Thiên 15 — Loại 15 — Nha dịch: lừa của nha lại sai dịch

 Loại thứ mười lăm: Lừa đảo của nha dịch (những người làm việc vặt, chạy việc sai phái trong nha môn – tức cơ quan, công đường của quan).

 Lẻn vào nghe lén lời quan nói rồi ra ngoài lừa gạt

 Trong làng có một bà góa, giàu nhất vùng, chỉ sinh được một con trai tên là Cam Chú, vừa tuổi nhược quán (khoảng hai mươi tuổi). Cam Chú cẩn thận giữ gìn cơ nghiệp tổ tiên, không dám cho vay lấy lãi. Người làng là Lộ Ngũ hai lần hỏi vay bạc và thóc, Cam Chú đều không chịu. Lộ Ngũ trong lòng oán hận, về bàn với vợ là Hồ thị, định vu cho Cam Chú tội cưỡng dâm. Vợ ưng thuận: "Được." Hắn lại nhờ người bạn thân là Chi Cửu làm can chứng (người làm chứng trong vụ kiện), rồi đến chỗ quan phân tuần đạo (chức quan cấp tỉnh được phân đi giám sát một vùng gồm nhiều phủ, kiêm xét xử kiện tụng) đâm đơn tố cáo. Quan đạo cho đòi mọi người lên để tự mình xét hỏi.

 Trước hết quan hỏi Hồ thị: "Cam Chú vì sao đến nhà ngươi?" Hồ thị thưa: "Nhà hắn giàu có, suốt ngày chẳng lo làm ăn gì, chỉ chuyên dâm loạn vợ con người ta. Hắn biết chồng tôi không có nhà, vô cớ đến trêu ghẹo. Tôi không theo, hắn liền ôm ghì lấy mà hôn, tôi chửi mà hắn không chịu đi. Đến khi Chi Cửu tới rủ chồng tôi đi buôn hàng, Cam Chú mới bỏ đi." Quan lại hỏi Chi Cửu: "Ngươi đến nhà Lộ Ngũ làm gì?" Chi Cửu thưa: "Kẻ hèn này với Lộ Ngũ đều gánh hàng đi bán để sinh sống. Nhân đến rủ anh ấy đi mua hàng, thì nghe trong nhà người đàn bà la chửi, rồi thấy Cam Chú đi ra."

 Quan lại hỏi Cam Chú: "Ngươi vì sao cãi cọ với người đàn bà ấy?" Cam Chú thưa: "Tôi không hề đến nhà ấy, làm gì có chuyện cãi cọ? Xin hỏi hàng xóm hai bên nhà Lộ Ngũ là biết." Hàng xóm hai bên đều nói Cam Chú là con bà góa, xưa nay không dám làm điều bậy bạ, bên ngoài cũng chưa từng nghe chuyện gian tình gì, đây là bịa đặt dựng chuyện. Lộ Ngũ cãi cố: "Hắn giàu có hàng vạn lạng vàng, lẽ nào không mua được vài người làm chứng?" Hàng xóm nói: "Chúng tôi ở sát bên còn không biết, Chi Cửu ở cách một con phố, chẳng phải là bị mua về làm chứng đó sao?" Quan đạo nói: "Lộ Ngũ là dân nghèo, lấy đâu ra tiền mua người làm chứng." Bèn đánh hàng xóm hai bên cùng Cam Chú mỗi người hai mươi roi, nhất định khép vào tội cưỡng dâm.

 Cam Chú ra về, sợ hãi vô cùng, nghĩ mãi không có cách gì giải oan. Buổi tối, sau khi xử án xong, quan đạo đã cho đóng và niêm phong cửa, rồi đi dạo quanh ở hậu đường (gian nhà phía sau công đường, nơi quan ở), trầm ngâm suy nghĩ, bỗng tự nói một mình: "Sai rồi! Sai rồi!" Ông lại đi vòng thêm mấy lượt, rồi phẩy tay áo đi vào trong. Đúng lúc ấy có một người lính canh tên là Đồ Sơn đang ở ngoài rình xem cử động của quan, nghe quan nói "sai rồi", đoán chắc là đang nghĩ về vụ xét xử gian dâm này.

