Thiên 14 — Loại 14 — Giả ngân: lừa bằng bạc giả

 Loại thứ mười bốn: Lừa bằng bạc giả

 Đem nguyên bảo giả ra lừa người nông dân

 Xưa có một người vốn là dân làm ruộng. Ông ta cày cấy vất vả, ăn mặc đạm bạc, nhưng tính rất keo kiệt, nên nhà khá dư dả. Có một tên bịp từ tỉnh khác đến vùng ấy. Hắn biết ông nông dân này tham lam lại hiểu biết mù mờ, bèn dò xem ngày nào ông sẽ cày ở chỗ nào. Hắn đem trước hai thỏi nguyên bảo giả (nguyên bảo: thỏi bạc lớn đúc hình thuyền, thường dùng để nộp thuế hay buôn bán lớn), nặng tổng cộng một trăm lạng (lạng: đơn vị cân bạc, khoảng 37 gam), chôn giấu ở chỗ đó.

 Đợi lúc ông nông dân đang hì hục cày, tên bịp cố ý đến bên sườn núi gần đó, làm bộ tìm bên này, tìm bên kia. Ông nông dân hỏi: “Anh kia tìm gì ở đây thế?” Tên bịp đáp: “Tôi tìm ít đồ ở đây, ông hỏi làm gì?” Ông nông dân đành im lặng. Tên bịp lại nhận diện cây này, rồi nhận diện cây kia, như người bị mất thứ gì. Ông nông dân lại nói: “Anh này buồn cười thật, cứ đi khắp núi nhận cây làm gì vậy?”

 Tên bịp nói: “Thật không dám giấu, năm xưa cha tôi bị bọn giặc cướp lưu động bắt, rồi cũng nhập bọn với chúng. Về sau ông có rất nhiều bạc, một mình không mang nổi, bèn chôn bạc ở nhiều nơi, để lại một cuốn sổ ghi chép, định sau này quay lại lấy, chẳng may đã qua đời. Nay tôi theo sổ đến tìm chỗ bạc chôn dưới gốc cây ở đây, mà không biết là cây nào. May gặp ông ở đây, ông lại giúp tôi tìm. Nếu tìm được thì chia cho ông một ít cũng chẳng sao.”

 Ông nông dân bèn vác cuốc cùng đi tìm, quả nhiên dưới một gốc cây đào được hai thỏi nguyên bảo. Tên bịp giả vờ mừng rỡ lắm, nói: “Chỗ này đã tìm được thì những chỗ khác đều tìm được cả. Tôi thật lòng muốn chia cho ông một ít, chỉ là ở đây không có búa đục (để chặt bạc ra).” Hắn lại nói: “Số bạc này tôi không có chỗ cất, chi bằng đến nhà ông, ông giúp tôi tìm cho hết, tôi sẽ chia mấy thỏi nguyên bảo để cảm ơn ông, ý ông thế nào?”

 Ông nông dân nói: “Hay lắm. Nhưng tôi với anh xưa nay chẳng quen biết, bỗng dưng anh đến nhà tôi ra vào, há chẳng khiến người ta nghi ngờ sao?” Tên bịp nói: “Phải giả xưng là bà con thân thích gì đó mới được.” Ông nông dân nói: “Có rồi. Tôi có một người em vợ, năm sáu bảy tuổi bị bán cho khách buôn ở miền sông xa, đến nay vẫn không biết tin tức. Anh cứ nhận là em vợ tôi về thăm chị và anh rể, có gì là không được.” Rồi ông kể tường tận cho tên bịp nghe tên họ, hình dáng của bố vợ, mẹ vợ.

 Thế rồi ông dẫn hắn về nhà, gọi vợ ra gặp em. Người vợ gặp mặt, hỏi sao mặt mũi em trai lại không giống mình. Tên bịp đáp: “Em ra ngoài tỉnh khác, phong thổ bên ấy khác, vì thế mà không giống.”

 Người vợ lại hỏi: “Cha ta tên gì, hình dáng ra sao? Mẹ tên gì, hình dáng ra sao?”

