch và sinh lực) hư suy, ít ỏi, không có con, cơ thể suy kém: Mẫu kinh tử (hạt cây kinh), Ngũ vị tử (quả ngũ vị), Thỏ ti tử (hạt tơ hồng), Xa tiền tử (hạt mã đề), Tích [minh] tử (hạt cây tích minh; chữ trong bản gốc bị thiếu) (?), Thạch hộc (một loài lan mọc trên đá), Thự dự (củ mài, hoài sơn), Can địa hoàng (củ sinh địa phơi khô), Đỗ trọng (vỏ cây đỗ trọng; cạo bỏ lớp vỏ ngoài, chích – tức nướng hoặc sao trên lửa).
Lộc nhung (sừng non của hươu; chích), Viễn chí (rễ cây viễn chí) (mỗi thứ 2 lạng – lạng: đơn vị cân thời xưa), Phụ tử (củ con của cây ô đầu, có độc; bào – tức vùi trong tro nóng hoặc nướng cho nứt để bớt độc, bỏ vỏ), Xà sàng tử (hạt cây xà sàng), Khung (tức Xuyên khung, một loại thân rễ thơm) (mỗi thứ 1 lạng rưỡi), Sơn thù du (quả sơn thù), Thiên hùng (củ ô đầu loại dài không có củ con; bào, bỏ…) (bảy phân – phân: đơn vị cân bằng một phần tư lạng) (văn gốc ở đây bị sót chữ) (?)
Chung nhũ (thạch nhũ trong hang đá vôi) (2 lạng, không có cũng được).
Trên đây là hai mươi bốn vị thuốc (?) (danh sách trong bản gốc không đủ số), giã rồi rây thành bột. Uống với rượu mỗi lần một phương thốn chủy (thìa vuông mỗi cạnh một tấc, dùng để đong thuốc bột), ngày hai lần. Nếu chưa thấy tác dụng thì tăng lên hai thìa, lấy lúc thấy có tác dụng làm mức. Kiêng đồ sống lạnh, giấm, đồ trơn nhớt, thịt lợn, thịt gà, cá, tỏi, dầu, đồ làm bằng bột mì. Người không uống được rượu thì trộn với mật ong làm viên mà uống cũng tốt. Một phương khác thêm Phúc bồn tử (quả mâm xôi) 2 lạng. Cách giao hợp thì làm đúng theo sách Tố Nữ Kinh (sách cổ bàn về phép phòng the): người nữ dứt kinh nguyệt được một ngày mà giao hợp thì sinh con trai, hai ngày thì con gái, ba ngày thì con trai, bốn ngày thì con gái, ngoài khoảng ấy thì không có con. Mỗi ngày vào giờ Ngọ (khoảng 11 giờ trưa đến 1 giờ chiều) và sau nửa đêm mà làm việc ấy thì chắc chắn sinh… (văn gốc bị thiếu, không rõ nghĩa) (?)
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một · Phụ nữ cầu con, mục thứ nhất
Đãng bào thang (thang: thuốc sắc lấy nước uống; "đãng bào" nghĩa là gột rửa tử cung)
Phương chủ trị phụ nữ đoạn tự (đứt đường con cái, đã lâu không thụ thai) đến hai ba mươi năm, cùng người từ khi lấy chồng chưa hề có con, hoặc nhiều lần sẩy mất con; uống thuốc này đều có con, sống lâu, không bệnh tật: Phác tiêu (muối khoáng mang tiêu loại thô, có tác dụng tẩy), Đào nhân (nhân hạt đào; bỏ vỏ và đầu nhọn, bỏ những hạt có hai nhân, ngao – tức sao khô), Phục linh (một loại nấm mọc ở rễ thông), Mẫu đơn bì (vỏ rễ cây mẫu đơn), Đại hoàng (rễ cây đại hoàng, có tác dụng tẩy xổ) (mỗi thứ 3 lạng), Nhân sâm, Quế tâm (lớp ruột bên trong của vỏ quế), Thược dược (rễ cây thược dược), Hậu phác (vỏ cây hậu phác; chích), Tế tân (rễ cây tế tân), Ngưu tất (rễ cây cỏ xước), Đương quy, Quất bì (vỏ quýt) (mỗi thứ 2 lạng), Phụ tử (1 lạng rưỡi, bào, bỏ vỏ), Manh trùng (con mòng hút máu trâu bò; bỏ cánh và chân, sao), Thủy điệt (con đỉa) (mỗi thứ… văn gốc bị thiếu) (?).
Trên đây là mười sáu vị, phủ trở (đập, cắt thành miếng vụn), dùng 5 thăng rượu (thăng: đơn vị đong thể tích thời xưa) và 6 thăng nước, ngâm chung một đêm, sắc lấy 3 thăng. Chia làm bốn lần uống: ban ngày ba lần, ban đêm một lần, mỗi lần cách nhau ba canh giờ (khoảng sáu tiếng); một lát sau lại uống tiếp như thường. Đắp chăn cho ra chút mồ hôi; nếu mồ hôi không ra, vào mùa đông thì đặt lồng ấp lửa bên cạnh. Ắt sẽ ra máu tích tụ và mủ lạnh màu đỏ giống như nước đậu đỏ. Vốn là vì trong tử cung người phụ nữ có những thứ độc hại ấy nên mới ra như vậy; hoặc là hễ trời âm u thì đau dưới rốn, hoặc là kinh nguyệt không đều, đều do có máu lạnh nên không thụ thai.
Nếu liệu chừng đã ra hết, sức lực yếu, mệt lả, không chịu nổi để uống tiếp, thì một ngày uống hai ba lần rồi thôi. Nếu bứt rứt khó chịu quá không chịu nổi, có thể ăn cơm chua hoặc nước cơm để nguội, một miếng là dứt ngay. Song sợ rằng như thế thì đẩy những thứ độc hại ra không hết, không được trọn sức thuốc; nếu chịu đựng được mà uống hết thì rất tốt. Sau một ngày thì tiếp tục đặt thuốc đạo (thuốc nhét vào âm đạo). (Sách Thiên Kim – tức sách Bị cấp thiên kim yếu phương – còn có thêm Cát cánh (rễ cây cát cánh) và Cam thảo (rễ cam thảo), mỗi thứ 2 lạng.)
Phương thuốc tọa đạo (thuốc đặt trong âm đạo): Tạo giáp (quả bồ kết; 1 lạng, chích, bỏ vỏ và hạt), Ngũ vị tử, Can khương (gừng khô), Tế tân (mỗi thứ 3 lạng), Đình lịch tử (hạt cây đình lịch; sao), Khổ hồ (quả bầu đắng) (mỗi thứ 3 phân; sách Thiên Kim ghi là Sơn thù du), Phàn thạch (phèn chua; nung nửa ngày), Đại hoàng, Nhung diêm (muối mỏ), Thục tiêu (hạt tiêu vùng Thục; "hãn" – tức sao cho ra dầu như ra mồ hôi), Đương quy (mỗi thứ 2 lạng).
Trên đây là mười một vị, giã rồi rây, cho vào túi lụa mỏng cỡ bằng ngón tay, dài 3 tấc, nhồi thuốc cho đầy, đặt vào tử môn (cửa mình). Ngồi hay nằm tùy ý, chớ đi lại vội vã; khi đi tiểu thì lấy ra, rồi thay túi mới. Trong một ngày sẽ ra nước lạnh màu xanh vàng, nước ra hết thì thôi, liền có thể gần gũi vợ chồng, tự khắc sẽ có con.
Nếu chưa thấy bệnh ra thì cũng có thể đặt đến mười ngày. (Sách Thiên Kim không có Đình lịch; một bản khác lại có Thạch tín 3 phân.) Đặt thuốc xong được một ngày thì mới uống Tử thạch thiên môn đông hoàn.
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một · Phụ nữ cầu con, mục thứ nhất
Tử thạch thiên môn đông hoàn
Tử thạch anh (thạch anh tím; nghiền suốt bảy ngày), Ô đầu (củ mẹ của cây ô đầu, có độc; bào, bỏ vỏ), Thiên môn đông (củ cây thiên môn) (mỗi thứ 3 lạng, bỏ lõi), Ô tặc ngư cốt (mai con mực), Ngưu tất (mỗi thứ 1 lạng rưỡi), Nhân sâm, Mẫu đơn bì, Tang ký sinh (cây tầm gửi trên cây dâu), Can khương, Tế tân, Hậu phác (chích), Thực thù du (một loại quả thù du), Tục đoạn (rễ cây tục đoạn) (mỗi thứ 5 phân), Thự dự (1 lạng rưỡi), Bá tử nhân (nhân hạt trắc bá) (1 lạng), Mẫu kinh tử (sách Thiên Kim ghi là Mẫu mông, một loại rễ cây), Vũ dư lương (một loại quặng sắt), Tử uy (hoa lăng tiêu), Thạch hộc, Tân di tâm (lõi nụ hoa mộc lan), Quyển bá (cây quyển bá, cây chân vịt), Đương quy, Khung, Quế tâm, Can địa hoàng, Cam thảo (chích) (mỗi thứ 2 lạng).
Trên đây là hai mươi sáu vị, giã rây thành bột, trộn với mật ong đã luyện (đun cho cạn bớt nước) làm viên to bằng hạt ngô đồng; uống với rượu 10 viên, ngày ba lần, tăng dần đến 30 viên; kiêng cữ theo đúng phép dùng thuốc.
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một · Phụ nữ cầu con, mục thứ nhất
Bạch vi hoàn
Phương chủ trị lâu ngày không có con hoặc đoạn tự, trên nóng dưới lạnh, trăm bệnh đều chữa được: Bạch vi (rễ cây bạch vi), Xa tiền tử (mỗi thứ 3 phân), Trạch lan (cây mần tưới), Thái nhất dư lương (một loại quặng sắt), Xích thạch chi (đất sét đỏ), Tế tân, Nhân sâm, Đào nhân (bỏ vỏ và đầu nhọn, sao),
Phúc bồn tử, Mạch môn đông (củ cây mạch môn; bỏ lõi), Bạch chỉ (rễ cây bạch chỉ) (mỗi thứ 1 lạng rưỡi), Tử thạch anh, Thạch cao (nghiền), [Cảo] bản (rễ cây cảo bản), [Am lư] tử (hạt cây am lư; văn gốc thiếu chữ) (?), Quyển bá (mỗi thứ 5 phân), Bồ hoàng (phấn hoa cây cỏ nến), Quế tâm (mỗi thứ 2 lạng rưỡi), Đương quy, Khung, Xà sàng tử (mỗi thứ 1 lạng), Can khương, Thục tiêu (hãn), Can địa hoàng (mỗi thứ 3 lạng), Phục linh, Viễn chí (bỏ lõi), Bạch long cốt (long cốt trắng – xương hóa thạch của động vật thời cổ) (mỗi thứ 2 lạng), Quất bì (nửa lạng).
Trên đây là hai mươi tám vị, giã rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với rượu 15 viên, ngày hai lần, tăng đến 40 viên, lấy lúc thấy có tác dụng làm mức, cũng có thể tăng đến 50 viên. Kiêng thịt lợn, thịt gà, tỏi, đồ sống lạnh, giấm, đồ trơn nhớt, thịt lừa, thịt ngựa…; thấy có thai thì ngừng. Hãy giữ kín phương này, chớ truyền bừa.
