Loại thứ mười hai: Lừa đảo trên thuyền
Thuyền chở luôn người nhà và hành lý bỏ trốn
Nghê điển sử (điển sử: chức quan nhỏ ở huyện, lo việc tuần tra, bắt giữ và coi ngục) xuất thân từ chức lại viên (nhân viên thừa hành giấy tờ trong nha môn, không đỗ đạt khoa cử mà được cất nhắc lên làm quan), nhà vốn rất giàu. Ông vừa được bổ làm quan, sắp lên đường nhận chức mới. Ở kinh thành, ông mua sắm đồ dùng, vật dụng lặt vặt, đồ quý để ngắm chơi và các tấm lụa gấm, món nào cũng đẹp, đóng thành sáu gánh hành lý. Sắp xếp xong xuôi, ông sai ba người nhà áp tải ra bờ sông thuê thuyền trước. Một người ở lại trên thuyền canh giữ, hai người kia quay về. Hôm sau, Nghê điển sử cùng cả đoàn người ra bờ sông tìm thuyền thì không thấy chiếc thuyền hôm trước đâu. Người nhà ở lại giữ thuyền cũng bị chở đi đâu không rõ. Bấy giờ mới biết là đã bị tên lái thuyền gian cuỗm mất rồi.
Nghê điển sử bất đắc dĩ phải trở vào kinh thành, hỏi vay người quen đồng hương tiền lộ phí, định đến nha môn ở kinh thành trình kiện để bắt kẻ trộm. Một người đồng hương cùng được tuyển bổ làm quan can rằng: “Phàm thuê thuyền thì phải nhờ chủ bến (?) (người ở bến đứng ra làm mối cho thuê thuyền) lập giấy cam kết hẳn hoi. Có họ tên người lái thuyền để tra xét thì mới chắc chắn. Nếu tự mình ra đầu sông thuê thuyền, hai bên không quen biết nhau, lai lịch không có chỗ tra, sao tránh khỏi sơ suất? Hơn nữa bên bờ sông thường có thuyền của bọn cướp. Tên lái thuyền giả làm người buôn, dò xem thuyền nào chở hàng tốt, rồi thường ra giữa sông mà cướp. Bọn chúng đều dò la ở bến mà ra. Người không biết lỡ lên thuyền của chúng thì đến chủ hàng cũng bị hại, huống chi chỉ chở mất một người đầy tớ. Nay ông lên nhận chức có hạn định, sao có thể ở đây chờ lâu được? Bọn cướp thuyền lại không có tên tuổi, dấu vết gì, dù có kiện thì biết lần theo đâu mà bắt? Chi bằng thôi đi.” Nghê điển sử nghe lời khuyên, lại ở kinh thành sắm thêm những thứ thiết yếu, rồi vội vã đi nhận chức. Đây là chuyện người không biết lập giấy thuê thuyền mà mắc hại, nên chép lại để làm lời răn cho người đi đường thủy.
Cưới thiếp, đêm trên thuyền bị dụ mất
Ở Dương Châu có tên côn đồ họ Nguy, sống bằng nghề bày trò lừa đảo. Hắn có một đứa con gái là Nguy thị, xinh đẹp thông minh, vừa mười sáu tuổi, chưa hứa gả cho ai. Trong bọn có tên côn đồ họ Kế, trẻ tuổi lanh lợi, không còn cha mẹ. Vì thế tên Nguy kén hắn về ở rể, gả con gái cho. Vợ chồng yêu thương nhau, cha vợ con rể một lòng.
Nửa năm sau đó, bọn chúng chẳng làm ăn được gì. Vừa lúc có Giả tri huyện (tri huyện: quan đứng đầu một huyện) mới được bổ quan, đang trên đường lên nhận chức, đi qua Dương Châu, muốn cưới một người thiếp. Nguy và Kế bàn riêng với nhau, định đem con gái ra gả giả để lừa. Kế đồng ý, tự mình làm mối, đến bàn với ông Giả. Ông Giả đến xem thì ưng ý, liền đưa sính lễ, chúng nhận tám mươi lạng bạc, rồi chọn ngày làm lễ cưới. Nguy và Kế cùng nói với cô gái: “Nửa năm nay không làm ăn được gì, chi tiêu trong nhà túng quẫn, nên đem con gả giả cho Giả tri huyện. Thật ra chồng con còn trẻ, sao nỡ bỏ con. Cha mẹ chỉ sinh được mình con, sao nỡ để con đi. Chỉ vì bất đắc dĩ mới phải đem con ra làm món hàng thôi. Huống chi ông Giả đã già, hiện chưa đưa vợ cả theo, tất nhiên sẽ yêu chiều con. Nhưng chỉ sợ khi đến nơi nhậm chức, ông ta đón vợ cả tới thì bà ấy ắt sẽ hành hạ con tàn nhẫn, chửi mắng đánh đập là điều không tránh khỏi. Từ xưa đã có câu: thà làm vợ người nghèo, chớ làm thiếp người sang. Nay tạm đưa con đi, chẳng mấy ngày sẽ lên thuyền. Chồng con sẽ lén đi thuyền theo sau. Ban đêm thuyền ấy treo một cái quần trắng làm hiệu. Đêm nào trốn được thì con trốn sang chiếc thuyền treo quần trắng, chồng con đã chờ sẵn đón con. Nhớ đừng ham ngủ, kẻo lỡ cả đời chồng con, mà bản thân con cũng chịu khổ.” Kế làm bộ níu áo vợ khóc lóc, nài nỉ ngay trước mặt: “Nàng chịu hứa trở về thì ta mới để nàng đi. Nếu không trốn được, ta thà chết cùng nàng, quyết không nỡ rời xa.”