 Tên bịp đáp không sai chút nào. Bà lại hỏi: “Chú ta tên gì, hình dáng ra sao?” Tên bịp đáp: “Em đi từ hồi còn nhỏ, chỉ nhớ được cha mẹ, không nhớ được chú.” Người vợ bèn tin, giết gà, nấu cá, bày cỗ thịnh soạn để đãi em. Anh em của ông nông dân, mỗi người cũng bày tiệc tiếp đãi rất hậu. Tên bịp nói với anh rể: “Em cần ít bạc lẻ để tiêu, anh lấy ở nhà mười lăm, mười sáu lạng cho em tiêu vặt.” Ông nông dân bèn cân (?) hơn mười lạng bạc thật đưa cho hắn tiêu.

 Qua mấy ngày, tên bịp đưa sổ cho anh rể xem, nói còn hơn mười thỏi nguyên bảo nữa, ở trong một ngôi am (chùa nhỏ) trên núi nọ. Am ấy không có người ở. Anh rể mang theo hai hộp đồ ăn thức uống, gánh đến am. Lúc ấy tên bịp đã sai sẵn hai tên giặc chờ ở đó. Chúng lập tức trói quặt tay ông nông dân vào cột. Hai tên giặc rút dao nhọn đuôi trâu ra, mấy lần đòi giết ông. Tên bịp giả vờ can: “Tôi được anh rể tiếp đãi hậu, ăn nhiều gà cá của anh em nhà ông ấy, đừng giết anh rể tôi.” Ba tên ăn hết đồ ăn thức uống rồi bỏ đi. Ông nông dân kêu trời trời chẳng thấu, xuống đất không có cửa (ý nói cùng đường, không ai cứu).

 Đến chiều hôm sau, có một đứa bé chăn trâu đi qua, ông nông dân kêu cứu mạng, mới được cởi trói mà về nhà. Vợ hỏi: “Sao đến hôm nay mới về, em sao không về?” Ông nông dân ngượng ngùng gắt: “Đừng nói nó nữa, đừng nói nó nữa!” Đến nay ai bị lừa, dân gian vẫn có câu: “Đừng nói nó nữa.”

 Gần đây ở vùng Giang Nguyên có một người cũng bị một tên bịp lừa y như thế. Nhưng vợ ông ta khôn ngoan, lập tức lấy thỏi nguyên bảo đục ra xem, biết là thỏi thiếc, bèn trói tên bịp lại đánh, bắt hắn viết lời khai, rồi mới thả.

 Nếu không có người vợ hiểu biết thì cũng đã giẫm lên vết xe đổ của ông nông dân trước rồi; đến lúc ấy mới hối thì há chẳng muộn sao.

 Lời bàn: Ông nông dân này chịu khó chịu khổ, chăm chỉ ra sức, tiêu pha dè sẻn, ăn uống đạm bạc, nhờ thế may mà giàu được.

 Sao lại để lòng tham sai khiến, rơi vào bẫy của giặc, đến nỗi mất của lại bị nhục, trái lại không bằng sự khôn ngoan của người đàn bà ở Giang Nguyên. Nhưng đời mạt ngày càng dối trá, kẻ gian bày ra trăm mánh, gần đây bọn “giả đánh rơi gói” lừa được rất nhiều người. Lại ở vùng Giang Hoài còn có “phép xả toại” (?) (một thứ bùa mê), càng khó đề phòng. Kẻ gian chỉ hỏi anh một câu, anh mà đáp lại một câu là liền bị nó làm mê, đó là yêu thuật, hại người càng nhiều. Đạo đời lòng người, đã biến đổi đến mức cùng cực thế này ư! Tôi nhân chuyện trên mà kể lại đầy đủ, để làm lời răn cho người đi đường.

 Ở Mạo Châu nhận phải thỏi bạc “phiêu bạch”

 Tiền Thiên Quảng là người An Hải, tỉnh Phúc Kiến. Có lần ông mua vải dệt khung cửi đem đến hội Dược Vương (hội chợ lễ thờ thần thuốc) ở Mạo Châu, tỉnh Sơn Đông để bán.