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một · Phụ nữ cầu con, mục thứ nhất
Khánh vân tán
Phương chủ trị đàn ông dương khí (sinh lực, khí ấm của nam giới) không đủ, không thể thi hóa (xuất tinh để gây thụ thai), hoặc có thi hóa mà không thành thai:
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một · Phụ nữ cầu con, mục thứ nhất
Phúc bồn tử,
Ngũ vị tử (mỗi thứ 2 thăng), Thỏ ti tử (1 thăng), Bạch truật (củ cây bạch truật; sao cho đổi màu), Thạch hộc (mỗi thứ 3 lạng), Thiên hùng (1 lạng, bào, bỏ vỏ), Thiên môn đông (9 lạng, bỏ lõi), Tử thạch anh (2 lạng), Tang ký sinh (4 lạng).
Trên đây là chín vị, giã rây thành bột. Uống với rượu trước bữa ăn một phương thốn chủy, ngày ba lần. Người vốn không chịu được lạnh thì bỏ Tang ký sinh, thêm Tế tân 4 lạng; người dương khí không thiếu mà vẫn không có con thì bỏ Thạch hộc, thêm Binh lang (quả cau) 15 quả, rất tốt.
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một · Phụ nữ cầu con, mục thứ nhất
Thừa trạch hoàn
Phương chủ trị ba mươi sáu chứng bệnh ở hạ tiêu (phần dưới của thân thể, vùng bụng dưới, nơi có thận, bàng quang, tử cung) của phụ nữ, không thụ thai, tuyệt sản (không thể sinh đẻ): Mai hạch nhân (nhân hạt mơ), Tân di (nụ hoa mộc lan) (mỗi thứ 1 thăng), Cát thượng đình trưởng (một loài sâu bọ có độc thuộc họ ban miêu, sống trên dây sắn) (7 con), Trạch lan tử (hạt cây mần tưới) (5 cáp – cáp: một phần mười thăng), Sưu sơ (một loại cây bụi), [Cảo] bản (mỗi thứ 1 lạng).
Trên đây là sáu vị, giã rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt đậu lớn. Uống với rượu trước bữa ăn 2 viên, ngày ba lần; chưa thấy tác dụng thì tăng dần. Nếu trong bụng không có khối tích cứng thì bỏ Đình trưởng, thêm Thông thảo (lõi cây thông thảo) 1 lạng. Người ghét vị ngọt thì khi trộn thuốc, trước hết lấy khổ tửu (giấm) nhào bột thuốc, rồi mới cho một ít mật ong, trộn làm viên.
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một
Phụ nữ bị tích tụ (các khối u, khối cứng kết lại trong bụng), mục thứ hai
Mười ba phương thuốc
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một · Phụ nữ bị tích tụ, mục thứ hai
Mẫu mông hoàn
Phương chủ trị đàn ông bị sán hà (khối đau trong bụng do khí kết, lúc tụ lúc tan), phụ nữ bị huyết hà (khối trong bụng do máu ứ đọng), vùng tim và bụng cứng, tích tụ, các bệnh còn sót lại sau khi sinh đẻ và cho con bú, bụng dưới cứng đầy đau xuyên đến rốn, nóng bên trong, đau lưng, tiểu tiện không thông, đại tiện khó, không ăn được, có cổ độc (thứ độc hoặc trùng nằm ngầm trong bụng) ẩn nấp gây bụng trướng phù, lâu ngày lúc nóng lúc lạnh, vị quản (vùng dạ dày, chỗ lõm dưới ức) có tà khí (yếu tố gây bệnh): Mẫu mông, Thung dung (nhục thung dung, một loài cây ký sinh), Ô uế (củ non của cây ô đầu, có độc; bào, bỏ vỏ), Thạch cao (nghiền), Lê lô (rễ cây lê lô, có độc) (mỗi thứ 3 phân), Ba đậu (hạt cây ba đậu, tẩy rất mạnh, có độc; 60 hạt, bỏ lõi và vỏ, sao),
Can khương, Quế tâm (mỗi thứ 2 lạng), Bán hạ (củ cây bán hạ; 5 phân, rửa).
Trên đây là chín vị, giã rây thành bột; giã riêng Ba đậu cho nhuyễn như cao, trộn với các thuốc khác cho đều, giã đến thật nhuyễn. Uống với nước 2 viên to bằng hạt đậu nhỏ, ngày ba lần. Nếu thuốc không kết dính được thì cho thêm một ít mật ong.
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một · Phụ nữ bị tích tụ, mục thứ hai
Ô đầu hoàn
Phương chủ trị tích tụ ở vùng tim và bụng, trong hoành cách (vùng cơ hoành ngăn giữa ngực và bụng) khí bức bối, trướng đầy, sán hà, nội thương (tổn thương bên trong) có máu ứ, các bệnh do sinh đẻ, cho con bú và các chứng hư thiếu: Ô đầu (bào, bỏ vỏ), Ba đậu (bỏ lõi và vỏ, sao) (mỗi thứ nửa lạng), Nhân sâm, Tiêu thạch (diêm tiêu) (mỗi thứ 1 lạng), Đại hoàng (2 lạng),
Nhung diêm (1 lạng rưỡi), Khổ sâm (rễ cây khổ sâm), Hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm), [Giá] trùng (con gián đất; văn gốc thiếu chữ) (?) (sao), Bán hạ (rửa), Quế tâm (mỗi thứ 3 phân).
Trên đây là mười một vị, giã rây thành bột, cho mật ong và nước mật bò xanh vào trộn, giã ba nghìn chày, làm viên to bằng hạt ngô đồng. Nhịn ăn qua đêm, uống với rượu 5 viên. Nằm một lát sẽ đi ngoài ra: thứ màu vàng là khối tích ở vùng tim bụng; thứ xanh như nước cháo là tà khí ở trên hoành cách; ra máu ồ ạt như thịt thối là do nội thương.
Thứ đỏ như máu là bệnh còn sót sau sinh đẻ, cho con bú. Thứ như con trùng cổ châm chích (?) là giun sán. Đi ngoài xong ắt khát nước, khát thì uống cháo; đói thì ăn cháo nấu với tô (váng sữa). Sau ba ngày thì nên ăn đồ ấm, đồ ăn phải béo bổ; bốn mươi ngày thì bình phục.
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một · Phụ nữ bị tích tụ, mục thứ hai
Can khương hoàn
Chữa phụ nữ có khối hà kết lại dưới mạng sườn: Can khương (1 lạng rưỡi), Khung, Thược dược (mỗi thứ 2 lạng), Tiền hồ (rễ cây tiền hồ; sao), Can địa hoàng (sao), Đào nhân (sao, bỏ vỏ và đầu nhọn, bỏ hạt có hai nhân), Phục linh (mỗi thứ 1 lạng), Nhân sâm, Đương quy (mỗi thứ 3 lạng), Hạnh nhân (nhân hạt mơ; sao, bỏ vỏ và đầu nhọn, bỏ hạt có hai nhân), Phác tiêu, Thục tiêu (hãn),
Tề tào (ấu trùng bọ hung). Trên đây là hai mươi sáu vị (?) (số vị không khớp với danh sách trong văn gốc), giã rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với nước lúc chưa ăn 3 viên, có thể tăng đến 10 viên. (Sách Thiên Kim dùng Đại hoàng và Sài hồ, mỗi thứ 2 lạng, không có Tiền hồ và Địa hoàng.)
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một · Phụ nữ bị tích tụ, mục thứ hai
Sinh địa hoàng hoàn
Phương chủ trị phụ nữ dưới rốn có khối kết cứng, to như cái chén, cái thăng (đồ đong), kinh nguyệt không thông, sốt từng cơn lúc có lúc không, đi lỵ, gầy mòn; đó là khí hà (khối hà do khí kết). Nếu đã sinh ra trưng (khối cứng cố định, có hình thật) bằng thịt thì không chữa khỏi được; chưa thành trưng thì có thể chữa.
Sinh địa hoàng (củ sinh địa tươi; 30 cân, giã vắt lấy nước), Can tất (nhựa sơn khô; 1 cân, sao, giã rây thành bột).
Trên đây là hai vị, trộn với nhau, đun lửa nhỏ cho đến khi có thể vo viên được thì làm viên to bằng hạt ngô đồng; sau bữa ăn uống với rượu 5 viên. (Sách Thiên Kim nói uống 3 viên; sách Tập nghiệm phương nói đến 7, 8 viên thì thôi.)
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một · Phụ nữ bị tích tụ, mục thứ hai
Thuốc viên do quan Đô úy (chức quan võ coi việc quân trong một quận) ở Liêu Đông (vùng đất phía đông bắc Trung Quốc) dâng lên
Chủ trị khối cứng tích lại dưới rốn, không bệnh gì là không chữa được.
Hằng sơn (tức Thường sơn, rễ cây thường sơn), Ba đậu (bỏ lõi và vỏ, sao), Đại hoàng (mỗi thứ 1 phân), Thiên hùng (2 củ, loại to, bào), [Lê] lô (văn gốc thiếu chữ) (?) (1 lạng rưỡi; một phương ghi 2 lạng), Can khương, Nhân sâm, Khổ sâm, Đan sâm, Sa sâm, Huyền sâm (rễ các loại "sâm" làm thuốc), Tế tân, Bạch vi (mỗi thứ 3 phân), Long đởm (rễ cây long đởm, vị rất đắng), Mẫu mông (mỗi thứ 1 lạng), Thược [dược]… (văn gốc bị thiếu) (?). Trên đây là hai mươi vị, giã rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên. Nhịn ăn qua đêm, uống với rượu 5 viên, ngày ba lần. Chủ trị gầy mòn nhiều mà da vàng vọt, kinh nguyệt không đều. Uống mười lăm ngày thì ra giun dài, hoặc tống ra đủ thứ bệnh. Hai mươi lăm ngày thì những khổ sở trong bụng khỏi hết, da thịt đầy đặn; năm mươi ngày thì mọi bệnh đều trừ hết; người đoạn tự đều có con.
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một · Phụ nữ bị tích tụ, mục thứ hai
Ngũ Kinh hoàn
Phương chủ trị phụ nữ trong bụng có tích tụ, cửu thống thất hại (chín chứng đau và bảy chứng hại – các nhóm bệnh phụ khoa theo cách phân loại xưa), lạnh lâu ngày, trong lưng lạnh kéo xuống bụng dưới, ăn vào thì khổ vì đi ngoài (?), hoặc lỵ do nhiệt, gặp lạnh thì… (văn gốc bị thiếu) (?): Can khương (3 lạng), Hoàng cầm (1 lạng), Ngô thù du (quả thù du) (1 thăng), Phụ tử (bào, bỏ vỏ), Lang độc (rễ cây lang độc, có độc), Đương quy, Mẫu lệ (vỏ hàu) (mỗi thứ 2 lạng, sao).
Trên đây là bảy vị, giã rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi ngày uống với rượu 5 viên, tăng đến 10 viên. Phương này có nguồn gốc từ năm vị họ Kinh (?), nên gọi là Ngũ Kinh hoàn. Người lâu ngày bị lạnh, mệt mỏi thì nên uống.
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một · Phụ nữ bị tích tụ, mục thứ hai
Kê minh tử hoàn (viên thuốc màu tím uống lúc gà gáy)
Chủ trị trưng hà tích tụ (các loại khối cứng cố định và khối lúc tụ lúc tan) trong bụng phụ nữ.
