Loại thứ sáu: Lừa đảo của nha hành (nha hành: hiệu môi giới, tức người trung gian nhận hàng của khách buôn từ xa đến rồi bán hộ, ăn tiền hoa hồng; người làm nghề này gọi là nha nhân, gọi tắt là "nha").
Tay môi giới gian xảo lừa lấy giấy, đem con gái ra trừ nợ
Thi Thủ Huấn, người huyện Đại An, tỉnh Phúc Kiến, nhà rất giàu có, thường làm giấy bán cho khách buôn. Một hôm ông tự chở hơn một nghìn sọt giấy, trị giá hơn tám trăm lạng bạc (lạng: đơn vị tính tiền bạc thời xưa, mỗi lạng khoảng 37 gam bạc), đi Tô Châu bán, trọ tại hiệu của tay môi giới Ông Tân Nhị. Tân là tay môi giới lâu năm, nợ khách trước chồng chất rất nhiều. Thấy Thi là người mới vào nghề buôn, hắn đem hết số giấy của ông trả nợ cho các khách trước, khiến Thi phải ngồi chờ nửa năm. Nhà Thi lại gửi tiếp hơn năm trăm sọt đến Tô Châu. Lần này Tân bán ngay giúp và trả đủ bạc, nhưng nói thác rằng số giấy trước đã bị các chủ nợ cũ lấy mất, nên Thi lại phải chờ thêm nửa năm nữa. Biết mình bị hắn lừa phỉnh, Thi nổi giận chửi mắng và đánh hắn. Tân không có lời nào để đáp. Bèn nhờ người đồng hương là Lưu Quang Tiền đứng làm chứng, bàn bảo Tân lập giấy vay nợ, ghi số bạc tám trăm lạng, rồi khuyên Thi tạm về quê.
Năm sau, Thi lại chở giấy đến Tô Châu. Tân bán ngay giúp, chỉ có món nợ cũ là khó trả. Thi lại ngồi chờ nửa năm. Thấy con gái của Tân tên là Vân Anh có nhan sắc, chưa hứa gả cho ai, ông nghĩ số bạc kia khó mà đòi được, bèn nhờ Lưu Quang Tiền làm mối, xin cưới cô làm thiếp (vợ lẽ) để trừ vào món nợ cũ. Tân vui vẻ nhận lời. Cô gái năm ấy mới mười lăm tuổi, nhất định không chịu. Tân cùng vợ vào khuyên: "Xưa có nàng Đề Oanh (con gái Thuần Vu Ý đời Hán; cha bị tội, nàng dâng thư lên vua xin làm nô tì để chuộc tội cho cha) tình nguyện vào làm nô tì nhà quan để chuộc tội cho cha.
Nay cha nợ khách tám trăm lạng bạc, đem con ra trả thay. Huống chi khách buôn Phúc Kiến phần nhiều là nhà giàu lớn. Nếu sau này con sinh được con trai, được chia gia tài, ở bên ấy mà giàu lên thì hưởng phúc không nhỏ (?)." Cô gái mới chịu ưng thuận.
Bấy giờ Thi đã hơn sáu mươi tuổi. Thành hôn được gần bốn năm thì ông về quê rồi qua đời. Chưa hết một năm để tang, Tân đã đem con gái gả lại cho Lương Ân Tứ, người huyện Lật Thủy, phủ Nam Kinh, làm thiếp, và lại nhận thêm một trăm lạng tiền sính lễ (lễ vật nhà trai đưa sang nhà gái khi cưới). Con trai của Thủ Huấn là Thi Khâm biết chuyện. Nhân năm ấy cũng chở giấy đến Tô Châu, Khâm đến chào nhà họ Ông, gọi Ông Tân Nhị là ông ngoại.