 Nửa đêm, Đồ Sơn trèo tường ra ngoài, đến gõ cửa nhà trọ nơi Cam Chú ở (loại nhà trọ chuyên cho người lên kiện ở, chủ trọ thường kiêm lo liệu việc kiện tụng). Chủ trọ mở cửa mời vào. Cam Chú đang buồn rầu không biết tính sao. Đồ Sơn hỏi: "Việc của anh hôm nay có cần chạy chọt (đút lót, nhờ người có thế lực nói giúp với quan) không?" Cam Chú đáp: "Nếu có đường chạy chọt nào gỡ được thì tôi đang muốn cầu đây." Đồ Sơn nói: "Ông quan đạo vừa có người em vợ đến chơi, trong vòng ba ngày sẽ phải tiễn về. Chỉ có đường này là linh nghiệm nhất. Nếu nhờ cậy được ông ấy, ngày mai sẽ được xét lại ngay, càng thắng to." Cam Chú nói: "Được như thế thì hay lắm, cần bao nhiêu bạc?" Đồ Sơn nói: "Đây là bắt quan lật lại án chính mình đã xử, không giống việc nhờ cậy thông thường, phải một trăm lạng mới được." Cam Chú nói: "Trăm lạng tôi xin bỏ ra, chỉ cần ngày mai được xét lại." Đồ Sơn nói: "Tiệc rượu của ông cậu hiện vẫn chưa tan, tôi sẽ vào nói ngay." Cam Chú và chủ trọ tiễn ra. Cửa lớn nha môn quan đạo đã niêm phong, Đồ Sơn lại trèo tường từ nhà dân bên cạnh mà vào.

 Hôm sau, quan đạo ra công đường buổi sớm, liền phát thẻ lệnh cho xét lại vụ cưỡng dâm. Cam Chú mừng lắm, cho là quả nhiên linh nghiệm. Buổi chiều, quan xét lại, hỏi Cam Chú: "Lộ Ngũ có từng hỏi vay ngươi không?" Cam Chú thưa: "Hắn hai lần hỏi vay bạc và thóc, tôi đều không chịu, vì thế hắn thù hằn, bịa chuyện vu cho tôi." Quan lại xét Hồ thị: "Cam Chú chưa từng đến nhà ngươi, làm sao có chuyện cưỡng dâm." Bèn đem kẹp ngón tay (hình cụ gồm những que gỗ xâu dây, kẹp vào ngón tay rồi kéo siết lại) ra kẹp. Phía Lộ Ngũ chưa đút bạc cho lính, nên vừa kẹp đã siết thật chặt. Hồ thị không chịu nổi, liền khai thật: không hề có chuyện cưỡng dâm, chỉ vì hỏi vay mà không được nên bịa chuyện kiện Cam Chú. Quan lại đánh Lộ Ngũ và Chi Cửu mỗi người ba mươi roi, tha hẳn cho Cam Chú vô tội.

 Đồ Sơn liền theo ra đòi bạc. Cam Chú nói: "Tôi vui lòng đưa." Đồ Sơn lại đòi riêng tiền tạ ơn cho mình, Cam Chú đưa thêm mười lạng. Đồ Sơn mang bạc vào nha môn quan đạo cất giấu (?),

 rồi lại ra đòi thêm tiền tạ (?), được thêm mười lạng nữa. Bấy giờ Cam Chú cứ tưởng là nhờ sức chạy chọt của ông cậu em vợ quan, đâu biết rằng chính quan đạo tự hối hận về án mình xử, còn bạc thì đều bị Đồ Sơn nhờ nghe lén được tin mà lừa lấy hết!

 Lời bàn: Nha dịch đều nhờ lừa gạt mà nuôi thân nuôi nhà, ăn no mặc ấm. Những trò lừa của họ kể sao cho xiết, bởi việc nào cũng là lừa, ngày nào cũng là lừa, người nào cũng là lừa. Dù chặt hết tre ở núi Nam làm thẻ để viết (ý nói nhiều đến không viết hết) cũng không chép hết được; dù Bao Chửng (vị quan đời Tống nổi tiếng thanh liêm, xử án sáng suốt) có sống lại cũng không xét hết được. Ta xưa nay không bước chân vào công đường, những gian trá tệ lậu trong đó ít khi được biết, được nghe. Chuyện này là ngẫu nhiên chính mắt trông thấy, nên kể ra những kẽ hở tệ hại như vậy. Thế nhưng trong nha môn dù người nào cũng là kẻ gian, việc nào cũng là ổ lừa đảo, ta chỉ cần nộp xong thuế khóa cho sớm, nhịn đến trăm lần chứ không kiện tụng, thì dù quan tham lính dữ cũng làm gì được ta?

 Cho nên nói: bẫy dù khéo, không giẫm vào là hơn; rượu độc dù độc, không uống là hơn; nha dịch dù hay lừa, không bước vào cửa quan là hơn. Giả sử có gặp tai họa bất ngờ, thì ắt cũng có quan sáng suốt rửa oan cho. Vì sao vậy? Quan đều là người đọc sách, người sáng suốt thì nhiều mà kẻ u mê thì ít. Chỉ ngặt nỗi bọn làm việc trong nha môn, mỗi người lại như mây đen sương mù che lấp mắt quan mà thôi. Cho nên chỉ có nhịn những cơn giận nhỏ, không vào nha môn là hơn cả.