Đại hoàng (2 lạng), Tiền hồ, Nhân sâm (mỗi thứ 4 lạng), Tạo giáp (chích, bỏ vỏ và hạt), Lê lô, Ba đậu (bỏ vỏ và lõi, sao),
[Phàn] thạch (văn gốc thiếu chữ) (?) (nung), Ô uế (bào, bỏ vỏ) (mỗi thứ nửa lạng), Đại giả (đá son đỏ, một loại quặng sắt) (5 phân), A giao (keo nấu từ da lừa; 1 lạng rưỡi, chích), Quế tâm (1 phân), Hạnh nhân (bỏ vỏ và đầu nhọn, sao), Can khương, Cam thảo (mỗi thứ 3 phân).
Trên đây là mười bốn vị, giã rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên. Lúc gà gáy uống với nước 1 viên to bằng hạt ngô đồng, mỗi ngày thêm 1 viên, đến 5 viên thì dừng, rồi lại bắt đầu từ 1 viên. Đi ngoài ra thứ trắng là do phong (phong tà), thứ đỏ là trưng hà, thứ xanh là sán, thứ vàng là bệnh ở vùng tim bụng, thứ như nước vo gạo hay như đồ nát thối là do thủy (nước ứ đọng trong cơ thể).
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một · Phụ nữ bị tích tụ, mục thứ hai
Thán bì hoàn
Phương chủ trị phụ nữ lo buồn, uất giận, dưới tim đầy tức như có gì chống lên, khí nghẹn ở hoành cách, bụng nóng, kinh nguyệt không thông lợi, huyết khí xông ngược lên tim, buồn nôn, không ngủ được, mệt mỏi… (văn gốc bị thiếu) (?): Thán bì (vỏ cây đốt thành than) (?), Khung (mỗi thứ 1 phân), Quế tâm, Can khương, Can tất (sao), Bạch truật (mỗi thứ 1 phân rưỡi), Thục tiêu (hãn), Hoàng cầm, Thược dược, Thổ qua căn (rễ cây vương qua), Đại hoàng (chích cho đến khi bốc khói), Manh trùng (mỗi thứ nửa lạng; bỏ cánh và chân, sao).
Trên đây là mười hai vị, giã rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với nước 5 viên, ngày ba lần; chưa thấy tác dụng thì tăng dần.
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một · Phụ nữ bị tích tụ, mục thứ hai
Thất khí hoàn (thuốc viên chữa bảy loại khí bệnh)
Phương chủ trị phụ nữ bị lao khí (khí bệnh do làm việc quá sức), thực khí (khí bệnh do ăn uống), khí đầy ngực, nôn ngược, đi ngoài ồ ạt do khí… Bệnh này có các chứng hụt hơi, ngực sườn đầy tức, khí kết lại gây đau, nước tiểu đỏ vàng, đầu nặng: Đình lịch tử (sao), Bán hạ (mỗi thứ 1 lạng, rửa), Đại hoàng, Huyền sâm, Nhân sâm, Khổ sâm, Mạch môn đông (bỏ lõi), Hoàng cầm, Can khương, Khung, Viễn chí (bỏ lõi) (mỗi thứ 1 lạng rưỡi), Tiêu thạch (1 lạng), Cù mạch (cây cẩm chướng làm thuốc) (1 lạng rưỡi).
Trên đây là mười ba vị, giã rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với rượu 6 viên, ngày một lần; cũng chữa được nôn ngược, phá được tích tụ.
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một · Phụ nữ bị tích tụ, mục thứ hai
Bán hạ thang
Phương chủ trị phụ nữ đầy ngực, dưới tim cứng, trong họng vướng víu như có miếng thịt nướng mắc lại, nuốt không xuống, khạc không ra: Bán hạ (1 thăng, rửa), Sinh khương (gừng tươi) (5 lạng), Phục linh, Hậu phác (mỗi thứ 4 lạng).
Trên đây là bốn vị, phủ trở, dùng 6 thăng nước sắc lấy 3 thăng, chia ba lần uống. (Sách Thiên Kim có thêm Tô diệp – lá tía tô – 2 lạng.)
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một · Phụ nữ bị tích tụ, mục thứ hai
Hậu phác thang
Chủ trị phụ nữ hạ tiêu bị lao lạnh (lạnh do suy kiệt lâu ngày), khí của bàng quang và thận bị tổn thương suy yếu, có nước trắng ra cùng với nước tiểu.
Lấy Hậu phác to bằng bàn tay, dài 4 tấc, bỏ vỏ ngoài, chích rồi gọt mỏng, dùng 5 thăng rượu nấu sôi hai dạo, bỏ bã; lấy Quế tâm dài một thước, tán rồi rây qua lụa, cho vào nước thuốc khuấy đều.
Nhịn ăn qua đêm, sáng sớm uống một hơi hết.
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một · Phụ nữ bị tích tụ, mục thứ hai
Ôn kinh thang (thuốc sắc làm ấm kinh mạch)
Phương chủ trị phụ nữ đau bụng dưới: Phục linh (6 lạng), Thược dược, Thổ qua căn (mỗi thứ 3 lạng), Ý dĩ nhân (hạt bo bo) (nửa thăng).
Trên đây là bốn vị, phủ trở, dùng 3 thăng rượu ngâm một đêm, sáng ra thêm 3 thăng nước, sắc lấy 2 thăng, chia hai lần uống.
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một · Phụ nữ bị tích tụ, mục thứ hai
Đại bổ nội Hoàng [kỳ] thang (?) (văn gốc có lẽ thiếu chữ)
Phương chủ trị phụ nữ bị thất thương (bảy loại tổn thương do lao lực, tình chí, ăn uống… làm cơ thể suy kiệt), đau nhức tận xương tủy, bụng dưới căng đầy, mặt và mắt vàng đen, không ăn uống được, cùng các chứng hư thiếu: Hoàng [kỳ] (rễ cây hoàng kỳ; văn gốc thiếu chữ) (?), Bán hạ (mỗi thứ 3 lạng, rửa), Đại táo (táo tàu) (30 quả), Can địa hoàng, Quế tâm, Nhân sâm, Phục linh, Viễn chí (bỏ lõi),
Thược dược, Trạch tả (củ cây trạch tả), Ngũ vị tử, Mạch môn đông (bỏ lõi), Bạch truật, Cam thảo (mỗi thứ 2 lạng, chích), Can khương (4 lạng).
Trên đây là mười sáu vị, phủ trở, dùng một đấu rưỡi nước (đấu: đơn vị đong, bằng mười thăng), sắc lấy 2 thăng, mỗi lần uống 5 cáp, ban ngày ba lần, ban đêm một lần.
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một
Bệnh ở vú của phụ nữ, mục thứ ba
Sáu phương thuốc
Phương chữa vú bị cứng: Đương quy, Thược dược, Hoàng [kỳ] (văn gốc thiếu chữ) (?), Tật lê tử (quả cây tật lê, quả gai), Kê cốt (xương gà), Phụ tử (bào, bỏ vỏ), Chỉ thực (quả cam chua non) (mỗi thứ 2 lạng, chích), Quế tâm (3 lạng),
Nhân sâm, Ý dĩ nhân (mỗi thứ 1 lạng).
Trên đây là mười vị, giã rây thành bột, uống với rượu một phương thốn chủy, ngày ba lần.
Phương chữa nhũ ung (vú sưng tấy làm mủ) mới phát: Đại hoàng, Luyện thực (quả xoan), Thược dược, Mã đề (móng ngựa; chích).
Trên đây là bốn vị, lượng bằng nhau, giã rây thành bột. Uống với rượu một phương thốn chủy, cho ra mồ hôi thì khỏi. (Sách Quảng tế phương nói: chữa nhũ ung sưng rất to và cứng, màu đỏ tía, áo không chạm vào được, đau không chịu nổi; qua một đêm thì tiêu.)
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một · Bệnh ở vú của phụ nữ, mục thứ ba
Bài nùng tán (thuốc bột đẩy mủ ra)
Phương chủ trị nhũ ung: Thiết phấn (bột sắt), Tế tân, Khung, Nhân sâm, Phòng phong (rễ cây phòng phong), Can khương, Hoàng cầm, Quế tâm, Thược dược, Thung dung (mỗi thứ 1 lạng), Đương quy, Cam thảo (chích) (mỗi thứ 5 phân).
Trên đây là mười hai vị, giã rây thành bột. Uống với rượu một phương thốn chủy, ban ngày ba lần, ban đêm một lần, tăng đến một thìa rưỡi, uống trong mười ngày. Mủ máu ra nhiều cũng chớ lấy làm lạ, đó là những thứ độc hại được trừ ra.
Phương đắp cá sống chữa nhũ ung: Cá diếc sống (dài 5 tấc), Phục long can (đất nung ở lòng bếp lâu năm), Đại hoàng, Mãng thảo (lá cây mãng thảo, có độc) (mỗi thứ 6 lạng).
Trên đây là bốn vị, giã riêng cá cho nhuyễn như cao; ba thứ kia rây rồi giã lại cho đều, dùng nước cốt sinh địa hoàng trộn sền sệt như cháo, đắp lên chỗ sưng, ban ngày năm sáu lần, ban đêm hai ba lần.
Chữa nhũ ung, vừa thấy có điều khác lạ thì dùng thang này, kèm theo uống thuốc viên để bồi bổ thì khỏi. Phương như sau: Mạch môn đông (1 thăng, bỏ lõi), Hoàng cầm, Hoàng [kỳ] (?), Thược dược, Phục linh, Cam thảo (chích), Thông thảo (mỗi thứ 2 lạng), Tang ký sinh, Phòng phong, Nhân sâm (mỗi thứ 3 lạng), Đường (mạch nha, kẹo mạch nha) (8 lạng), Đại táo (10 quả).
Trên đây là mười hai vị, phủ trở, dùng 1 đấu nước sắc lấy 3 thăng, bỏ bã, cho đường vào, chia bốn lần uống.
Tiếp đó uống Thiên môn đông hoàn: Thiên môn đông (5 lạng, bỏ lõi), Thông thảo, Hoàng [kỳ] (?), Phòng phong, Can địa hoàng, Tang ký sinh, Nhân sâm (mỗi thứ 2 lạng), Khương hoạt (rễ cây khương hoạt) (3 lạng), Đại hoàng (2 lạng rưỡi), Bạch chỉ (1 lạng rưỡi), Thăng ma (rễ cây thăng ma) (1 lạng rưỡi), Trạch lan, Phục thần (phần phục linh ôm quanh rễ thông), Thiên hùng (bào, bỏ vỏ), Hoàng cầm, Chỉ thực (chích), Ngũ vị tử (mỗi thứ 1 lạng).
Trên đây là mười bảy vị, giã rây thành bột, trộn mật ong đã luyện làm viên; uống với rượu 20 viên, ngày hai lần, tăng đến 30 viên.
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một
Các bệnh linh tinh của phụ nữ, mục thứ tư
Mười ba phương thuốc
Phương làm cho phụ nữ dứt sinh đẻ: lấy tấm vải cũ mà con tằm đã đẻ trứng lên, dài một thước, đốt đi, chỉ dùng một vị này, tán bột uống với rượu, thì suốt đời không mang thai nữa.
Phương chữa phụ nữ vô cớ đái ra máu: Long cốt (5 lạng).
Trên đây là một vị, giã rây thành bột. Uống với rượu một phương thốn chủy lúc bụng đói, ngày ba lần; bệnh lâu ngày thì uống hai mươi lần là khỏi.
Lại một phương: Lộc giác (sừng hươu già; mài vụn), Đại đậu hoàng quyển (mầm đậu tương phơi khô), Quế tâm (mỗi thứ 1 lạng).
Trên đây là ba vị, giã rây thành bột, uống với rượu lúc bụng đói một phương thốn chủy, ngày ba lần.