Nguy thị cũng khóc mà nói: “Cha mẹ đã dặn, sao lại không về. Chỉ là chàng phải đi thuyền theo chờ đón, đừng để lỡ việc.” Ba người bàn tính xong xuôi. Hôm sau, Giả tri huyện sai người đến đón dâu, Kế làm mối đưa cô đi.
Ông Giả và Nguy thị làm lễ thành thân ở quán trọ. Hôm sau nữa, Nguy cũng bày tiệc đãi con rể, kiêm luôn tiễn lên đường. Ngày thứ tư, ông Giả cùng vợ mới thu xếp lên thuyền. Nguy và Kế tiễn biệt rất ân cần. Thuyền đi một ngày bình yên vô sự.
Hôm sau, thuyền đậu bên một bãi cồn. Kế lén đưa thuyền theo, áp sát bên cạnh, treo một cái quần trắng lên trên. Nguy thị cùng chồng là ông Giả ra mũi thuyền ngắm cảnh, thấy chiếc thuyền treo quần trắng ở bên, biết chồng là Kế đã chờ sẵn. Đêm ấy ngủ cùng ông Giả, cô cố ý chiều chuộng quấn quýt, ân ái hết mức. Ông Giả về già mới cưới vợ, đêm nào cũng không bỏ, huống chi đêm ấy trên thuyền lại thỏa thích thêm một lần, nên nằm im ngáy khò khò. Nguy thị bèn lén dậy, trèo sang chiếc thuyền treo quần trắng. Chồng là Kế đã chờ sẵn từ lâu, gặp nhau mừng rỡ vô cùng, đúng như hoa lại nở, trăng lại tròn (ý nói vợ chồng đoàn tụ), rồi ngay trong đêm chống thuyền trốn về.
Sáng hôm sau, Giả tri huyện tỉnh dậy không thấy Nguy thị đâu, trong lòng rất nghi ngại lạ lùng. Ông lại sai một người nhà đến báo cho lão Nguy. Nhà họ Nguy làm ra vẻ kinh ngạc, nghi là trên thuyền cãi cọ, ép đến nỗi cô gái phải nhảy xuống nước, liền chạy lên phủ làm đơn kiện về việc hà hiếp ép người chết đuối. Mấy ngày sau, người nhà về báo lại. Giả tri huyện phải kịp kỳ hạn nhận chức, không thể chờ lâu, cũng không đến biện bạch, cứ thẳng đường đi nhậm chức.
Ba năm sau, ông vào kinh triều cận (quan địa phương theo định kỳ về kinh chầu vua, báo cáo công việc), sai người nhà mang chút lễ vật đến biếu lão Nguy. Người nhà thấy trong nhà ấy có một thiếu phụ bế đứa con nhỏ, trông hệt như Nguy thị, liền chạy về báo chủ. Đến khi Giả tri huyện ngồi kiệu tới thì chẳng thấy bóng dáng đâu. Ông hỏi người đàn bà hôm qua là ai, lão Nguy nói là con gái của dì vợ hắn. Vợ hắn lại còn chạy ra khóc lóc, mắng chửi, vặn hỏi, níu kéo đòi trả người, ông Giả lại bị lừa thêm mười lạng bạc mới thoát thân được. Đây là chuyện lầm cưới con gái của bọn côn đồ, người mất, của cũng mất, lại còn phải chịu biết bao nhiêu chuyện bực mình.
Lời bàn: Cưới thiếp ngay tại nhà cha mẹ cô ấy, đã làm lễ thành thân ở quán trọ, lại được tiễn lên thuyền, có thể nói là hết sức chắc chắn rồi. Ai ngờ lên thuyền rồi mà đêm vẫn trốn được. Vì vậy, ở nơi xa nhà mà cưới thiếp thì không chỉ phải xét chọn kỹ nhà cha mẹ cô gái, mà còn nên xét chỗ ở của người làm mối, và nhờ chủ quán trọ cùng xác minh thì mới khỏi sơ suất. Nhưng nói chung, vẫn không chắc chắn bằng cưới con gái người cùng quê mình.