 Cố ý khép tội nặng để quan phải tha nhẹ phạm nhân

 Có một nhà giàu tên là Nguyên Thực, gia cảnh sung túc, ăn ở cẩn trọng, mấy đời lương thiện. Tình cờ ông có hiềm khích với một kẻ quyền quý trong làng. Kẻ quyền quý ấy vốn thân với Diệp thôi quan (chức quan ở phủ chuyên coi việc hình án, xét xử), bèn bới lông tìm vết, dựng lên hơn mười điều ác của Nguyên Thực. Diệp thôi quan đưa tên ông lên danh sách "tống phỏng" (chuyển lên cấp trên danh sách kẻ bị tố là cường hào gian ác ở địa phương để xét bắt), quan án viện (tức quan tuần án ngự sử, do triều đình phái đi tuần xét các tỉnh) liền phê giao cho Diệp xét xử.

 Diệp đòi Nguyên Thực đến, bảo rằng: "Tội ác của ngươi ta đã biết đủ cả, tội đã có định. Chỉ vì nhà ngươi giàu có, nên ta cấm không được chạy chọt. Nếu có chạy chọt, tội chỉ thêm chứ không bớt. Nay hãy vào ngục, đợi bắt được những người bị hại đến, sẽ xét xử định tội." Diệp thôi quan vốn liêm chính, xưa nay không nhận lời gửi gắm của ai. Nay Nguyên Thực đã bị răn dạy tận mặt, càng không dám xoay xở gì, chỉ biết sợ hãi chờ tội.

 Vừa hay có người họ hàng là Dị hương quan (người từng làm quan nay về ở quê), vốn thân với Nguyên Thực, biết việc này là do thù hằn vu hãm, bèn lặng lẽ thay ông bày giải với quan thái phủ (tức quan tri phủ), nhờ chuyển lời xin tha với quan tứ tôn (cách gọi tôn thôi quan – vị quan đứng hàng thứ tư trong phủ). Quan thái phủ nhân lúc thuận tiện, nói đỡ nhẹ nhàng đến việc ấy. Diệp tứ tôn giận lắm, về đem Nguyên Thực ra đánh (?), quát: "Ta đã bảo ngươi không được nhờ người gửi gắm, ngươi lại đi cầu ông thái gia đến nói. Kẻ điêu ác như thế, nhất định ta sẽ khép ngươi tội đày ra biên giới làm lính thú." Nguyên Thực ngơ ngác không biết đầu đuôi ra sao, dập đầu thưa: "Lão gia xưa nay không nhận chạy chọt, cả phủ đều biết. Lại được ngài dặn tận mặt, tôi sao dám đi cầu ông thái gia. Thật không biết việc này từ đâu mà ra." Diệp gia nói: "Cứ vào ngục đi, nhất định là tội sung quân."

 Nguyên Thực ra ngoài tra hỏi, mới biết việc là do Dị hương quan tự ý thay mặt xin tha, hoàn toàn không cho ông biết. Nguyên Thực nghĩ không còn chỗ nào gỡ được, bèn tìm đến viên thư thủ (người làm việc giấy tờ, sổ sách trong nha môn) họ Lăng đang nắm việc, bàn kín rằng: "Nếu anh giảm được cho tôi từ tội sung quân xuống tội đồ (tội bị bắt làm khổ sai có thời hạn), tôi sẽ hậu tạ." Viên thư thủ họ Lăng nói: "Nếu bỏ ra được trăm lạng, tôi sẽ tính cho anh." Nguyên Thực ưng thuận: "Được."

 Bạc được gói niêm phong xong. Quả nhiên Diệp gia gọi viên thư thủ họ Lăng soạn bản án (bản kê tội trạng và mức án đề nghị), dặn: "Phải tìm một điều luật tội sung quân mà khép vào."

 Viên thư thủ họ Lăng cố ý khép tội giảo (tội xử thắt cổ chết) trình lên. Diệp gia bảo sửa lại bản án, chỉ được khép tội sung quân. Qua một ngày, viên thư thủ lại khép tội giảo, thưa: "Trong tờ danh sách tố cáo, chỉ có điều mưu giết người thân là điều thứ nhất, nặng nhất, đúng hợp tội giảo. Còn điều này, điều nọ chỉ là tội đồ, không có điều nào hợp với luật sung quân cả." Diệp gia ngẫm nghĩ, thấy có dáng dấp kẻ thù vu cáo. Đã vậy vẫn không nỡ dễ dàng khép người vào tội giảo, huống chi chỉ là án bắt theo danh sách tố cáo, sao lại có thể đem người ra thắt cổ. Bèn nói: "Thôi thì cho hắn gặp may, chỉ khép tội đồ thôi." Sau đó khép ba năm tội đồ. Nguyên Thực vui vẻ nộp tiền chuộc (nộp tiền để thay cho hình phạt), còn viên thư thủ họ Lăng thì yên ổn nhận trăm lạng tiền hối lộ. Diệp gia nào biết hắn bên ngoài nhận vàng, bên trong lại khép người ta tội nặng? Cho nên nha dịch lừa quan, dù là quan sáng suốt như thần cũng không xét ra kịp.