Lại một phương: lấy xơ cũ nhét kẽ thuyền tán thành bột, uống với rượu một phương thốn chủy, ngày ba lần; cũng chữa được chứng đái dầm.
Phương chữa phụ nữ đái són mà không biết lúc nào nước tiểu ra: Bạch vi, Thược dược (mỗi thứ 2 lạng rưỡi).
Trên đây là hai vị, giã rây thành bột, uống với rượu một phương thốn chủy, ngày ba lần.
Lại một phương: Phàn thạch (sao), Mẫu lệ (sao) (mỗi thứ 3 lạng).
Trên đây là hai vị, giã rây thành bột, uống với rượu một phương thốn chủy; cũng chữa được cho đàn ông.
Phương chữa phụ nữ có thai mắc bệnh nhiệt (bệnh sốt) đã năm sáu ngày, tiểu tiện không thông, nhiệt vào đến ngũ tạng (năm tạng chính: tim, gan, tỳ, phổi, thận): Quỳ tử (hạt cây đông quỳ) (1 thăng), Du bạch bì (lớp vỏ trắng bên trong của cây du) (1 nắm, thái nhỏ).
Trên đây là hai vị, dùng 5 thăng nước nấu sôi năm dạo, mỗi lần uống 1 thăng, ngày ba lần.
Lại một phương: Quỳ tử, Phục linh (mỗi thứ 1 lạng).
Trên đây là hai vị, giã rây thành bột. Uống với nước một phương thốn chủy, ngày ba lần; tiểu tiện thông thì ngừng.
Phương chữa phụ nữ bí tiểu: Quỳ tử (2 thăng), Phác tiêu (1 thăng).
Trên đây là hai vị, dùng 5 thăng nước sắc lấy 2 thăng, chia hai lần uống.
Phương chữa phụ nữ đột nhiên không đi tiểu được: Hạnh nhân 7 hạt, sao cho đổi màu, bỏ vỏ và đầu nhọn.
Trên đây là một vị, giã rây thành bột, uống với nước thì đi tiểu được ngay.
Lại một phương: Tử uyển (rễ cây tử uyển) tán bột, uống với tỉnh hoa thủy (nước giếng múc lần đầu lúc sáng sớm) một nhúm ba ngón tay, tiểu thông ngay.
Phương chữa đàn ông và phụ nữ bị chuyển bào (bàng quang bị chèn ép, xoắn vặn gây bí tiểu) không đi tiểu được tám chín ngày: Hoạt thạch (bột tan) (1 lạng, đập vụn), Hàn thủy thạch (một loại khoáng thạch tính lạnh) (1 lạng, đập vụn), Quỳ tử (1 thăng).
Trên đây là ba vị, dùng 1 đấu nước sắc lấy 5 thăng, uống 1 thăng thì tiểu thông ngay.
Phương chữa phụ nữ từng uống Lưu hoàng hoàn (thuốc viên có lưu huỳnh), bỗng bị đau đầu, gáy lạnh; hết lạnh thì lại bứt rứt nóng trong ngực, xương lông mày và vành mắt (?) ngứa đau, có lúc mọc mụn nhọt, trong họng khô, tay chân đau ngứa: Quát lâu căn (rễ cây dưa trời, còn gọi Thiên hoa phấn), Mạch môn đông (bỏ lõi), Long đởm (mỗi thứ 3 lạng), Thổ qua căn (8 lạng), Đại hoàng (2 lạng), Hạnh nhân (1 thăng, bỏ đầu nhọn và vỏ, bỏ hạt có hai nhân, sao).
Trên đây là sáu vị, giã rây thành bột; giã riêng hạnh nhân cho nhuyễn như bùn, trộn mật ong đã luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với nước 10 viên, ngày ba lần, tăng dần đến 20 viên.
Quyển thứ năm · Phụ nhân, phần một
Thuốc dùng cho mặt của phụ nữ, mục thứ năm
Một bài luận, ba mươi chín phương thuốc
Luận rằng: mỡ thoa mặt, cao thoa tay, hương xông áo, tháo đậu (bột đậu dùng để rửa mặt, rửa tay, giống như xà phòng) là những thứ mà giới làm quan và nhà quyền quý đều cần đến. Thế mà nay giới thầy thuốc lại hết sức giấu giếm, không cho học trò tiết lộ một phương nào, đến cả giữa cha con với nhau cũng không truyền cho xem. Nhưng thánh nhân lập ra phép tắc là muốn cho nhà nhà đều hiểu, người người tự biết. Lẽ nào lại muốn làm cho thiên hạ ngu muội, khiến đạo lớn không được thi hành? Che lấp ý của thánh nhân như thế, thật đáng lấy làm lạ.
Phương mỡ thoa mặt, chủ trị da mặt nứt nẻ, nám, đốm đen, nói chung mọi bệnh trên mặt đều chữa được: Đinh hương (nụ hoa đinh hương) (10 phân), Linh lăng hương (một loại cỏ thơm), Đào nhân (bỏ vỏ), Thổ qua căn, Bạch liễm (rễ cây bạch liễm), Bạch cập (củ cây bạch cập), hoa Chi tử (hoa dành dành), Trầm hương, Phòng phong, Đương quy, Tân di, Xạ hương (chất thơm lấy từ túi xạ của hươu xạ; nghiền), Khung, Thương lục (rễ cây thương lục) (mỗi thứ 3 lạng), Bạch chỉ, Uy nhuy (củ cây ngọc trúc), Thỏ ti tử, Cam tùng hương (rễ cây cam tùng, thơm), Hoắc hương (mỗi thứ 15 phân),
Thục thủy hoa (một vị thuốc, có thuyết cho là bọt nước kết lại ở vùng Thục) (?), Thanh mộc hương (rễ cây mộc hương xanh) (mỗi thứ 2 lạng), Phục linh (14 phân), Mộc lan bì (vỏ cây mộc lan), [Cảo] bản, Bạch cương tàm (con tằm chết cứng, màu trắng) (mỗi thứ 2 lạng rưỡi), Đông qua nhân (hạt bí đao) (4 lạng), mỡ ngỗng, tủy dê (mỗi thứ 1 thăng rưỡi), mỡ bọc thận dê (1 thăng), tụy lợn (6 bộ), rượu trong (5 thăng), mỡ lá lợn sống (3 thăng lớn).
Trên đây là ba mươi hai vị, thái ra, dùng rượu đã nói ở trên vò lấy nước tụy lợn (văn gốc thiếu chữ) (?), ngâm thuốc một đêm trong mỡ, nấu bằng lửa than, ba lần đun sôi lên, ba lần nhấc xuống; khi Bạch chỉ ngả màu vàng thì lọc qua bông, chứa vào đồ đựng, dùng để thoa mặt.
Phương mỡ thoa mặt: Phòng phong, Khung, Bạch chỉ, Bạch cương tàm, [Cảo] bản, Uy nhuy, Phục linh, Bạch liễm, Tế tân, Thổ qua căn, Quát lâu nhân (hạt dưa trời), Đào nhân (bỏ vỏ và đầu nhọn), Thục thủy hoa, Thanh mộc hương, Đương quy, Tân di (mỗi thứ nửa lạng), mỡ ngỗng (1 thăng), mỡ thận dê (1 thăng), mỡ lợn (2 thăng).
Trên đây là mười chín vị, thái nhỏ, bọc bông, ngâm trong 2 thăng rượu một ngày một đêm, rồi cho vào mỡ, đun lửa to, ba lần sôi lên ba lần nhấc xuống, sau đó đun lửa nhỏ suốt một đêm; thuốc thành thì bỏ bã. Cho nửa lạng bột Hàn thủy thạch vào mỡ, dùng que gỗ liễu khuấy thật kỹ, rồi tùy ý mà dùng.
Lại một phương: Hạnh nhân (2 thăng, bỏ vỏ và đầu nhọn), Bạch phụ tử (củ cây bạch phụ) (3 lạng), Mật đà tăng (ôxít chì, một loại khoáng; 2 lạng, nghiền mịn như bột), tủy dê trắng tươi (2 thăng rưỡi), Trân châu (ngọc trai; 14 hạt, nghiền mịn như bột), Bạch tiễn bì (vỏ rễ cây bạch tiễn) (1 lạng), lòng trắng trứng gà (7 quả), Hồ phấn (phấn chì trắng; 2 lạng, bọc lụa bốn lớp, đặt dưới một thạch gạo – thạch: đơn vị đong lớn bằng mười đấu – mà đồ, gạo chín thì lấy ra phơi trong râm cho khô).
Trên đây là tám vị, dùng 2 thăng rưỡi rượu trong. Trước hết lấy hạnh nhân nghiền trong chậu cho nhuyễn như cao. Lại cho lòng trắng trứng vào nghiền hai trăm lượt. Lại cho tủy dê vào nghiền hai trăm lượt; giã rây các thuốc còn lại rồi cho vào, nghiền năm trăm đến một nghìn lượt thì càng tốt. Lúc mới nghiền hạnh nhân thì cho rượu vào từng chút một cho loãng ra, dần dần cho hết rượu thì thuốc thành, dùng… (văn gốc bị thiếu) (?)
Lại một phương: Đương quy, Khung, Tế tân (mỗi thứ 5 phân), Thục thủy hoa, Mật đà tăng, Thương lục, Tân di, Mộc lan bì, Quát lâu, Bạch cương tàm, [Cảo] bản, hoa đào, Hương phụ tử (củ gấu), Đỗ hành (rễ cây đỗ hành), phân chim ưng, Linh lăng hương, Uy nhuy, Thổ qua căn (mỗi thứ 3 phân), Xạ hương, Đinh hương (mỗi thứ nửa lạng), Bạch truật (2 lạng), Bạch chỉ (7 phân), Bạch phụ tử, Ngọc tiết (vụn ngọc) (mỗi thứ 1 lạng), mỡ ngỗng (năm cáp) (?), tủy hươu (1 thăng),
Sáp ong trắng (4 lạng), mỡ lợn (2 lạng), tủy dê (1 thăng).
Trên đây là hai mươi chín vị, thái nhỏ, ngâm giấm, đậy kín một đêm. Sáng hôm sau đun với mỡ lợn, ba lần sôi lên ba lần nhấc xuống, lấy lúc Bạch chỉ ngả vàng làm mức thuốc thành, bỏ bã, khuấy vài vạn lượt cho màu trắng ra, thoa lên mặt, tránh gió; dùng hằng ngày rất tốt (?).
Phương cao thoa mặt: Đỗ hành, Mẫu lệ (sao; có bản ghi là Đỗ nhược), Phòng phong, [Cảo] bản, Tế tân, Bạch phụ tử, Bạch chỉ, Đương quy, Mộc lan bì, Bạch truật, Độc hoạt (rễ cây độc hoạt), Uy nhuy, Thiên hùng, Phục linh, Ngọc tiết (mỗi thứ 1 lạng), Thỏ ti tử, Phòng kỷ (rễ cây phòng kỷ), Thương lục, hoa Chi tử, Quất bì (có bản ghi là Quất nhân – hạt quýt), Bạch liễm, Nhân sâm (mỗi thứ 3 lạng), Cam tùng hương, Thanh mộc hương, Hoắc hương, Linh lăng hương, Đinh hương (mỗi thứ 2 lạng), Xạ hương (nửa lạng).