Mua đồ đồng bị lái thuyền mưu giết
La Tứ Duy, người huyện Lâm Hoài, phủ Phượng Dương, vùng Nam Kinh, cùng đầy tớ là Trình Tam Lang mang hơn một trăm lạng bạc đi Tùng Giang mua vải dệt thoi, đem sang phủ Kiến Ninh, tỉnh Phúc Kiến bán. Rồi lại đến Sùng An mua măng. Năm ấy măng ít, giá đắt, ông bèn dùng số bạc đó mua đồ đồng tẩu ô (?) (loại đồng đen chạm khảm), cùng chén đĩa ba lớp (?) và các thứ đồ đồng khác, đựng vào rương tre, cùng với hành lý đóng thành ba gánh. Ông thuê phu khuân từ Sùng An đi thẳng đến quán trọ Trần Tứ ở Thủy Khẩu để thuê thuyền. Bất ngờ gặp người họ hàng bên ngoại là Lâm Đạt cũng đang trọ ở quán này. Lâm Đạt hỏi mua hàng gì, Tứ Duy đáp: “Chỉ mua ít đồ đồng mang về, thêm cả chén đĩa các thứ, định để trong nhà dùng.”
Lâm Đạt cùng người môi giới là Trần Tứ thuê giúp một chiếc thuyền nhẹ đi nhanh. Lái thuyền là Lại Phú Nhị, thủy thủ là Lý Thái và Ông Kị Đắc. Khi khiêng hành lý của ông lên thuyền thấy rất nặng, tên lái thuyền ngờ là vàng bạc, bèn nảy lòng xấu. Sau khi ông lên thuyền, hắn không nhận chở thêm ai nữa. Tứ Duy hỏi: “Ta muốn đi gấp, sao không nhận thêm khách?” Tên lái thuyền đáp: “Giờ trời sắp tối rồi, mai hẵng nhận thêm vài người dọc đường.” Rồi cho thuyền chạy. Tứ Duy bảo Tam Lang mua ít rượu và đồ nhắm để tối nay uống. Tên lái thuyền bàn với hai thủy thủ rằng nếu tối nay bỏ lỡ cơ hội thì ngày mai khó ra tay. Tứ Duy và đầy tớ uống say ngủ say. Quá nửa đêm, tên lái thuyền đưa thuyền đến chỗ vắng, ba tên dùng dao chém chết hai chủ tớ, vứt xác xuống sông. Mở rương ra xem thì toàn là đồ đồng, tiền bạc mặt chỉ có mười lăm lạng. Phú Nhị nói: “Tao tưởng toàn là bạc, ba đứa mình phát tài một phen, hóa ra là thứ này.” Lý Thái nói: “Có thứ hàng tốt thế này, cũng đáng nhiều bạc.” Phú Nhị hỏi: “Đem đi đâu mà bán?” Lý Thái đáp: “Lo gì không có chỗ bán. Cứ để thuyền một chỗ, dọc đường bán dần, lẽ nào không có người mua.”
Lâm Đạt từ khi chia tay Tứ Duy, đã ba tháng mới về đến nhà, rồi đến thăm Tứ Duy.
Cha Tứ Duy nói: “Thằng con nhà tôi đi xa, vẫn chưa về.” Lâm Đạt nói: “Lạ thật! Ba tháng trước, tôi gặp anh ấy ở quán người môi giới Trần Tứ tại Thủy Khẩu, Giang Tây. Tôi cùng người môi giới thuê thuyền giúp anh ấy. Anh ấy nói đã mua đồ đồng ở Phúc Kiến, đựng rương tre đóng thành ba gánh, đem thẳng về quê bán. Hay là tên lái thuyền đã giở trò ác chăng?” Nói chưa dứt lời, cha mẹ, vợ con cả nhà đều khóc ầm lên. Lâm Đạt nói: “Khoan hãy khóc, biết đâu anh ấy đang bán hàng dọc đường cũng chưa biết chừng. Còn nếu tên lái thuyền giở trò ác thì hắn ắt đem đồ đồng bán khắp nơi. Thử đến các cửa hàng dò dấu vết số đồ đồng ấy, hỏi lai lịch, ắt sẽ rõ. Dù không thấy dấu vết đồ đồng, thì lại đến nhà người môi giới Trần Tứ ở Thủy Khẩu, tìm tên lái thuyền mà hỏi, ắt biết được tung tích.” Cha Tứ Duy cho là phải, bảo con thứ là La Đạt đi theo Lâm Đạt dò hỏi.
Dò đến một cửa hàng ở huyện Vu Hồ, thấy số đồ đồng ấy, họ liền hỏi số đồ đồng này là ông chủ tự mua, hay là khách buôn khác chở tới bán. Chủ hàng nói: “Ba tháng trước có ba người khách đến bán.”