Ông chẳng thèm đoái hoài đến anh. Khâm xin mời thứ mẫu (vợ lẽ của cha) ra gặp, bà cũng từ chối không ra. Các bạn buôn đều tức giận, xúi anh: "Cha anh bỏ ra tám trăm lạng làm sính lễ, mới thành thân được bốn năm, chưa hết hạn tang mà họ đã gả cho người khác. Nay ra gặp mặt một lần thì có hại gì đâu? Việc này thật đáng ghét, sao anh không kiện lên quan?" Khâm bèn kiện lên Thái ngự sử tuần nhai (ngự sử: chức quan giám sát, xét xử sai phạm; tuần nhai ngự sử: ngự sử lo việc tuần tra, giữ trị an phố phường).
Bấy giờ Ông Tân Nhị nhờ có Thi làm con rể mà gia nghiệp hưng thịnh trở lại, lại bỏ ra hơn nghìn lạng bạc (?), nên khi bị kiện chẳng chút sợ hãi. Hai bên đều chạy chọt, nhờ người có thế lực nói giúp, kiện cáo lẫn nhau gần hai năm. Quan ở các ty, các đạo (các cơ quan cai trị cấp tỉnh và liên phủ) đều nhận lời gửi gắm, xử theo kiểu chiều lòng người quen. Sau Khâm làm đơn kiện lên Hình bộ (bộ trông coi việc hình án ở triều đình), mới được xử công bằng như sau: "Ông Tân Nhị đem con gái trừ món nợ tám trăm lạng, gần như ngang giá với nàng Lục Châu (ái thiếp của phú hào Thạch Sùng đời Tấn, được mua bằng ba hộc ngọc trai; ý nói giá rất đắt). Nhưng đó là Thủ Huấn tự bằng lòng bỏ ra món sính lễ ấy, nên không bàn tới. Nay tang chồng chưa mãn mà đã gả lại cho khách họ Lương, vơ thêm nhiều tiền của, ấy là coi con gái như món hàng, chẳng đếm xỉa đến luật pháp. Đáng phạt đánh ba mươi bản (đánh bằng ván gỗ), xử phải nộp một trăm lạng tiền thân giá, cùng năm mươi lạng bạc mà Thủ Huấn đã sắm quần áo, trang sức cho Vân Anh, tất cả giao cho Thi Khâm nhận." Vì kiện tụng liên miên nhiều năm, gia tài của Tân Nhị khánh kiệt, rốt cuộc lại sa vào cảnh nghèo khó.
Lời bàn: Cái hại của nạn lừa lấy hàng, đứng đầu là bọn côn đồ giang hồ, kế đến là bọn môi giới gian xảo. Bọn côn đồ bày mưu lừa ngầm, ấy là kẻ trộm. Bọn môi giới gian lừa lấy hàng rồi bán công khai, ấy là kẻ cướp. Cả hai hạng đều nên bị xử cùng tội với trộm cướp.
Thói xấu của bọn môi giới là: hàng của khách vào tiệm, chúng lén đem đi gán nợ, cầm cố (?), lại hay lấy trộm để chi tiêu trong nhà, thường lấy hàng của khách sau lấp vào nợ của khách trước. Đó là thói quen của bọn môi giới nghèo. Thi Thủ Huấn vì không sớm xét kỹ nhà môi giới nên mới sa vào hố này. Lẽ ra chỉ nên cẩn thận ép đòi, hoặc dứt khoát đi kiện, không nên mưu lấy con gái hắn làm thiếp. Người đã ngoài sáu mươi, năm tháng còn được bao lâu, lại cưới thiếp ở đất lạ, sao tránh khỏi hậu họa? Để lại chuyện kiện tụng cho con về sau, tốn kém không kể xiết, tuy cuối cùng thắng kiện cũng là được chẳng bù mất. Chỉ đáng giận Ông Tân Nhị, kẻ phụ bạc xấu xa. Lấy một đứa con gái mà trừ được tám trăm lạng bạc là đã quá phần. Lại được con rể giúp gây dựng cơ nghiệp. Về sau con gái dù có tái giá, nếu hắn lấy tiền thân giá trả lại cho con trai họ Thi thì mãi mãi yên ổn. Thế mà lòng tham không đáy, rốt cuộc lại đến tán gia bại sản. Thật đáng làm gương cho kẻ dối lòng, bội nghĩa.