… chó trắng (?). Trên đây là ba mươi hai vị. Ngâm cao, tủy và các thứ trong nước năm ngày, mỗi ngày thay nước hai lần. Năm ngày tiếp theo, mỗi ngày thay nước một lần. Mười ngày sau đó, cứ hai ngày thay nước một lần. Đủ hai mươi ngày thì thôi, rồi ngâm vào một thăng (đơn vị đong dung tích thời xưa) rượu.
Tụy dê để cho tan hết, bỏ gân mạch. Thái nhỏ các vị thơm, ngâm trong đồ sứ, bịt kín một đêm. Sáng ra đem nấu chung với các thứ mỡ, theo cách "ba lên ba xuống" (đun sôi rồi nhấc xuống cho bớt sôi, làm như vậy ba lần). Khi hơi rượu và hơi nước bay hết là được. Dùng vải bông vắt bỏ bã, nghiền nghìn lần, đến khi đông lại mới thôi, cho trắng như tuyết. Mỗi đêm bôi lên mặt, ban ngày rửa đi rồi bôi lớp mới. Sau mười ngày, sắc mặt hồng như hoa đào. (Sách "Ngoại Đài" – tức "Ngoại Đài bí yếu", một sách thuốc đời Đường – có thêm đông qua nhân (hạt bí đao) và hoa mi vu (hoa cây khung non), không có bạch liễm (rễ cây bạch liễm) và nhân sâm.)
Bài cao bôi mặt chữa … và … (?), và da nẻ nứt:
- phòng phong (rễ cây phòng phong, vị thuốc trừ gió), [cảo] bản (?) (rễ cây cảo bản, vị thuốc thơm trừ gió), tân di (nụ hoa mộc lan), thược dược (rễ hoa thược dược), đương quy (rễ cây đương quy, vị thuốc bổ máu), bạch chỉ (rễ cây bạch chỉ, vị thơm), ngưu tất (rễ cỏ xước), thương lục (rễ cây thương lục), tế tân (rễ cây tế tân, vị cay thơm), mật đà tăng (một loại chì oxit, khoáng chất);
- [xuyên] khung (?) (thân rễ cây xuyên khung, vị thuốc hành khí hoạt huyết), độc hoạt (rễ cây độc hoạt), kê thiệt hương (một loại đinh hương quả to), linh lăng hương (cỏ thơm linh lăng), uy nhuy (thân rễ cây ngọc trúc), mộc lan bì (vỏ cây mộc lan), xạ hương (chất thơm lấy từ túi xạ con hươu xạ), đinh hương (nụ hoa đinh hương), ngọc trai chưa xâu lỗ: mỗi thứ một lượng (đơn vị cân thời xưa);
- nhuy nhân (nhân hạt cây nhuy), hạnh nhân (nhân hạt mơ): mỗi thứ hai lượng, bỏ vỏ và đầu nhọn;
- tủy bò: năm thăng;
- dầu: một thăng;
- mỡ lợn tháng chạp: ba thăng, đã thắng;
- óc hoẵng, óc hươu: mỗi thứ một bộ; nếu không có hoẵng, hươu thì dùng óc dê cũng được.
Trên đây hai mươi lăm vị. Trước hết ngâm óc và tủy vào nước cho trắng. Các vị từ hoắc hương (cây thơm hoắc hương) trở lên thì phủ trở (băm, giã thành mảnh nhỏ) cho bằng mảnh lúa mạch. Sau đó đem nấu trong óc, tủy, mỡ và dầu theo cách ba lên ba xuống, rồi bọc bông vắt bỏ bã. Cho bột xạ hương và bột ngọc trai vào, nghiền nghìn lần. Khi đông lại thì bôi lên mặt, rất hay. (Nay xét bài thuốc chỉ có hai mươi sáu vị, phía sau lại nói "các vị từ hoắc hương trở lên", nhưng trong bài không có hoắc hương, ắt đã sót mất ba vị.
Bài khác:
- hương phụ tử (củ gấu): mười củ to;
- bạch chỉ: một lượng;
- linh lăng hương: hai lượng;
- phục linh (một loại nấm mọc ở rễ thông): một "lượng lớn", thái nhỏ;
- dầu hạt mạn kinh (cây quan âm biển): hai thăng; nếu không có thì thay bằng mỡ lợn;
- tủy bò, tủy dê: mỗi thứ một đấu (đơn vị đong, bằng mười thăng);
- sáp trắng: tám lượng;
- xạ hương: nửa lượng.
Trên đây chín vị. Thái nhỏ, dùng dầu và tủy nấu năm vị (?) trên lửa nhỏ cho đến khi đổi màu. Bỏ bã, cho xạ hương vào, nghiền nghìn lần để đông lại. Mỗi lần rửa mặt bằng tảo đậu (bột đậu trộn thuốc thơm, dùng như xà phòng rửa mặt) xong thì bôi.
Bài thuốc bôi mặt:
- chu sa (khoáng chất màu đỏ, thủy ngân sunfua), nghiền;
- hùng hoàng (khoáng chất màu vàng, chứa thạch tín), nghiền;
- thủy ngân sương (bột thủy ngân thăng hoa màu trắng như sương): mỗi thứ nửa lượng;
- hồ phấn (phấn chì trắng): hai viên;
- phân chim ưng vàng: một thăng.
Trên đây năm vị, trộn đều. Rửa mặt sạch, bôi vào ban đêm.
Lấy một lượng thuốc trộn với mỡ bôi mặt cho đặc sệt như bùn. Đêm sắp đi ngủ, rửa mặt sạch bằng tảo đậu, lau khô cả tay. Bôi thuốc lên mặt, dày mỏng như khi trang điểm bình thường, rồi lấy ngón tay xoa kỹ từng chút cho thuốc ngấm vào da thịt mới đi ngủ. Một lần bôi giữ được năm ngày năm đêm. Không rửa mặt, cứ thế trang điểm lên trên là được, cốt là không rửa mặt.
Đến đêm thứ sáu thì rửa mặt rồi bôi lại, y như cách trước. Đủ ba lượt thì rửa đi, không bôi nữa, rửa mặt như thường. Sắc mặt sáng sạch, đẹp gấp trăm lần lúc chưa bôi.
Bài thuốc làm mặt tươi đẹp, mịn nhuận:
- hùng hoàng (nghiền), chu sa (nghiền), bạch cương tàm (con tằm chết cứng vì nấm, màu trắng): mỗi thứ một lượng;
- ngọc trai: mười hạt, nghiền thành bột.
Trên đây bốn vị, đều tán thành bột. Lấy mỡ bôi mặt trộn với hồ phấn, cho thuốc vào khuấy đều, bôi mặt để trang điểm. Sáng ra rửa mặt bằng thố tương thủy (nước cơm để lên men chua) xong lại bôi. Sau ba mươi ngày, da như mỡ đông. Người năm mươi tuổi bôi thuốc này, mặt trông như chàng trai hai mươi. Phải bôi thường xuyên mỗi đêm, đừng bỏ.
Bài thuốc làm mặt sáng bóng: mật đà tăng nghiền ra, nấu với sữa rồi bôi mặt, mặt liền sáng bóng.
Bài thuốc làm mặt trắng, xinh đẹp: bạch phụ tử (củ cây bạch phụ, vị thuốc màu trắng), bạch chỉ, đỗ nhược (cỏ thơm đỗ nhược), xích thạch chi (đất sét khoáng màu đỏ), bạch thạch chi (đất sét khoáng màu trắng), hạnh nhân (bỏ vỏ và đầu nhọn), hoa đào, qua tử (hạt bí), ngưu tất, kê thỉ bạch (phần trắng trong phân gà), uy nhuy, viễn chí (rễ cây viễn chí, bỏ lõi).
Trên đây mười hai vị, mỗi vị ba phân (đơn vị cân nhỏ, bằng một phần tư lượng), giã, rây thành bột. Trộn với một thăng sữa người và một thăng mật ong trắng, làm viên. Uống lúc đói bụng, mỗi lần bảy viên, ngày ba lần.
Bài thuốc bôi mặt bằng sừng hươu:
- sừng hươu: một nắm;
- [xuyên] khung, tế tân, bạch liễm, bạch truật (củ cây bạch truật), bạch phụ tử, thiên môn đông (củ cây thiên môn, bỏ lõi), bạch chỉ: mỗi thứ hai lượng;
- hạnh nhân: mười bốn hạt, bỏ vỏ và đầu nhọn;
- sữa bò: ba thăng.
Trên đây mười vị. Sừng hươu ngâm nước trước một trăm ngày cho mềm, rồi cho tất cả vào sữa, nấu lửa nhỏ đến khi cạn nước. Lấy sừng ra, đựng trong túi lụa trắng, các vị khác bỏ đi. Đến đêm lấy sữa bò nhỏ lên đá, mài sừng hươu lấy nước bôi mặt. Sáng ra rửa bằng nước tương thủy trong (nước cơm lên men chua). Thuốc khiến người già trông như trẻ. (Một bài dùng ba lượng (?) tô – bơ sữa.)
Bài thuốc làm căng da mặt: một chiếc móng giò lợn to, làm sạch như khi nấu ăn. Cho hai thăng nước và một thăng tương thủy trong, nấu trong nồi không làm đổi màu (?) cho thành keo, dùng để rửa mặt. Lại trộn với tảo đậu, đêm bôi lên mặt, sáng rửa bằng tương thủy, da mặt sẽ căng.
Bài thuốc chữa cho phụ nữ có nhan sắc đẹp:
- nữ uyển (cây cúc tử uyển trắng): hai lượng rưỡi;
- duyên đan (bột chì đỏ): năm phân.
Trên đây hai vị, giã rây thành tán (thuốc bột). Uống với rượu, mỗi lần một đao khuê (lượng bột vừa phủ đầu một cái thìa nhỏ hình lưỡi dao, rất ít), ngày hai lần. Đàn ông uống mười ngày, đàn bà hai mươi ngày. Thấy công hiệu thì thôi. Sắc đen đều theo phân ra ngoài, da trắng như tuyết.
Bài khác:
- bạch qua tử (hạt bí trắng): năm phân;
- bạch dương bì (vỏ cây bạch dương): ba phân;
- hoa đào: một lượng.
Trên đây ba vị, giã rây thành tán. Uống với nước cơm, mỗi lần một phương thốn chủy (lượng bột đầy một cái thìa vuông mỗi cạnh một tấc), ngày ba lần. Ba mươi ngày thì mặt trắng, năm mươi ngày thì tay chân trắng. Có thuyết nói: muốn trắng hơn thì thêm qua tử, muốn hồng hơn thì thêm hoa đào.
Bài tảo đậu làm mặt trắng sạch (?):
- bạch tiên bì (vỏ rễ cây bạch tiên), bạch cương tàm, bạch phụ tử, ưng thỉ bạch (phần trắng trong phân chim ưng), bạch chỉ, [xuyên] khung, bạch truật, thanh mộc hương (rễ cây mộc hương, vị thơm; một bài dùng [cảo] bản), cam tùng hương (cỏ thơm cam tùng), bạch đàn hương (gỗ đàn hương trắng), xạ hương, đinh hương: mỗi thứ ba lượng;
- quế tâm (lớp vỏ quế trong, đã cạo bỏ vỏ ngoài): sáu lượng;
- qua tử: một lượng (một bài dùng thổ qua căn – rễ cây bí đất);
- hạnh nhân: ba mươi hạt, bỏ … (?);
- bạch mai (quả mơ ướp muối phơi trắng): hai mươi mốt quả;
- đông qua nhân: năm hợp (đơn vị đong, bằng một phần mười thăng);
- lòng trắng trứng gà: bảy quả;
- bột mì: ba thăng.