Lâm Đạt hỏi: “Người ở đâu?” Chủ hàng đáp: “Người Giang Tây.” Lâm Đạt hoảng hốt nói: “Hỏng rồi! Bị hại thật rồi.” Liền cùng La Đạt đi thẳng đến Thủy Khẩu hỏi Trần Tứ: “Tên lái thuyền chở hàng của người họ hàng tôi lần trước là người ở đâu?” Trần Tứ đáp: “Người huyện Duyên Sơn.” Lâm Đạt kể lại đầu đuôi, liền cùng Trần Tứ đến Duyên Sơn truy bắt.
Lúc ấy Lý Thái và Ông Kị Đắc đã bán đồ đồng lấy được bạc, mỗi đứa đến nhà kỹ nữ chơi bời. Lâm Đạt và Trần Tứ trông thấy Lý Thái liền nấp đi. Lâm Đạt nói: “Hắn đang vui chơi trong kỹ viện, chắc chưa đi đâu. Tôi với anh lên huyện trình kiện, xin sai lính bắt kẻ giết người, thì không lọt lưới được.” Hai người vào huyện, đơn kiện được chấp nhận. Quan huyện họ Trần sai sáu lính bắt cùng Lâm Đạt và Trần Tứ đến kỹ viện truy bắt. Lý Thái và Kị Đắc đang cười cợt uống rượu với kỹ nữ, Trần Tứ chỉ cho lính, bắt cả hai xích lại. Rồi lại đến nhà Lại Phú. Phú vừa ra khỏi cửa định đi nơi khác, gặp ngay nên cũng bị bắt. Cả ba bị giải lên quan. Quan Trần thẩm vấn, đem ba tên ra kẹp và tra đánh, chúng chịu đau không nổi, đành phải khai nhận. Lý Thái khai: “Lúc ấy khiêng rương lên thuyền thấy nặng khác thường, ngờ là vàng bạc, ba đứa mới nảy ý mưu hại, vứt xác xuống sông. Mở rương ra xem thì toàn đồ đồng, chỉ được mười lăm lạng bạc mặt, hối hận không kịp. Đồ đồng đã bán hết dọc đường, bạc đã chia nhau. Nay việc bại lộ, là chúng tôi tự làm tự chịu, cam nhận tội chết.” Quan Trần cho đánh mỗi tên năm mươi gậy, rồi định án xử tử, truy thu tang vật giao cho La Đạt và Lâm Đạt nhận về. Hai người dập đầu tạ ơn rồi đi.
Lời bàn: Sông suối vốn là nơi hiểm nguy, kẻ lái thuyền phần nhiều là hạng ngu dốt hung tợn. Nếu mang bạc thật bên mình thì phải giấu kỹ, đề phòng cẩn mật. Còn nếu mang đồ đồng, chì, thiếc và những thứ nặng giống như bạc, thì phải nói rõ với chúng, mở ra cho chúng xem, để chúng khỏi thèm thuồng, mới giữ được an toàn. Nếu không, như dùng viên đạn vàng để bắn chim sẻ (khoe của để lộ ra như thể giàu có), như hạt ý dĩ bị người ta coi là ngọc minh châu (vật tầm thường bị tưởng lầm là của quý), thì hiếm khi không bị kẻ gian để mắt dòm ngó. Như mối thù của Tứ Duy mà báo được, là may nhờ Lâm Đạt tìm ra được gốc rễ. Nếu không nhờ người làm mối thuê thuyền để lần ra tên lái thuyền, thì làm sao giết được kẻ có tội mà diệt trừ điều ác ấy?
Nhưng trừng trị kẻ ác sao bằng giữ được thân mình, kẻ giết người đền mạng sao bằng được sống mà trở về. Cho nên ai ra đi mà mang theo đồ nặng thì nên lấy chuyện này làm gương, thận trọng và kín đáo, thì mãi mãi không có sơ suất.
Mang gương lên thuyền suýt dẫn đến bị mưu hại
Hùng Cảo Chương là người giàu có, con nhà dòng dõi lâu đời. Sức anh ta đủ bóp chết hổ, lại luyện cả côn bổng. Tháng (?) nọ, anh ta dẫn hai người hầu gái ra vườn sau, gặp một con hổ nhảy tường vào, liền lui vào nhà, mỗi người cầm chĩa thép và gậy lớn ra.
Hổ chồm thẳng tới, Cảo dùng chĩa chặn lại, thuận thế đè nó xuống đất, rồi vội đánh một cái. Hổ lại chồm lên, Cảo lại dùng chĩa đè xuống, đánh thêm một cái. Hổ bèn quay mình bỏ chạy. Cảo đuổi theo đánh từ phía sau, hổ ngã gục.
Anh ta gọi gấp hai người hầu gái: “Mau đến giúp.” Hai người hầu gái mỗi người cầm gậy lớn xông vào đánh, hổ chết ngay dưới gậy.
Người thời ấy gọi anh ta là “Cậu Tư Cảo đánh hổ”.