 Hội mở từ ngày mười lăm đến ngày hai mươi lăm tháng tư, hàng hóa khắp thiên hạ đều đem đến đây giao nhận. Không có người môi giới đứng giữa, hai bên mua bán tự thỏa thuận với nhau. Một tên bịp đem thỏi bạc “phiêu bạch” (bạc giả lõi đồng trắng, bên ngoài phủ lớp bạc, được tẩy cho trắng) đến mua vải, cứ năm lạng một thỏi, bên trong trộn bạc thật với bạc giả, trông màu sắc y như nhau.

 Tên bịp đem bạc vân tơ thật (bạc tốt, mặt có vân như sợi tơ nhỏ) ra trước, ngay trước mặt Quảng lấy búa sắt đục đập, chẳng thấy gì khác lạ; đập đến hơn mười thỏi đều một màu như nhau. Quảng nói không cần đục đập nữa. Tên bịp bèn đưa thỏi “phiêu bạch” ra, tổng cộng hơn sáu trăm lạng, trong đó chỉ có hơn một trăm lạng là bạc vân tơ thật, còn lại đều là thỏi giả. Giao bạc xong, vải bị chở đi mất.

 Quảng thu bạc, thu xếp hành lý, cùng người đồng hương thuê ngay xe la đi thẳng đến Lâm Thanh để mua hàng mang về. Lấy bạc ra thì toàn là bạc giả. Lúc ấy có hối cũng không kịp, nhưng Quảng không mấy xúc động, chỉ nói: “Là tôi vừa gánh lấy cái vận này, người khác ra ngoài buôn bán thì từ nay khỏi gặp nữa (?).” Người ta cảm phục người này độ lượng, gặp phải cú ngã lớn như thế, về sau ắt sẽ phát đạt lớn. Tên bịp tuy lừa được mấy trăm lạng, nhưng lẽ trời sáng tỏ, con cháu hắn ắt chẳng thịnh vượng. Vì bạc giả khắp thiên hạ chỗ nào cũng có, nên tôi chép chuyện này để người sau đề phòng, chớ giẫm lên vết xe đổ của Thiên Quảng.

 Lời bàn: Bọn bịp dùng bạc giả là thứ người buôn khó đề phòng nhất, phải nắm được đại khái mới nhận ra được. Mùa thu năm Nhâm Tý, tôi tìm được ở hiệu sách một cuốn sách nhỏ, giảng việc phân biệt bạc thật bạc giả rất rõ ràng, nên chép lại để các vị đi khắp chốn giang hồ xem, thì bạc giả hễ lọt vào mắt là thấy rõ ngay. Xin trình bày sơ lược một vài điều dưới đây:

 Nguyên bảo là bạc đãi ở mỏ ra mà giữ nguyên chất, nên gọi là “nguyên bảo” (của báu nguyên chất). Nay quan nộp tiền lương thuế lên trên cũng nấu đúc cho được đúng màu nguyên như bạc mới đãi ở mỏ mà thành nguyên bảo. Dân gian gọi là “viên bảo” chính là thứ này.

 Bạc “tùng văn” (bạc mặt có vân như vân gỗ thông) và bạc “tế ti” (bạc vân tơ nhỏ) là một loại, đều là bạc đủ tuổi (bạc gần như nguyên chất, đủ chuẩn).

 “Dao ti” (vân lắc): màu bạc chưa đủ tuổi lắm; bạc chảy đổ vào khuôn, lấy tay lắc cho thành vân tơ, nên gọi là “dao ti”.

 “Thủy ti” (vân nước) còn gọi là “can ti” (?); từ loại bảy thành, tám thành, chín thành đến chín thành rưỡi (thành: một phần mười độ tinh khiết của bạc; bảy thành tức bảy phần bạc thật trong mười phần), đều gọi chung là thủy ti.

 “Họa ti” (vân vạch): tức là thủy ti đổ ra mà không có vân, phải lấy dùi sắt vạch vân lên mặt, nên gọi là “họa ti”.

 “Xuy ti” (vân thổi): tức là thủy ti chín thành; bạc vừa đổ vào khuôn, miệng ngậm ống thổi mà thổi cho thành vân, nên gọi là “xuy ti”.