Trên đây hai mươi vị. Trước hết lấy tụy lợn trộn với bột mì, phơi khô. Sau đó trộn với các vị thuốc, giã rây thành tán, lại trộn thêm hai thăng bột đậu trắng, dùng để rửa tay và mặt.
Trong mười ngày da trắng như tuyết, hai mươi ngày như mỡ đông. (Sách "Thiên Kim" – tức "Thiên Kim yếu phương" của cùng tác giả – có ba mươi quả táo, không có quế tâm.)
Bài khác:
- xạ hương: hai phân;
- tụy lợn: hai bộ;
- đại đậu hoàng quyển (mầm đậu nành phơi khô): một thăng năm hợp;
- hoa đào: một lượng;
- thố ty tử (hạt dây tơ hồng): ba lượng.
- đông quỳ tử (hạt cây quỳ mùa đông; có thuyết nói là đông qua tử – hạt bí đao): năm hợp;
- bạch phụ tử: hai lượng;
- mộc lan bì: ba lượng;
- uy nhuy: hai hợp;
- hoa dành dành: hai lượng.
- mục túc (cỏ linh lăng): một lượng.
Trên đây mười một vị. Ngâm tụy lợn vào nước, thay nước ba bốn lần cho đến khi hết màu máu và mỡ nổi. Giã các vị khác thành tán, trộn cho đều, phơi khô, giã rây lại, dùng rửa tay và mặt. Mặt sạch, bóng nhuận lại thơm.
Có một bài: nếu không kiếm được các thứ trên thì chỉ lấy một thăng mục túc hương, cùng thổ qua căn, thương lục, thanh mộc hương mỗi thứ một lượng, giã chung thành tán, dùng rửa tay mặt rất tốt.
Bài tảo đậu:
- tế tân: nửa lượng;
- bạch truật: ba phân;
- quát lâu (quả qua lâu): hai quả;
- thổ qua căn: ba phân;
- tạo giác (quả bồ kết): năm quả, nướng, bỏ vỏ và hạt;
- thương lục: một lượng rưỡi;
- đông qua nhân: nửa thăng;
- phân chim sẻ: nửa hợp;
- thố ty tử: hai hợp;
- tụy lợn: một bộ, bỏ mỡ.
- [cảo] bản, phòng phong, bạch chỉ (?), bạch phụ tử, phục linh, hạnh nhân (bỏ vỏ và đầu nhọn), đào nhân (nhân hạt đào, bỏ vỏ và đầu nhọn): mỗi thứ một lượng;
- bột đậu: bốn thăng;
- bột mì: một thăng.
Trên đây mười chín vị, giã nhỏ, rây kỹ. Lấy nước hồ bột mì nấu một bộ tụy lợn cho nhừ, lấy nước trộn với bột thuốc nặn thành bánh nhỏ. Phơi khô, lại giã thật nhỏ, rây qua rây lụa mịn, dùng rửa tay mặt rất tốt.
Bài khác:
- đinh hương, trầm hương (gỗ trầm), thanh mộc hương, hoa đào, bột chung nhũ (bột thạch nhũ trong hang đá vôi), ngọc trai, ngọc tiết (bột ngọc vụn), thục thủy hoa (phân chim cốc), hoa mộc qua: mỗi thứ ba lượng.
- hoa nại (hoa táo tây), hoa lê, hoa sen đỏ, hoa mận, hoa anh đào, hoa thục quỳ trắng, hoa toàn phúc (hoa cây kim phí): mỗi thứ bốn lượng;
- xạ hương: một thù (đơn vị cân rất nhỏ, bằng một phần hai mươi bốn lượng).
Trên đây mười bảy vị. Giã các thứ hoa, giã riêng các thứ hương. Ngọc trai và ngọc tiết nghiền riêng thành bột. Trộn tất cả với bảy hợp bột đậu nành, nghiền nghìn lần, cất kín đừng để bay hơi.
Thường dùng rửa tay mặt rồi trang điểm. Một trăm ngày thì mặt như ngọc, sáng sạch, mịn nhuận, mùi hôi và cặn phấn đều hết. Cổ họng, cánh tay, bả vai đều dùng rửa được, đều được như ý.
Bài thuốc chữa sẹo do … (?) mụn nhọt trên mặt đã hơn ba mươi năm, cùng sẹo do lở loét lạnh và sẹo do trùng, làm cho mất đi:
- ban miêu (con sâu ban miêu, có độc; bỏ cánh và chân, rang), ba đậu (hạt cây ba đậu, có độc; bỏ lõi và vỏ, rang): mỗi thứ ba con/hạt;
- hồ phấn, mỡ ngỗng, kim đào sa (cát đãi vàng), mật đà tăng, cao lương khương (củ riềng), hải cáp (vỏ con nghêu biển): mỗi thứ ba lượng.
Trên đây tám vị, tán bột, trộn với mỡ ngỗng. Nửa đêm bôi lên, sáng ra rửa bằng nước sắc cam thảo.
Bài thuốc chữa … (?) trên mặt:
- phàn thạch (phèn chua, nung), lưu hoàng (lưu huỳnh), bạch phụ tử: mỗi thứ một lượng.
Trên đây ba vị, nghiền nhỏ, ngâm vào một chén giấm đặc qua một đêm. Rửa mặt sạch rồi bôi, kiêng gió.
Bài thuốc chữa … (?) trên mặt:
- bạch phụ tử, thanh mộc hương, xạ hương, do bạt (củ cây do bạt, họ ráy), tế tân: mỗi thứ hai lượng.
Trên đây năm vị, tán nhỏ, trộn với nước, bôi mặt ngày ba lần. ("Ngoại Đài phương" không có tế tân.)
Bài khác:
- mộc lan bì: năm lượng, chọn loại dày;
- nhân hạt dành dành: sáu lượng.
Trên đây hai vị, làm thành tán. Uống với nước mật ong pha, mỗi lần một phương thốn chủy, ngày ba lần.
Bài thuốc chữa … (?) trên mặt to như hạt vừng, hạt đậu, đau ngứa, gãi thì chảy nước vàng, cùng những vết sạm đen … (?) không tẩy được:
- đông qua tử, bá tử nhân (nhân hạt trắc bá), phục linh, đông quỳ tử.
Trên đây bốn vị, lượng bằng nhau, giã rây, uống với nước cơm mỗi lần một phương thốn chủy, ngày ba lần. ("Ngoại Đài phương" không có đông qua tử.)
Quyển thứ năm · Phụ nữ, phần một — Thuốc bôi mặt cho phụ nữ, mục thứ năm.
Bạch cao (cao trắng).
Bài thuốc chữa mụn trên mặt (?) …, ghẻ, ung nhọt và ác sang (lở loét độc, khó lành):
- phụ tử (củ con của cây ô đầu, có độc): mười lăm củ;
- thục tiêu (hạt tiêu đất Thục): một thăng;
- dã cát (cây lá ngón, rất độc): một thước rưỡi (thước: đơn vị đo dài thời xưa).
Trên đây ba vị, thái nhỏ, ngâm giấm một đêm. Cho vào một cân mỡ lợn, rán đến khi phụ tử vàng, bỏ bã, bôi ngày ba lần.
Quyển thứ năm · Phụ nữ, phần một — Thuốc bôi mặt cho phụ nữ, mục thứ năm.
Chi tử hoàn (thuốc viên dành dành).
Bài thuốc chữa tửu tra tỵ (mũi đỏ sần, thường gặp ở người nghiện rượu) … (?):
- nhân hạt dành dành: ba thăng;
- [xuyên] khung: bốn lượng;
- đại hoàng (rễ cây đại hoàng, vị thuốc tẩy xổ): sáu lượng;
- đậu xị (đậu đen lên men) loại tốt, rang: ba thăng;
- mộc lan bì: nửa cân;
- cam thảo (rễ cây cam thảo), nướng: bốn lượng.
Trên đây sáu vị, giã rây thành bột, trộn với mật ong đã luyện, viên to bằng hạt ngô đồng. Uống với nước cơm mỗi lần mười viên, ngày ba lần, tăng dần đến hai mươi lăm viên.
Lại có bài đắp ngoài:
Quyển thứ năm · Phụ nữ, phần một — Thuốc bôi mặt cho phụ nữ, mục thứ năm.
Tật lê tử (quả cây gai ma vương), nhân hạt dành dành,
đậu xị (mỗi thứ một lượng, rang), mộc lan bì (nửa cân; một bài không có vị này).
Trên đây bốn vị, tán bột, trộn với thố tương thủy cho sệt như bùn. Đêm bôi lên, sáng trước khi mặt trời mọc rửa bằng nước ấm. Bài này cũng làm mất sẹo.
Bài khác: phân chim lô [tư] (chim cốc): một cân.
Trên đây một vị, giã rây, trộn với mỡ lợn tháng chạp cho sệt như bùn, bôi vào ban đêm.
Bài phi thủy ngân sương (cách luyện thăng hoa để lấy bột thủy ngân trắng):
- thủy ngân: một cân;
- phác tiêu (muối khoáng natri sunfat): tám lượng;
- giấm đặc: nửa cân;
- hoàng phàn (phèn vàng): mười lượng;
- thiếc đã luyện hai lần: hai mươi lượng.
- huyền tinh (huyền tinh thạch, một loại khoáng thạch cao): sáu lượng;
- muối hoa (muối kết tinh mịn): ba cân.
Trên đây bảy vị. Trước hết luyện thiếc xong, hơ nóng thủy ngân rồi đổ vào thiếc. Giã huyền tinh và hoàng phàn cho nhỏ, rây bằng lụa. Lại giã thiếc cho vụn. Trộn với muối hoa, huyền tinh và các thứ, tưới giấm cho ẩm.
Rải một cân muối hoa lót đáy, rồi trải thuốc lên cho phẳng, phủ phác tiêu lên trên. Úp chậu lên đậy kín. Lấy tro muối làm bùn trát kín các khe, để khô. Đun lửa nhỏ ba ngày, lửa to bốn ngày, tất cả bảy ngày thì bỏ lửa, một ngày sau mới mở ra. Quét lấy thuốc. Phải hết sức chăm chú canh giữ, không được lơ là phút nào, nếu không sẽ hỏng lớn.
Bài luyện phấn: lấy ba thăng lớn hồ phấn. Đổ nước vào chậu, cho phấn vào khuấy kỹ, dùng lông gà hớt lấy phần nổi trên mặt nước. Lấy mười quả trứng gà cũ đã vỡ, bỏ lòng đỏ, đổ lòng trắng vào bát sứ, đặt phấn lên trên, lấy bát sứ úp kín. Hấp dưới năm thăng gạo, rồi phơi khô, nghiền ra dùng. Bôi mặt tiết kiệm gấp trăm lần, mặt lại sáng bóng.
Bài thuốc làm mất sẹo:
- y ngư (con nhậy bạc ăn sách vở, quần áo): hai con;
- bạch thạch chi: một phân;
- phân ngỗng trời: ba phân;
- bạch phụ tử: một phân;
- bạch cương tàm: nửa lượng.
Trên đây năm vị, tán bột, trộn với mỡ lợn tháng chạp mà đắp. Kiêng đồ sống lạnh, gió và nắng. Thuốc làm da mịn màng.
Bài thuốc làm mất sẹo: đan sâm (rễ cây đan sâm) và mỡ dê. Hai vị nấu chung rồi đắp, làm mất sẹo rất thần hiệu.
Bài khác: bôi mật ong cũng tốt.