Về sau anh ta muốn đi chơi khắp các nơi danh thắng, nên giả cớ nói với anh trai là ra ngoài buôn bán. Người anh can: “Chú tính cứng cỏi mà không biết mưu tính, đừng mong kiếm tiền, chỉ e còn gây họa.” Cảo nói: “Lão bộc Mãn Khởi có sức lại lắm mưu, đi cùng em thì có sao.” Người anh không ngăn được. Cảo mang hơn trăm lạng bạc lên đường, nói: “Ta ra ngoài, liệu cơ hội mà sắm hàng, dù không có lời, lẽ nào lại lỗ vốn? Ai mà lừa được ta.”
Đi chơi vùng Chiết Giang, Quảng Đông, gặp hàng đáng mua, đầy tớ Mãn Khởi nói: “Giá thứ này rất rẻ, mua về ắt có lời.” Cảo nói: “Ta đi xa đến đây, chưa xem hết phong cảnh nơi này, nếu sắm hàng ngay thì làm sao thân mình được nhẹ nhàng tự do.” Người đầy tớ thưa mấy lần, đều không được nghe theo. Biết chủ chỉ chú tâm rong chơi, chẳng nghĩ đến lời lãi, về sau ông ta đành mặc. Chủ uống thì mình cũng uống, chủ đi thì mình cũng theo. Chưa đến nửa năm, vốn đã mất hai phần ba. Mãn Khởi lại nói: “Không về thì sắp hết lộ phí.” Cảo nói: “Vốn tuy ít, cũng phải sắm ít hàng mang về, làm quà biếu người thân khi đi xa về.” Lại lần lữa thêm hai tháng, đến Hồ Châu, Mãn Khởi lại giục về. Cảo hỏi: “Mua thứ gì thì tốt?” Mãn Khởi đáp: “Bút mực là tốt nhất.” Cảo nói: “Ta không rành nghề, không biết lựa chọn, sợ bị người ta lừa thiệt. Cũng phải mua thêm thứ gì đó cho mẹ, chị dâu và vợ ta, vốn bạc đã lỗ rồi, cho họ đỡ lắm lời.” Mãn Khởi nói: “Lụa gấm, gương soi là tốt.” Cảo nói: “Lụa gấm thì vốn chẳng còn bao nhiêu, ta không phải hạng khách buôn thứ ấy. Chi bằng mua mười lạng bút mực, mười lạng gương là được.” Mãn Khởi đáp: “Cũng tốt.” Rồi giục mua gấp mang về, chỉ có hai cái rương nhỏ. Cảo nói: “Hàng này rất hay, lại gọn nhẹ dễ mang.”
Đến bờ sông đáp thuyền, tên lái thuyền thấy dáng vẻ oai nghi của nhà giàu, người nhà đi theo chỉnh tề, mà hành lý chỉ có hai rương nhỏ. Đến khi đón vào thuyền, thấy rương nặng trịch, đoán chắc toàn là bạc, nên lấy lời dò hỏi: “Quý khách từ đâu đến? Sao không mua nhiều hàng hơn?” Cảo vì vốn ít, sợ các khách buôn coi thường, nên nói dối: “Anh tôi làm quan ở Hồ Quảng, tôi từ chỗ anh tôi làm quan trở về, chưa mua được hàng gì.” Tên lái thuyền nói: “Hóa ra là cậu ấm.” Lại thấy người nhà hầu hạ cung kính, lúc nào cũng gọi chủ là “tướng công”, tiêu xài đều rộng tay, không giống các khách buôn khác, vì thế càng tin đúng là cậu ấm nhà quan thật.
Mọi người trên thuyền đều kính nể nhường nhịn anh ta. Khi thuyền cập bến, các khách buôn đều chuyển hàng lên bờ. Riêng tên lái thuyền giữ cậu ấm họ Hùng lại, nói: “Trên thuyền nhiều khách, chưa tỏ được lòng kính. Nay xin bày một chén rượu mời cậu ấm.” Rồi lên bờ mua nhiều món ngon rượu quý. Đêm đến hắn mời uống, rất ân cần. Hùng Cảo yên tâm uống thả cửa. Tên lái thuyền lại cố mời người nhà uống. Mãn Khởi trong lòng biết hắn không có ý tốt, lúc đầu giả từ chối không uống, sau không cưỡng được lời mời, cũng uống mấy chén, rồi giả say đi ngủ. Cậu Hùng thì để mặc tên lái thuyền mời mọc, say thật, không còn biết gì.