 Lời bàn: Người thiện được nêu khen ban thưởng, kẻ ác bị dò xét bắt bớ, đó là một then chốt lớn để triều đình khích lệ và răn đe. Nay những người được nêu khen phần nhiều là nhờ khéo luồn lọt, những người bị dò xét bắt bớ có khi là do quyền quý xúi giục, thật giả chừng nửa nọ nửa kia. Nhưng vẫn còn may là có con đường dò xét bắt bớ này, khiến kẻ điêu ngoa biết sợ đôi chút, giúp dân lành được hả hơi đôi phần. Chỉ có điều người bị dò xét bắt, tội ra hay vào là tùy lòng quan xét án, nặng hay nhẹ là tùy tay thư lại nắm quyền, nên người được xét đúng tình, định đúng tội cũng ít lắm thay. Người làm quan nắm quyền, nếu gặp việc lớn tình tiết nặng, ắt phải giữ lòng không thiên lệch mà xét kỹ càng, soi xét rõ ràng và quyết đoán thận trọng, may ra mới ngăn được một hai phần gian dối!

 Thư lại quát mắng tội nhân để chia bớt đòn roi

 Người ta truyền rằng Bao Hiếu Túc (tức Bao Chửng, Hiếu Túc là tên được triều đình đặt sau khi mất) làm quan thanh liêm sáng suốt, dùng phép nước không tư vị, kẻ dối trá không thể nhờ lời biện bạch khéo léo mà lọt lưới, kẻ có tội không thể nhờ quyền quý mà đổi được tội. Ông lại không nhận lời gửi gắm, nên người đời gọi ông là: "Chạy chọt chẳng tới nơi, có Diêm La họ Bao" (Diêm La là vua cõi âm chuyên xét tội người chết). Bấy giờ có một con nhà giàu phạm tội gian dâm có thật, biết khó thoát được sự soi xét của ông. Hắn bàn trước với một thư lại già (người làm việc giấy tờ, việc vặt trong nha môn): "Bao gia tinh tường, xét việc như thần. Tội tôi phạm là thật, người làm chứng lại khai thẳng, tội thật khó thoát. Nếu bị phạt nặng thì tôi còn nộp được, chỉ có bị đánh đau là thật khó chịu nổi. Có kế gì giảm được đòn, tôi nhất định không tiếc tốn kém."

 Thư lại già nói: "Ngày mai, khi sắp bị đánh, anh hãy chạy sát đến trước án, cố cãi để xin minh oan. Tôi đứng bên quát mắng, chia bớt đòn cho anh, may ra giảm được một nửa. Ngoài ra không còn kế nào khác." Hôm sau, Bao công xét ra sự thật, nổi giận đòi đánh con nhà giàu bốn mươi gậy. Con nhà giàu chạy sát đến án, cãi lải nhải không thôi. Thư lại già đứng bên quát lớn: "Mau đi chịu đòn, cần gì nói nhiều, tội của ngươi lẽ nào được tha!" Bao công thấy vậy, rất ghét viên lại này lộng quyền ra oai, sợ sau này hắn mượn thế mà lừa người, gây chuyện bên ngoài. Bèn đánh thư lại già hai mươi gậy trước, rồi cố ý giảm cho con nhà giàu hai mươi gậy, muốn cho uy quyền không phát ra từ tay thư lại, đâu biết chính là rơi đúng vào mưu của hắn. Thư lại già nhờ thế mà được hối lộ hậu, còn Bao công thì hoàn toàn không hay biết.

 Lời bàn: Bọn lại làm điều gian đều là do biết rõ tính tình quan của mình mà biến hóa lợi dụng. Thư lại già biết Bao công nghiêm minh, chẳng đời nào để thư lại chuốc lấy quyền thế, nên đứng bên quát mắng phạm nhân; Bao công ắt sẽ đánh viên lại mà cố ý tha bớt cho phạm nhân, để tỏ rằng thư lại không có quyền gì, muốn người ngoài không phải sợ họ. Đâu biết rằng trong chỗ khó giảm đòn, hắn lại cố ý chia bớt đòn để lấy tiền hối lộ, thì ai mà xét ra được? Đến Bao công còn bị thư lại lừa, huống chi những người làm quan đời sau.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video