 “Hấp ti” (vân hút): lấy giấy ướt đậy lên khuôn, khoét một lỗ ở giữa, rót bạc qua lỗ xuống, hút mà thành vân, nên gọi là “hấp ti”. Nay người ta lấy lá sắt mỏng đậy lên khuôn, cũng khoét một lỗ ở giữa, rót bạc qua lỗ xuống, cũng hút mà thành vân. Hấp ti từ bảy thành đến chín thành rưỡi.

 Loại chín thành rưỡi trông cũng như bạc đủ tuổi.

 “Trà hoa” (hoa chè): lấy chín tiền bạc vân (tiền: một phần mười lạng), cho thêm một tiền chì, bỏ vào nồi trong lò, không dùng một chút diêm tiêu nào, nấu chảy rồi rót ra lộ thiên. Lấy phần đáy nhạt màu lấp vào chân khuôn (?), rồi mới rót bạc vào khuôn, chì mới không lộ ra, mà tự thành vân to, gọi là “trà hoa”.

 “Đỉnh ngân” (bạc nấu vạc) tức là bạc thủy ngân, cũng gọi là thủy ngân: lấy năm tiền bạc vân, năm tiền rưỡi thủy ngân, cho vào vạc sắt nấu cho bên trong đỏ rực, lấy ra chờ nguội rồi lấy bạc ra, chỉ còn một lạng, hao mất năm phân thủy ngân (phân: một phần mười tiền). Có thể đập thành thỏi hoặc làm thành bánh. Lấy lá bạc mỏng dán bên ngoài, rắc chút mực lên để che bớt màu quá trắng. Thứ này còn làm được đồ đựng rượu và các loại đồ trang sức, cũng kéo được vân bạc, trông giống như bạc tế ti.

 Chỉ có màu hơi xanh một chút. Lại có loại “bạc thủy ngân chân đỏ”: ba tiền bạc vân, hai tiền đồng sợi, năm tiền rưỡi thủy ngân, nấu như cách trên, lấy ra không đập rèn được, trông cũng giống bạc thủy ti. Muốn nhận ra bạc thủy ngân thì xem: màu ở chân non, lớp bạc mặt trên mỏng, màu chỗ dán khác nhau.

 Loại chân đỏ thì màu đỏ mà non, rốt cuộc không được màu già như thủy ti. Cách này là do người xưa truyền lại; kẻ làm thứ này đem đổi cho người ta cũng làm giàu được mấy nghìn, nhưng con cháu nối theo đều hư hỏng, nhà liền sa sút. Hại nhiều người để làm nên cơ nghiệp thì rốt cuộc không bền lâu.

 “Điếu đồng” (treo đồng): lấy đồng khảm quanh bốn bên khuôn, rồi rót bạc xuống, giấu đồng ở giữa, gọi là “điếu đồng”. Thứ này khó nhận ra; xem vân thì rốt cuộc không rõ ràng bằng tế ti. Vân to mà có chỗ vướng tắc thì nên nghi mà đục ra, mới lộ đồng.

 “Thỏi vụn sắt”: bỏ vụn sắt vào khuôn trước, rồi rót bạc vào khuôn cho vừa đều, sắt lọt vào trong bạc, bị bọc giấu ở bên trong; bạc dùng loại thấp nhất cũng là chín thành. Loại chín thành rưỡi thì có vân. Hoặc dùng vụn đồng làm như trên, gọi là “bạc bọc đồng” (?), thấp nhất cũng là chín thành; loại chín thành rưỡi có vân, loại chín thành không có vân.

 “Sao tử đồng”: dùng một lạng đồng, cho thêm ba phân bạc, bỏ vào lò, lấy bạch tín thạch (thạch tín trắng, một chất độc) cho vào như cho diêm tiêu, rót vào khuôn, lấy ra cắt bỏ những miếng nặng ba bốn phân ở bốn bên. Phần ở giữa lại bỏ vào lò nấu, lại cắt, làm như thế mấy lần. Sau đó lấy bột bạc nghiền trong bát thật nhỏ, dùng cỏ toan tỳ giã lấy nước, cho thêm ba phân hàn the, bỏ vào vò cùng nấu, sau đó cho ba phân bột bạc nói trên vào nước cỏ. Đem miếng đồng trước bỏ vào vò, lấy đũa đảo, rồi lấy ra rửa bằng nước lã cho sạch nước cỏ, màu rất trắng.