Mãn Khởi đợi chủ ngủ say, liền dậy nói với tên lái thuyền: “Tôi đâu có say thật, nay gần đến nhà, trong lòng lo buồn, uống rượu không trôi thôi. Cậu chủ này là hạng mê rượu mê gái. Cậu cả ở chỗ làm quan đưa mấy trăm lạng bạc cho cậu về, dọc đường cậu chơi gái tiêu hết sạch, chỉ mang được mấy cây bút, mấy chiếc gương về làm quà cho đám cháu thôi. Mai cụ ông về ắt trách tôi không can ngăn được. Đời có hạng người này, thấy rượu như thấy đường, lại hay khoác lác, can sao nổi. Để tôi mở thử hai cái rương cho ông xem, trong ấy làm gì có một ly bạc nào.” Rồi lấy chìa khóa mở hai rương, chỉ có bút và gương, không hề có bạc. Mãn Khởi lấy hai chiếc gương tặng tên lái thuyền, nói: “Suốt dọc đường được ông chiếu cố nhiều, tặng ông mỗi thứ một chiếc gương để dùng.” Tên lái thuyền nói: “Đồ của chủ, không được tự ý đem cho người.” Mãn Khởi nói: “Có lấy đi một nửa, cậu ấy cũng chẳng biết đâu. Về đến nhà rồi, ai mà biết số lượng.” Rồi khóa rương lại, cùng tên lái thuyền đi ngủ. Suốt đêm Mãn Khởi đề phòng.
Hôm sau lên bờ, Cảo nói: “Đã được ông lái thuyền có lòng tốt như vậy, thưởng thêm cho ông ấy một đồng cân bạc.”
Về đến nhà, Mãn Khởi nói: “Cậu đếm lại gương đi, đừng để mất.” Cảo kiểm lại, nói: “Mất mất hai chiếc.” Mãn Khởi nói: “Tôi đã đem hai chiếc gương ấy đổi lấy hai cái đầu của cậu với tôi mang về, cậu chủ vẫn chưa biết sao?” Cảo nói: “Mày nói nhảm gì thế.” Mãn Khởi kể lại từng chuyện tên lái thuyền mời rượu trên thuyền, rồi nói: “Nếu hắn không định mưu hại, thì với người sắp chia tay, sao lại tốn kém rượu thịt mà ân cần đến thế?” Cảo giật mình nói: “Đúng thật. Nếu không nhờ mày hiểu chuyện, suýt nữa mất hai mạng rồi.” Cả nhà nghe chuyện đều mừng, trọng thưởng Mãn Khởi.
Lời bàn: Hùng Cảo vốn là con nhà giàu sang, lấy buông thả làm vui, lấy khoác lác làm hay, (?) không biết đường đời hiểm trở. Nếu Mãn Khởi không sáng suốt thì đã dễ dàng nộp hai mạng vào bụng cá rồi.
Phàm (?) người đi xa, nếu chủ sơ suất, tự mãn, mà có được một người nhà cẩn thận kín đáo thì cũng rất có ích. Cho nên quẻ Lữ (quẻ trong Kinh Dịch nói về cảnh đi xa, ở đất khách) coi mất đầy tớ là nguy, được đầy tớ là tốt. Ý nghĩa lời thánh nhân viết cho quẻ Lữ thật lớn lao thay!
Hành lý bị gánh nhầm sang thuyền khác
Lục Mộng Lân, người huyện Tiến Hiền, Giang Tây, đến huyện Hải Trừng, Phúc Kiến mua hơn mười gánh hồ tiêu, định đem đến Vu Hồ bán. Có một khách buôn đem một gánh hàn the đổi cho ông, phần còn lại trả bằng bạc. Hôm sau ông nhờ chủ quán trọ lập giấy thuê thuyền của lái thuyền Trần Nhai Tứ, đi thẳng đến Kiến Ninh. Các thứ hàng đều chuyển lên thuyền, chỉ có đầy tớ Chiêm Hưng gánh một gánh hành lý chính (gánh đựng đồ quý), đi theo Mộng Lân. Giữa đường bất ngờ gặp một người đồng hương, hỏi han chuyện nhà, nói lải nhải không dứt, ông bèn sai đầy tớ gánh hành lý lên thuyền trước, rồi quay lại đây chờ sai bảo.
Người đầy tớ gánh nhầm sang thuyền khác, cất vào khoang thuyền xong, lại quay về tìm chủ, thì chủ vẫn còn đang chuyện trò với người đồng hương chưa xong.
Thấy đầy tớ đến, ông liền sai đi làm việc khác, rồi mới từ biệt người đồng hương xuống thuyền. Kiểm hành lý không thấy, ông liền đánh mắng người nhà. Lại đổ tội cho lái thuyền lấy trộm, làm đơn kiện lên quan huyện họ Hồ, nói lái thuyền lấy trộm hơn một trăm lạng bạc bán hồ tiêu của ông, lấy chủ quán trọ là Chúc Niệm Cửu làm chứng. Lái thuyền khai rằng trên thuyền có mười mấy tốp khách buôn, nào ai thấy đầy tớ ông ta gánh hành lý lên thuyền. Quan Hồ cho bắt đến thẩm vấn, các khách buôn cùng thuyền đều nói chưa từng thấy ai gánh hành lý gì lên. Quan Hồ nói: “Thuyền thì đến cây kim cũng không lọt, các hàng khác đều còn, riêng hành lý có bạc lại bị mất.” Rồi đem lái thuyền ra tra đánh, kẹp, hắn không nhận, nói: “Là đầy tớ của ông ta là Chiêm Hưng thấy trong túi có bạc, tự lấy trộm rồi vu cho tôi. Hoặc là gánh nhầm sang thuyền khác nên mới mất. Kẻ tiểu nhân này dù có bị kẹp đến chết cũng khó mà nhận.”