Bài khác: lấy vũ dư lương (một loại quặng sắt dạng cục) và bán hạ (củ cây bán hạ) lượng bằng nhau, giã thành bột, trộn với lòng đỏ trứng gà. Trước tiên lấy vải mới chà lên sẹo cho đỏ rồi mới bôi, đừng để gặp gió. Bôi hai mươi ngày, sẹo mười năm cũng hết.
Bài cao bôi tay:
- đào nhân, hạnh nhân: mỗi thứ hai mươi hạt, bỏ vỏ và đầu nhọn;
- nhân hạt quýt: một hợp;
- … (?): mười quả;
- đại táo (táo tàu): ba mươi quả;
- tân di, [xuyên] khung, đương quy, óc bò, óc dê, óc chó trắng: mỗi thứ hai lượng (không có chó trắng thì chó nào cũng được).
Trên đây mười một vị. Trước hết ngâm các thứ óc vào rượu. Lại riêng lấy sáu thăng rượu nấu các vị từ "xích …" (?) trở lên, cho sôi rồi để nguội, mới trộn với các thứ óc. Sau đó đập vụn tân di và hai vị kia, bọc trong bông. Táo bỏ vỏ và hạt, cùng cho vào rượu, đựng trong đồ sứ. Sau năm ngày, rửa tay sạch rồi lấy bôi, tay rất bóng mịn. Kiêng hơ tay gần lửa.
Bài thuốc chữa tay chân nứt nẻ chảy máu, đau nhức: lấy tụy lợn cho vào rượu nóng, dùng rửa thì khỏi.
Bài thuốc chữa mùa đông đi qua băng giá, mặt mũi tay chân bị cước lở loét, hoặc mới bắt đầu nóng đau sắp bị cước: lấy rơm lúa mạch nấu nước đặc, ngâm tay chân lúc còn nóng và rửa. Ba đến năm ngày thì khỏi (?).
Bài thuốc chữa tay chân nứt nẻ vì lạnh, sắp rụng ra:
- tiêu, [xuyên] khung: mỗi thứ nửa lượng;
- bạch chỉ: một phân;
- phòng phong: một phân;
- gừng: một phân (làm muối?) (?).
Trên đây năm vị, dùng bốn thăng nước sắc cho đặc, bôi và rửa ba đến vài lần thì khỏi.
Bài thuốc chữa cước làm mười ngón tay sắp rụng: lấy ba thăng phân ngựa, nấu cho sôi lăn tăn, ngâm tay vào, nguội thì thay, nửa ngày là khỏi.
Quyển thứ năm · Phụ nữ, phần một.
Hương xông áo và hương ướp áo, mục thứ sáu.
Gồm sáu bài.
Bài hương xông áo:
- huân lục hương (nhựa thơm nhũ hương): tám lượng;
- hoắc hương, lãm thám (?): mỗi thứ ba lượng (một bài không có);
- giáp hương (nắp vỏ ốc biển, dùng làm hương): hai lượng;
- chiêm đường (nhựa thơm cây chiêm đường): năm lượng;
- thanh quế bì (vỏ quế xanh): năm lượng.
Trên đây sáu vị, tán bột. Trong các vị hương khô kể trên, trước hết lấy những thứ cứng, hoặc dính ướt khó giã, giã riêng từng thứ, hoặc thái phủ trở thật nhỏ cho bằng hạt kê. Sau đó lần lượt trải mỏng từng thứ lên mâm. Những thứ còn lại giã riêng, cũng trải riêng lên trên. Thứ nào cần rây thì rây bằng vải sa, không dùng rây gỗ (?).
Riêng ra nấu mật ong, rồi ngay trên mâm dùng tay nhào bóp cho đều, sau đó mới giã. Độ khô ướt phải vừa phải, không được quá. Khô quá thì khó viên, ướt quá thì khó cháy. Ướt thì mùi thơm không tỏa, khô thì nhiều khói. Nhiều khói thì chỉ còn mùi khét, không còn thơm nữa. Vì thế làm hương phải thô mịn, khô ướt cho đúng mức, mật với hương phải cân xứng, lửa lại phải nhỏ, để hương và làn khói xanh cùng tàn một lúc.
Hương ướp áo:
- trầm hương, mục túc hương: mỗi thứ năm lượng;
- đinh hương, cam tùng hương, hoắc hương, thanh mộc hương, ngải nạp hương (cây thơm ngải nạp), kê thiệt hương, tước não hương (?) (một vị hương thơm): mỗi thứ một lượng;
- xạ hương: nửa lượng;
- bạch đàn hương: ba lượng;
- linh lăng hương: mười lượng.
Trên đây mười hai vị, giã riêng từng vị cho nhỏ như hạt kê, như cám, rồi trộn cho đều. Nếu để trong rương quần áo thì phải bọc bằng bông, không được dùng giấy. Mùa thu, mùa đông hương vẫn còn bám; lúc nóng bức mùa hè thì hương bay … (?) nhanh. Các loại hương thảo mộc không những phải tươi mới mà còn phải đúng mùa mới tốt. Nếu muốn làm ít thì cứ theo tỉ lệ này mà làm.
Bài hương khô:
- đinh hương: một lượng;
- xạ hương, bạch đàn, trầm hương: mỗi thứ nửa lượng;
- linh lăng hương: năm lượng;
- cam tùng hương: bảy lượng;
- hoắc hương: tám lượng.
Trên đây bảy vị. Trước hết giã đinh hương cho vụn, kế đến giã cam tùng hương, giã chung xong mới trộn xạ hương vào, dùng ướp (?) áo.
Quyển thứ năm · Phụ nữ, phần một — Hương xông áo và hương ướp áo, mục thứ sáu.
Ngũ hương hoàn (thuốc viên năm vị hương) và thang (nước sắc).
Bài thuốc chữa mọi chứng sưng, hạ khí (làm khí đi xuống, hết đầy tức), tán độc, đau vùng tim:
- đinh hương, hoắc hương, linh lăng hương, thanh mộc hương, cam tùng hương: mỗi thứ ba lượng;
- quế tâm, bạch chỉ, đương quy, hương phụ tử, tân lang (hạt cau): mỗi thứ một lượng;
- xạ hương: một thù.
Trên đây mười một vị, giã rây thành bột, trộn mật ong đã luyện, giã nghìn chày, viên to bằng hạt ngô đồng. Ngậm cho tan dần rồi nuốt, ngày ba lần, đêm một lần; một ngày một đêm dùng mười hai viên. Sẽ thấy thơm ngay; năm ngày thì người thơm, mười ngày thì quần áo chăn gối thơm. Kiêng ăn ngũ tân (năm thứ rau cay nồng như hành, tỏi, hẹ…).
Cách làm thang: các vị từ tân lang trở lên, nhiều ít tùy ý nhưng bằng nhau, nấu với nước trên lửa thật nhỏ chừng thời gian thổi một nồi cơm. Khi sôi to đã lắng thì cho một thù bột xạ hương vào, không bỏ bã, để lắng trong, uống một thăng.
Phàm đinh thũng (mụn đinh sưng độc) trong miệng, trong họng, dưới gan bàn chân, trên lưng, dưới móng (?), cùng ung thư (nhọt độc sưng to) và trĩ lậu (trĩ có lỗ rò) đều uống thuốc này. Uống thang mà không khỏi thì làm viên ngậm, và thường xuyên lấy thang rửa. (Một bài có đậu khấu, không có xạ hương.
Quyển thứ năm · Phụ nữ, phần một — Hương xông áo và hương ướp áo, mục thứ sáu.
Thập hương hoàn (thuốc viên mười vị hương).
Bài thuốc làm cho trăm chỗ trên thân thể đều thơm:
- trầm hương, xạ hương, bạch đàn hương, thanh mộc hương, linh lăng hương, bạch chỉ, cam tùng hương, hoắc hương, tế tân, [xuyên] khung, tân lang, đậu khấu (hạt cây đậu khấu, vị thơm): mỗi thứ một lượng;
- hương phụ tử: nửa lượng;
- đinh hương: ba phân.
Trên đây mười bốn vị, giã rây thành bột, trộn mật ong đã luyện, bọc bông, viên to bằng hạt ngô đồng. Sớm tối ngậm, nuốt nước bọt đến khi hết vị thì thôi. Kiêng ngũ tân.
Bài phấn thơm:
- bạch phụ tử, phục linh, bạch truật, bạch chỉ, bạch liễm, bạch đàn: mỗi thứ một lượng;
- trầm hương, thanh mộc hương, kê thiệt hương, linh lăng hương, đinh hương, hoắc hương: mỗi thứ hai lượng;
- xạ hương: một phân;
- phấn anh (tinh bột thật mịn): sáu thăng.
Trên đây mười bốn vị, giã nhỏ từng vị, rây qua lụa. Những vị có màu xanh đen thì giã thô, rây qua vải sa. Cho thuốc vào túi đựng phấn, đặt trong hộp lớn, lấy phấn phủ lên, đậy kín bảy ngày rồi lấy ra. Phấn rất thơm mà màu vẫn trắng.
Nếu ngay từ đầu muốn làm phấn thơm mà không kể hương trắng hay đen, đem trộn hết vào phấn, thì phấn tuy thơm nhưng màu rất đen. Vì vậy phải dùng riêng từng loại, không được trộn lẫn tất cả. Túi đựng phấn làm bằng lụa đã chuội, may hai lớp … (?).
Quyển thứ năm · Phụ nữ, phần một.
Làm cho thân thể thơm, mục thứ bảy.
Gồm mười ba bài.
Bài thuốc làm thơm thân thể:
- cam thảo: năm phân, nướng;
- [xuyên] khung: một lượng;
- bạch chỉ: ba phân.
Trên đây ba vị, giã rây thành tán. Uống với nước cơm mỗi lần một phương thốn chủy, ngày ba lần. Ba mươi ngày thì miệng thơm, bốn mươi ngày thì người thơm.
Bài khác: qua tử, vỏ trắng rễ thông, đại táo: mỗi thứ một lượng.
Trên đây ba vị, làm thành tán. Uống với rượu mỗi lần một phương thốn chủy, ngày hai lần. Một trăm ngày thì quần áo chăn gối đều thơm.
Bài khác: qua tử, [xuyên] khung, [cảo] bản, đương quy, đỗ hành (cây thơm đỗ hành), tế tân, phòng phong: mỗi thứ một phân.
Trên đây bảy vị, giã rây thành tán. Sau bữa ăn uống với nước cơm mỗi lần một phương thốn chủy, ngày ba lần. Năm ngày miệng thơm, mười ngày người thơm, hai mươi ngày thịt thơm, ba mươi ngày xương thơm, năm mươi ngày đứng xa cũng ngửi thấy, sáu mươi ngày mùi thơm thấm ra quần áo. (Một bài có bạch chỉ.)
Bài thuốc chữa các chứng thân thể hôi:
- lá tre: mười lượng;
- vỏ trắng cây đào: bốn lượng.
Trên đây hai vị, dùng một thạch hai đấu nước (thạch: đơn vị đong lớn, bằng mười đấu), nấu còn năm đấu, dùng tắm thì người thơm.
Bài thuốc chữa các chứng hôi nách: lấy phục long can (đất nung dưới đáy lòng bếp lâu năm) tán bột, trộn nước thành bùn mà đắp thì khỏi.
Bài khác: lấy mỡ bò trộn với ba hợp hồ phấn, rán đến khi viên được thì bôi.
Bài khác: lấy khổ tửu (giấm) để ba năm trộn với vôi mà bôi.