 Có người hỏi: “Trong đồng chỉ cho ba phân bạc, sau lại thêm ba phân bột bạc, làm sao khiến bạc bám ra ngoài được?” Người kia đáp: “Báu vật trên đời, chỉ vàng bạc là quý nhất. Nếu trước không cho ba phân bạc vào đồng mà nấu, thì sau dùng bột bạc dẫu có nấu cũng chẳng thể ngấm vào. Trước cho ba phân bạc vào trong rồi, sau lấy bột bạc này nấu thì tự nhiên ứng hợp với nhau. Cho nên làm bạc giả, dân gian gọi cách này là ‘thần tiên’.” Nhưng muốn nhận ra thứ đồng này thì phải xem màu bạc: nó trắng bệch như cá chết, không có màu trắng ánh xanh. Lại xem chân thỏi, có hai kiểu: hoặc chấm bằng phấn son, hoặc chấm bằng chu sa. Phải xem ở chỗ chấm chân và chỗ trắng như cá chết thì thật giả rõ ràng.

 “Phiêu bạch” (tẩy trắng): dùng thỏi bạc trắng nấu đúc, trông y như tế ti. Chỉ có điều khuôn rất nóng mà vách mỏng, rồi dùng dụng cụ gọt (?) bỏ phần dưới, chỉ giữ lại lớp mỏng mặt trên; ở giữa dùng đồng trắng đúc một thỏi không có vách, đặt lớp mặt trên nói trước lên trên, mặt dưới dùng lá bạc mỏng ghép vào, dùng chất hàn hàn lại, sau đó dùng búa gõ chân thỏi, trông chẳng khác gì thỏi “phong oa” (?) (kiểu thỏi bạc thật).

 Dẫu lấy đục đục ra cũng không phân biệt được. Muốn nhận ra thì xem: lúc nung hàn, lửa đã đốt mất màu xanh nhạt tự nhiên của bạc, khiến nó trắng bệch như cá chết, cho nên gọi là “phiêu bạch”. Lấy điều này mà phân biệt thì rõ ràng ngay.

 Cách nấu bạc bánh: cứ một tiền chì thì khử được một phân đồng. Nếu là bạc chín thành một lạng thì dùng một lạng chì; tám thành dùng hai lạng chì; bảy thành dùng ba lạng chì. Trong lò tro, nạp than vào lò, quạt lửa từ từ, nấu đến khi nổi hoa chì. Nếu quá mức ấy thì phải quạt lửa gấp, chờ đến khi nổi hạt như giọt dầu to bằng hạt đậu thì lấy nắp đậy lại. Đổ ra thì chỉ được chín thành rưỡi. Nếu chờ đến khi nổi hoa vàng rực rỡ rồi mới đổ ra thì mặt trên kết vân như mặt vải, gọi là bánh “bố tâm” (lòng vải), cũng gọi là bánh “tiêu tâm” (lòng cháy). Mặt dưới có vết “mắt cua”, “hạt châu tròn”, hai mặt đều trắng, tức là bạc tùng văn đủ tuổi.

 Bánh chín thành ra lò cũng trắng, mặt trên có vân như chân gà, chân dưới cũng trắng. Bánh tám thành ra lò hơi đen, phải lấy thiên sa (một loại cát dùng để chà đánh bóng) chà mới trắng, mặt trên có vết lấm tấm như vết bọ chét cắn, cắt ra thì hơi trắng. Bánh bảy thành ra lò đen như mực, cũng phải chà bằng cát và rửa bằng nước mơ muối mới trắng, chỗ vết cắt có màu đỏ. Bánh sáu thành so với bảy thành lại khác đôi chút. Bánh năm thành tức là bánh “mai bạch” (trắng nhờ mơ).