Quan Hồ lại thẩm vấn Chiêm Hưng: “Chắc là mày nhận nhầm thuyền người khác là thuyền mình, trong lúc vội vàng mà sơ suất, chứ không phải mày phản chủ. Cứ thành thật khai ra, khỏi bị kẹp.” Chiêm Hưng không nhận, bèn bị kẹp, đánh một trăm cái. Chịu đau không nổi, đành phải khai nhận: “Là chủ gặp người đồng hương giữa đường chuyện trò, tôi tự gánh lên thuyền, cất vào khoang xong, lại quay về chờ chủ sai bảo. Đến khi quay lại thuyền thì không thấy hành lý đâu, là do tôi nhất thời nhận nhầm, nên mới mất. Sợ chủ bắt tội, nên tôi không dám nhận. Mong lão gia cứu kẻ tiểu nhân một mạng.” Quan Hồ phạt Chiêm Hưng ba mươi gậy, rồi khuyên Mộng Lân: “Là lỗi của chính ông. Phàm ra ngoài buôn bán, bạc và đồ quý không được rời thân. Lúc gánh hành lý, phải bảo Chiêm Hưng trông giữ, đợi ông đến thuyền rồi mới sai người khác, thì dù có lên nhầm thuyền khác cũng không mất. Nay như thế này là số ông phải mất của, sao có thể oán đầy tớ được.” Rồi cho tất cả về, miễn khai cung thêm (?).
Lời bàn: Hàng hóa đưa lên thuyền thì phải luôn có người trông giữ, để đề phòng lái thuyền lấy trộm.
Người ta có được đầy tớ khôn ngoan là điều tốt. Cho nên đầy tớ còn non nớt mà gánh hành lý có dính đến bạc và đồ quý thì phải đi theo sát bên mình. Giao cho chắc chắn thì chủ không mất gì. Nếu sai gánh đi trước, gửi nhầm sang thuyền khác, sao khỏi mất được. Vậy mà Mộng Lân chỉ biết hàn huyên chuyện cũ, đến nỗi sơ suất mất của lại dính vào kiện tụng, sao mà ngu thế! Các nhà buôn lấy chuyện này làm gương thì có thể răn mình về sau.
Phu khuân gánh mất hàng vừa dỡ khỏi thuyền
Ở bờ sông thành Kiến Ninh, hễ thuyền khách cập bến là bọn phu khuân kéo đến đông nghịt, xin được thuê gánh hàng vào thành.
Khách từng trải thì ắt quát lui bọn phu, đợi hàng trên thuyền chuyển hết lên bờ, đếm và ghi chép đâu ra đấy, rồi mới chia làm mấy gánh, gọi mấy người phu, tự mình nhớ mặt từng người, rồi mới cho gánh vào thành, lập tức sai người đi theo sau, mới giữ được không mất. Còn người non nghề đến, bọn phu khuân chẳng cần biết đồ đạc đã kiểm đủ chưa, cứ vơ vét lên gánh, chủ phải vội đi theo phu, nên nhiều khi còn sót đồ trên thuyền chưa lấy hết.
Có một tú tài (người đã đỗ khoa thi cấp thấp nhất) họ Điền ở huyện Hầu Quan ra ngoài mở lớp dạy học, cuối năm trở về, được hơn bốn mươi lạng tiền công dạy học, quần áo chăn màn đồ đạc cũng đáng hơn mười lạng, đóng thành hai rương lớn. Đi qua thành Kiến Ninh, ông muốn vào thăm người đồng hương, bèn bảo một người phu gánh rương đi trước. Ông Điền là nhà nho, thong thả bước theo sau. Người phu thấy ông đến chậm, bước mỗi lúc một gấp, len vào cổng thành, đến chỗ đông đúc ồn ào lại càng đi nhanh, rồi gánh vào ngõ quanh co mà trốn mất. Ông Điền đằng sau tuy có gọi dừng lại, nhưng làm sao gọi được. Trong thành ngõ ngách quanh co, nhiều lối rẽ, biết tìm ở đâu.