Tay môi giới nghèo lừa lấy sáp để trả nợ cũ
Trương Bá, người Tứ Xuyên, mưu tính kín kẽ, người cao lớn, sức khỏe mạnh. Một hôm ông mua hơn trăm gánh sáp, đến hiệu môi giới họ Khâu ở phủ Kiến Ninh, tỉnh Phúc Kiến để bán. Nhà môi giới này nghèo đến tận xương, nhưng bề ngoài làm ra vẻ giàu có, nợ tiền hàng của các khách trước rất nhiều. Sáp của Bá vừa đến, hắn liền sai bọn vô lại mạo tên giả đến "vay" sáp, hẹn sau sẽ trả bạc.
Mấy ngày sau, Bá ra phố dạo chơi, thấy sáp của mình bày khắp các tiệm. Hỏi tên họ chủ tiệm thì đều khác với tên ghi trong sổ. Bá nghi ắt có gian dối, bèn về hiệu tra hỏi tay môi giới: "Mày lừa lấy sáp của tao đem trả nợ cũ, hãy khai thật từng món vào sổ cho tao. Nếu không nói thật thì mày chịu không nổi mấy quả đấm của tao đâu." Khâu câm miệng không đáp. Bá vung quyền tóm lấy mà đánh, như chim ưng vồ chim sẻ, như đá quả cầu. Khâu vội vàng xin tha: "Ông thật là thần nhân! Số sáp này quả thật đã đem trả nợ cũ cho khách trước và tiêu vào việc nhà rồi, làm sao còn đòi các tiệm trả lại lần nữa được?" Trương Bá nói: "Mày đem những món đã trả người ta và những món các tiệm đã mua, ghi hết vào sổ, chỉ nói là họ vay đi, đều chưa trả bạc. Tao cầm sổ đi kiện đòi, mày cứ một mực làm chứng, sợ gì các tiệm không trả lại cho tao." Khâu làm theo, viết từng món thành sổ xuất hàng. Trương Bá liền làm đơn kiện lên phủ.
Quan Mai đang tạm giữ ấn phủ (quan quyền chức, tạm coi việc phủ) xem đơn, ném xuống đất, không nhận. Bá đau lòng vì mất vốn, nước mắt tự nhiên tuôn rơi, nài nỉ mãi. Ông Mai mới nhận đơn. Trước tiên ông sai lính lệ (lính hầu ở nha môn) đi tra xét sáp ở các tiệm. Bá đút bạc cho lính, nên họ về báo: "Các tiệm quả có sáp mang dấu hiệu của Trương Bá." Ông Mai nói: "Làm gì có chuyện vay sáp của khách mà đều không trả bạc." Liền ra trát bắt người đến xét xử. Các chủ tiệm ở ngoài bàn với nhau: "Bọn ta mua sáp của khách Trương đều đã trả bạc, nhà môi giới đã nhận đủ. Còn phần sáp môi giới tự lấy trả cho ta là lấy từ tiền hoa hồng hắn đáng được hưởng, sao nay lại kiện đòi lần nữa? Ta cùng các anh góp bạc chung, chạy nhờ người nói giúp, đến trước nói rõ, rồi mới ra đối chất." Góp bạc xong, họ đem một trăm lạng đưa cho người đồng hương của ông Mai.