 “Bánh diêm thiêu” (bánh nung muối): hai tiền năm phân bạc làm ra một lạng. Lấy ra, đem muối nghiền nát hòa nước phết một lớp lên bánh, cho vào lửa nung, lấy ra dùng búa đập bỏ một lớp xỉ đồng, lại phết muối nung, lại đập, làm như thế mấy lần thì lớp đồng bên ngoài mất đi mà tự trắng, gọi là “diêm thiêu”. Loại đúc bằng đồng trắng thì gọi là “bạch diêm thiêu”.

 “Bánh ba lớp kẹp”: đáy là bánh bạc đủ tuổi, giũa mỏng như giấy; ở giữa nấu đúc một bánh đồng trắng; mặt trên lấy bạc cho vào lò nấu ra bạc vân tơ nhỏ, thêm hai ba tiền chì, lấy ra rót vào nồi than thành hình một cái bánh, cũng giũa thật mỏng, đậy lên trên, rồi dùng chất hàn hàn thành một bánh, cắt bỏ phần bốn bên; cái bánh ở giữa có cắt đối mặt ra cũng hoàn toàn lừa được người. Muốn nhận ra thì xem: bánh dày, trên dưới đều là bạc thật, màu ở giữa tất nhiên khác lạ. Người biết thì lấy mặt cắt của bạc chà vào gỗ sam, liền thấy ba màu khác nhau.

 “Xa xác” (vỏ khoét) tức là rót chì: lấy thỏi bạc tùng văn tế ti, ở mặt thỏi dùng dùi khoan một lỗ, rồi lấy dao nhỏ luồn vào trong khoét, lấy hết phần ruột, chỉ giữ lại vỏ bạc, sau đó rót chì vào cho đầy, lại dùng bạc làm một cái nút nhọn bịt lại, rồi lấy đục sắt đục lên, trông như thỏi “phong oa”. Muốn nhận ra loại bạc này thì xem chỗ vết đục ở hai mặt là thấy rõ.

 “Bánh đảo mao” (?): trước hết lấy bạch tín thạch thượng hạng, dùng một cái vò nung kỹ không thấm nước, lấy bùn trộn muối trát kín, bỏ tín thạch vào trong, đốt hết hai nén hương, lấy phần nhẹ và trong bốc lên bám ở đĩa đèn để dùng. Lấy bảy tiền bạc, ba tiền năm phân đồng, nấu chảy, lúc sắp ra lò thì bỏ bảy phân tín thạch nói trên vào bạc, lấy nắp đậy lại. Lấy ra chà bằng thiên sa, mặt trên cũng có vân chân gà như bạc chín thành. Muốn nhận ra thì xem: bạc chín thành ra lò tự trắng, không cần chà cát; còn bánh này mép cắt hơi vàng, bánh chín thành thì mép cắt tự trắng. Lấy đó mà phân biệt thì rõ ràng.

 Ngoài ra còn có: bánh dây sắt, Giang Sơn bạch, Hoa Quang kiều, bánh thần tiên, bánh trộn đồng, chì cắm ngược, cùng mấy chục kiểu bạc giả khéo léo kỳ lạ khác, không phải lời nói hay ngòi bút có thể tả hết được. Người hiểu biết suy rộng từ đây ra các loại tương tự, xem những điều này là đã hiểu được quá nửa.

 Có hạng người lười biếng, ham chơi, không chịu làm ăn chính đáng, bị cảnh túng quẫn làm mất lương tâm, dùng bạc giả này để kiếm miếng ăn cái mặc cho qua ngày; đó là kẻ cùng khốn, vốn chẳng đáng trách lắm. Nhưng nay những kẻ tham lam, nhà đã khá giàu có mà vẫn còn đổi thứ bạc này ra, dùng để hại mọi người, mong cho mình giàu có để lại cho con cháu, mà không biết rằng mất lương tâm, trái đạo lý thì làm gì có báo ứng tốt, con cháu sao mà thịnh vượng được.

 Phàm bốn hạng dân (kẻ sĩ, nhà nông, thợ thuyền, nhà buôn) giao dịch với nhau, chỉ nên dùng bạc từ bảy thành đến bạc tế ti, thấp hơn thì không nên dùng. Nếu lừa người trái lương tâm thì chẳng những tội bị cõi âm trừng phạt khó mà đền hết, mà lưới báo ứng ở cõi đời này cũng chẳng để lọt đâu.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video