Hôm sau ông đến trình báo với quan tuần bộ (quan ở phủ coi việc tuần tra, bắt trộm cướp) họ Lữ. Quan tuần bộ họ Lữ là người sáng suốt, cho rằng phu khuân lừa mất đồ thì phải dùng phu khuân mà tra. Ông liền gọi hai nha dịch đến: “Các ngươi nhớ mặt ông tướng công họ Điền này. Trưa nay ông ấy mặc áo dài trắng, hành lý trên thuyền tới, ắt có phu khuân gánh đi mất. Hai ngươi bí mật đi theo sau, đến tận nhà hắn bắt về.” Rồi lại nói với tú tài họ Điền: “Hôm nay ông kiếm một gánh hành lý giả, đáp thuyền từ ngoài mười dặm đến phủ, cứ như hôm trước lúc cập bến mà gọi phu đến gánh. Ông mặc áo dài trắng đi, để hai nha dịch này dễ nhận ra. Khi họ đã ở bên cạnh, ông cố ý đi chậm, mặc cho phu gánh đi, ắt bắt được người phu hôm trước.”
Tú tài họ Điền hiểu ý, ngay chiều hôm ấy chuẩn bị hành lý, đáp thuyền từ ngoài mười dặm đến, thấy hai nha dịch ở bên cạnh, hai bên đều nhận ra nhau. Ông cố ý gọi phu gánh hành lý, rồi thong thả theo sau người phu, quả nhiên hắn gánh đi mất. Hai nha dịch lần theo đến tận nhà, bắt giữ, nói: “Quan Lữ gọi mày.” Người phu là Hoàng Tam không biết đầu đuôi, đành phải đi theo. Quan Lữ hỏi: “Cớ sao mày gánh mất hành lý của tú tài?”
Hoàng Tam hoảng sợ nói: “Chỉ là tạm gửi ở nhà tôi, đang định mang trả.” Quan chỉ quát đánh năm gậy, lúc ấy tú tài họ Điền mới đến nha. Quan Lữ dặn đi dặn lại Hoàng Tam: “Hôm nay tạm tha tội cho mày. Ông tướng công này hôm qua bị một tên phu gánh mất một gánh rương, hạn cho mày hai ngày, phải truy tìm giúp. Nếu tìm không ra, nhất định bắt mày đền.”
Hoàng Tam nói: “Phu gánh dưới bến cứ hai ngày đổi một tốp, hôm qua không phải bọn tôi.” Quan Lữ nói: “Mày cứ theo dõi bọn hôm qua.” Hoàng Tam bí mật dò hỏi hai ngày, không tìm được. Ngày thứ ba, nha dịch đến bắt, đi đến nửa đường thì thấy một người phu là Liễu Ngũ đem ba đồng cân bạc đổi lấy tiền đồng để tiêu, rồi liền mua cá thịt các thứ mang về nhà. Hoàng Tam bị giải đến nha lần nữa, bẩm: “Dò hỏi mãi không được, chỉ vừa gặp Liễu Ngũ đổi bạc lấy tiền, mua nhiều cá thịt, việc này có chỗ đáng ngờ.” Quan tuần bộ lập tức sai bốn người cùng tú tài họ Điền và Hoàng Tam đến thẳng nhà Liễu Ngũ khám xét. Nhà chỉ có một gian nhỏ, khám ra quả thấy tang vật. Bắt về nha tuần bộ, Liễu Ngũ khai: “Bạc và đồ vẫn còn đủ. Năm ngày trước không dám ra khỏi nhà, hôm nay chỉ tiêu ba đồng cân bạc, đổi tiền mua đồ ăn cho vui. Lừa lấy trộm là thật.” Quan tuần bộ cho đánh hai mươi gậy, nói: “Hai tên phu chúng mày lừa lấy trộm hàng của khách, mỗi đứa đáng xử tội đồ (bị đày đi làm lao dịch khổ sai). Nhưng Hoàng Tam đã tìm bắt được Liễu Ngũ, lấy đó chuộc tội, đánh thêm mười gậy rồi tha, để răn về sau.
Tạm thương Liễu Ngũ là kẻ nghèo khó, chỉ xử tội bất ưng (theo luật, tội làm việc không nên làm, phạt nhẹ), nộp phạt xong thì cho về.” Rồi lại gọi tú tài họ Điền làm giấy nhận, nhận về toàn bộ đồ vật cũ. Chưa được mấy ngày đã bắt được đúng thủ phạm. Nếu không có tài trị dân, sao làm được như thế!
Lời bàn: Phu khuân gánh mất hàng hóa thì nơi nào cũng có, cho nên ra đi phải hết sức đề phòng.
Như quan tuần bộ họ Lữ vạch ra được kẻ gian, khiến việc bắt trộm làm hết sức mà không sót, là hoàn toàn nhờ một nước cờ dùng phu khuân để tra phu khuân, đúng như câu “dùng người man di đánh người man di” (dùng chính loại người ấy để trị loại người ấy). Lại có câu tục ngữ: “Trộm bắt trộm, kim khều gai”, cũng là ý này. Người thuê phu có thể lấy đó làm lời răn, người bắt trộm có thể lấy đó làm phép tắc.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video