Ông Mai là vị quan cương trực, không nghe lời gửi gắm, liền bắt người về xét hỏi. Trong số đó có khách hiệu Giang, là tay quen kiện tụng, ra đối lý trước: "Sáp là do môi giới Khâu bán công khai cho tôi, mua bán sòng phẳng, Trương Bá sao lại đòi lần nữa? Nếu có chưa giao đủ tiền thì cũng là môi giới ăn bớt, can gì đến bọn tôi." Khâu nói: "Sáp không phải bán cho họ. Là tiểu nhân trước đây nợ cũ của các tiệm, sáp của Trương Bá vừa đến, họ giả nói là vay, mấy ngày sau sẽ trả bạc. Đến khi sáp vào tay rồi, họ liền giữ lại để trừ nợ cũ, chứ không phải tiểu nhân dám ăn chặn bạc của khách."
Ông Mai nói: "Khâu nợ thì các ngươi phải tự đòi hắn, sao lại giữ hàng của khách để trừ nợ của hắn? Các ngươi hãy đem tiền bồi hoàn cho Trương Bá, ta sẽ tha tội." Hiệu Giang lúc ấy có người nói giúp, cãi lý mãi, nói là mua bán rõ ràng, không hề có chuyện trừ nợ. Ông Mai nổi giận, phạt đánh hiệu Giang mười bản. Giang vẫn cãi không thôi, lại bị đánh thêm hai mươi bản. Sau đó mọi người sợ hãi, đều xin bồi thường và xin tha. Ông cho giam hiệu Giang, những người khác được bảo lãnh tại ngoại, xử phải nộp tiền sáp trong hạn ba ngày, nếu không đủ sẽ bị phạt nặng. Quả nhiên trong ba ngày đã thu đủ.
Bá nhận bạc xong, cảm kích ân đức của ông Mai, đội lư hương trên đầu đến dưới công đường, lạy tạ rồi mới đi.
Lời bàn: Ra ngoài làm nghề buôn, thân mình phiêu bạt, đến nơi ít người thân thích, hoàn toàn trông cậy vào người kinh kỷ (người môi giới, trung gian mua bán) làm tai mắt. Nếu gặp người kinh kỷ ngay thẳng thì hàng hóa có chỗ nương tựa. Một khi rơi vào tay kẻ môi giới gian xảo thì chắc chắn bị ép hàng, thiệt giá. Vì vậy, chọn người kinh kỷ là một việc hệ trọng bậc nhất của nghề buôn.
Há có thể không cẩn thận sao! Nếu người ấy ăn nói thẳng thắn, đó là người ngay thẳng. Nếu lúc mới gặp mà nhìn mình từ trên xuống dưới dò xét, rồi mới hé ra vài lời, thì biết trong lòng hắn gian xảo. Nếu hỏi giá mà không nói ngay (?), đối đáp chậm chạp, thì trong lòng ắt có ý lừa. Nếu nhà cửa tinh xảo, kiểu cách khéo léo quá mức, phần nhiều là người xa hoa, chuộng bề ngoài, bên trong ắt chẳng tích góp được gì. Nếu áo quần vá víu, cáu bẩn, người hèn mọn, dáng bỉ ổi, vai so lại, ánh mắt (?) cùng khăn mũ không hợp với trời nóng lạnh, đó đều là hạng nghèo khó. Nếu ăn mặc kỳ dị, màu áo khác thường, ắt không phải người biết gây dựng cơ nghiệp, trong nhà ắt chẳng có tiền của. Nếu mũ áo không hoa mỹ, chỉ mặc vải thô, đó là người thật thà, an phận, không thể vội cho là nghèo. Người buôn mà biết những điều này thì đâu đến nỗi như Trương Bá bị môi giới lừa.
Huống chi nếu không gặp ông Mai cương trực, mà gặp quan chịu nghe lời chạy chọt, thì Bá gần như phải về tay trắng. Vì thế chép lại chuyện này để chỉ cho người đi buôn: lúc mới đem hàng ra bán, phải xét kỹ người kinh kỷ, giao dịch tận tay, mới mong được yên ổn không lo.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video