Bài khác: lấy mạt đồng đỏ trộn với giấm đặc trong đồ đồng, rang thật nóng, bọc vải chườm dưới nách, nguội thì thay, sẽ khỏi.
Bài khác:
- thanh mộc hương: hai lượng;
- phụ tử, vôi: mỗi thứ một lượng;
- phàn thạch: nửa lượng, nung;
- bột gạo: một thăng.
Trên đây năm vị, giã rây thành tán, xoa vào nách như xoa phấn thường, rất tốt.
Bài khác: lấy một bó mã xỉ thảo (rau sam), giã nát, trộn mật ong vo thành nắm. Gói giấy, bên ngoài trát bùn dày nửa thốn (tấc, một phần mười thước), phơi khô, đốt lửa cho chín rồi đập ra lấy thuốc. Lại trộn thêm chút mật ong, giữ cho nóng, đừng để nguội.
Trước tiên lấy vải thô chà nách, sau đó kẹp thuốc dưới nách. Sẽ rất đau, phải cố chịu dù khó chịu nổi (?). Sau đó lấy khăn buộc hai cánh tay áp sát vào người thì khỏi.
Bài vôi tán:
- vôi: một thăng;
- thanh mộc hương, phong hương (nhựa cây sau sau), huân lục hương, đinh hương, dương khởi thạch (một loại khoáng thạch): mỗi thứ hai lượng;
- quất bì (vỏ quýt): hai lượng;
- phàn thạch: bốn lượng.
Trên đây tám vị, đều rang, giã rây thành tán. Lấy bông may túi to bằng bốn ngón tay, dài bốn thốn, trải thuốc vào. Trước tiên lấy vải chà nách cho đau, rồi kẹp túi thuốc.
Bài khác:
- vôi: năm hợp;
- rau sam: hai lượng;
- phàn thạch: ba lượng, nung;
- cam tùng hương: một lượng.
Trên đây bốn vị, giã rây chung. Trước tiên lấy vải thô chà lên chỗ bệnh cho chảy nước vàng, lau khô rồi rắc thuốc bột vào. Đủ ba ngày thì khỏi, dứt hẳn.
Bài khác: vào ngày xã tháng hai (ngày tế thần đất mùa xuân), lén lấy một nắm cháo … (?) của nhà làm lễ tế. Xoa dưới nách hai mươi mốt lần trên đất (?), rồi ném ra ngã năm đường, đừng để ai biết thì khỏi hẳn. Nếu có người biết thì không hiệu nghiệm.
Quyển thứ năm · Phụ nữ, phần một.
Làm mọc tóc, làm đen tóc, mục thứ tám.
Gồm mười chín bài.
Bài thuốc chữa tóc thưa không mọc: trước tiên lấy nước trong của giấm và nước vo gạo rửa chỗ hói, dùng vải thô chà cho nóng như lửa. Lấy mỡ tháng chạp cùng mạt sắt (?) nghiền nhỏ, nấu sôi ba dạo, bôi ngày ba lần.
Bài cao làm mọc tóc và râu:
- phụ tử, kinh thực (hạt cây mạn kinh): mỗi thứ hai lượng;
- lá thông, lá trắc bá: mỗi thứ ba lượng;
- mỡ gà ác: ba hợp.
Trên đây năm vị, phủ trở, cho chung vào bình sành mới, phơi âm can (phơi khô trong bóng râm) một trăm ngày rồi lấy ra. Giã nhỏ, trộn với mỡ … (?) ngựa cho sệt như cháo loãng, bôi lên tóc như bôi dầu chải tóc, quấn bông lại, đừng để trúng gió. Ba mươi ngày thì tóc dài.
Quyển thứ năm · Phụ nữ, phần một — Làm mọc tóc, làm đen tóc, mục thứ tám.
Sinh phát cao (cao làm mọc tóc).
Bài thuốc làm tóc mau dài và đen; khi bôi thuốc đặc biệt kiêng gió.
- ô uế (rễ cây ô đầu có hình mỏ quạ, có độc), mãng thảo (lá cây mãng thảo, có độc), tục đoạn (rễ cây tục đoạn), tạo giác, trạch lan (cây mần tưới), bạch truật, tế tân, lá tre: mỗi thứ một lượng;
- phòng phong, tân di: mỗi thứ một lượng.
- lá trắc bá: thái nhỏ, bốn lượng;
- hạnh nhân (giã riêng), lá thông: mỗi thứ ba lượng;
- mỡ lợn: ba thăng.
Trên đây mười bốn vị, thái nhỏ. Trước tiên ngâm vào ba thăng giấm đặc để ba năm qua một đêm, rồi cho thuốc vào mỡ, nấu ba lên ba xuống. Cao thành thì bỏ bã, bôi lên tóc và đỉnh đầu. (Sách "Thiên Kim" có thêm thạch nam – lá cây thạch nam.)
Quyển thứ năm · Phụ nữ, phần một — Làm mọc tóc, làm đen tóc, mục thứ tám.
Sinh phát cao.
Bài thuốc chữa tóc và tóc mai hói rụng, không mọc:
- thăng ma (rễ cây thăng ma), tề ni (rễ cây tề ni): mỗi thứ hai lượng;
- mãng thảo, bạch chỉ, phòng phong: mỗi thứ một lượng;
- khương lang (con bọ hung): bốn con;
- mỡ … (?) ngựa, mỡ lừa, mỡ gà trống (có thuyết nói là mỡ gấu), mỡ lợn, mỡ chó: mỗi thứ năm hợp.
Trên đây mười một vị: năm vị thuốc, còn mỡ thì lấy loại đã thắng sẵn. Đều thái nhỏ, ngâm giấm một đêm, sáng ra nấu chung. Sôi thì nhấc khỏi lửa, nguội lại bắc lên, sôi một dạo lại nhấc ra, cứ ba lên ba xuống. Bỏ bã, bôi lên đầu, dùng thay dầu chải tóc. Ba mươi ngày tóc mọc.
Bài khác: đốt phân dê lấy tro, dội nước lọc lấy nước, dùng gội đầu. Ba ngày gội một lần, không quá mười lần là tóc mọc.
Bài thuốc chữa rụng tóc:
- lá trắc bá: thái nhỏ, một thăng;
- phụ tử: hai lượng.
Trên đây hai vị, giã rây, trộn mỡ lợn, làm ba mươi viên. Khi gội đầu thì thả một viên vào nước vo gạo, tóc sẽ không rụng. Thuốc bọc vải, đựng trong đồ đậy kín, đừng để bay hơi.
Bài thuốc làm dài tóc:
- mạn kinh tử (hạt cây quan âm biển): ba thăng;
- phụ tử to: ba củ.
Trên đây hai vị, phủ trở, ngâm trong một đấu hai thăng rượu, đựng trong bình sứ, bịt miệng hai mươi ngày. Lấy mỡ gà rán ra để bôi, và dùng nước thuốc làm dầu chải tóc. Mười ngày tóc dài thêm một thước. Đừng bôi sát mặt.
Bài khác:
- hạt gai: ba thăng;
- tần tiêu (hạt tiêu đất Tần): ba thăng.
Trên đây hai vị, ngâm chung trong nước vo gạo một đêm, dùng gội đầu thì tóc dài.
Bài khác:
- hạt gai: hai thăng;
- lá cây ngô đồng trắng: một nắm.
Trên đây hai vị, nấu với nước vo gạo, bỏ bã, để nóng lạnh vừa phải rồi gội. Hai mươi ngày tóc dài.
Bài thuốc chữa rụng tóc: lấy ba thăng vôi, trộn nước cho ẩm, rang đến khi thật cháy, để nguội, đựng trong túi lụa, ngâm vào ba thăng rượu, bịt kín. Mùa đông ngâm mười bốn ngày, mùa xuân và thu bảy ngày. Lấy rượu hâm ấm uống mỗi lần một hợp, giữ cho hơi rượu luôn liên tục. Bảy ngày thì hết rụng; uống một trăm ngày thì suốt đời không rụng, tóc mới mọc ra.
Bài khác: lấy một thạch tang bạch bì (vỏ rễ cây dâu), dùng một thạch nước nấu sôi ba dạo, gội đầu ba lần thì hết rụng.
Bài thuốc làm tóc bạc đen lại:
- bạch chỉ đất Lũng Tây (vùng phía tây núi Lũng, nay thuộc Cam Túc), hoa toàn phúc, tần tiêu: mỗi thứ một thăng;
- quế tâm: một thước.
Trên đây bốn vị, giã rây thành tán. Uống với tỉnh hoa thủy (nước giếng múc đầu tiên lúc sáng sớm) mỗi lần một phương thốn chủy, ngày ba lần. Ba mươi ngày tóc đen lại. Kiêng chuyện phòng the.
Bài khác: vừng đen đồ chín rồi phơi, làm chín lần như vậy, giã thành bột, trộn với cao táo làm viên, uống lâu dài.
Bài khác:
- phụ tử tám góc: một củ;
- giấm đặc: nửa thăng.
Trên đây hai vị, nấu trong đồ đồng cho sôi hai dạo. Cho vào một cục phàn thạch tốt to bằng quân cờ, khi tan hết thì cho ba lượng mỡ vào, trộn cho đều. Nhấc xuống, khuấy đến khi đông lại, cho vào ống tre. Nhổ tóc bạc đi rồi bôi cao lên, tóc đen sẽ mọc ra.
Bài thuốc chữa tóc vàng: lấy mỡ lợn tháng chạp trộn với tro phân dê và tro cỏ nến, lượng bằng nhau, đắp lên. Ba ngày làm một lần, đến khi tóc đen thì thôi.
Bài khác: lấy giấm nấu đậu nành cho nhừ, bỏ đậu, cô lại để nguội cho sệt (?), bôi lên tóc.
Bài khác: lấy mỡ gấu bôi tóc rồi chải. Xõa tóc, nằm sấp dưới chân giường chừng một bữa ăn (?) rồi ra, tóc sẽ đen hết. Dùng không quá một thăng.
Bài thuốc nhuộm tóc: ba quả lựu (dùng vỏ và lá cũng được), mạt sắt vụn cỡ hạt táo, sáu thăng giấm, ba thăng nước. Trộn các thứ nấu chung, sôi đủ nghìn dạo là được. Gội tóc bằng nước tro, để khô rồi nhuộm.
Quyển thứ năm · Phụ nữ, phần một — Làm mọc tóc, làm đen tóc, mục thứ tám.
Qua tử tán (thuốc bột hạt bí).
Bài thuốc chữa tóc bạc sớm. Lại chữa chứng hư lao (cơ thể suy kiệt lâu ngày), não tủy trống cạn, vị khí (khí của dạ dày, chỉ chức năng tiêu hóa) không điều hòa, các tạng suy kiệt, khí huyết không đủ, nên khiến tóc bạc sớm; người còn trẻ mà tóc thưa (?), hoặc vì lo buồn mà tóc bạc sớm; nhìn xa thì … (?) mờ, gặp gió chảy nước mắt, tay chân nóng bứt rứt, đầu óc hoảng hốt hay quên lầm lẫn, tiêu chảy nhiều năm. Uống một năm sau thì … (?):
- hạt bí to: một thăng;
- bạch chỉ (bỏ vỏ), đương quy, [xuyên] khung, cam thảo (nướng): mỗi thứ hai lượng.
Trên đây năm vị, giã rây thành tán. Uống sau bữa ăn mỗi lần một phương thốn chủy, ngày ba lần. Uống với rượu, nước tương, nước sắc hay nước cơm tùy ý. (Một bài có hai lượng tùng tử – hạt thông.)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video