Loại thứ chín: Lừa đảo để mưu chiếm tiền của
Trộm tiền của bạn buôn, rốt cuộc lại mất tiền của mình
Trương Bái là người huyện Hưu Ninh, phủ Huy Châu, một nhà buôn lớn. Ông có vốn mấy nghìn lạng bạc, đến Qua Châu mua hơn ba trăm đảm (đơn vị khối lượng, mỗi đảm khoảng một trăm cân, tức chừng một gánh) bông. Lưu Hưng người huyện Hấp là một dân thường côi cút, khổ sở (?). Hắn bỏ quê đi xa, gánh hàng buôn bán hơn mười năm chưa về nhà, chắt chiu tích góp được hơn bảy mươi lạng vốn, cũng đến tiệm ấy mua bông. Hai người cùng phủ nhưng khác huyện. Bái vừa gặp đã thấy giọng quê giống nhau nên nhận là đồng hương. Hai người hợp ý, thân nhau như anh em. Mua bông xong, cả hai cùng đến tỉnh thành Phúc Kiến, bán hàng ở tiệm của Trần Tứ, phòng của Hưng sát vách phòng của Bái, một trong một ngoài.
Mấy ngày sau, Hưng đã bán hết bông, còn Bái mới bán được một phần nhỏ, thu về hơn năm trăm lạng bạc. Thấy số bạc ấy, Hưng nảy ý xấu. Hắn bàn với Triệu Đồng, một kẻ sống một mình ở sát vách tiệm: "Trong tiệm tôi có một người khách có ngần ấy bạc. Anh ra Nam Đài thuê một chiếc thuyền chèo nhỏ chờ sẵn. Đợi tôi lấy được bạc ra thì lên thuyền đi ngay, dọc đường tìm một am trên núi mà trốn, rồi chia đều với anh." Triệu Đồng nhận lời. Hưng giả vờ nói với Bái: "Tôi định cùng một người đồng hương đi Hải Trừng mua ít hàng phương nam, nhưng người ấy chưa đến, phải đợi mấy hôm." Một hôm, có bạn buôn mời Bái đi ăn tiệc trưa. Hưng khoét thủng vách ngăn (?), lấy hết hơn năm trăm lạng bạc trong rương quần áo của Bái, bỏ vào gánh hành lý của mình. Rồi hắn thuê một người, bảo đó là người quê lên giục về, nên muốn đi gấp.
Hưng giả vờ nói: "Hành lý tôi thu xếp xong cả rồi, tiếc là anh Trương được người ta mời đi uống rượu, chưa từ biệt được." Người nhà của Bái nói: "Cậu chủ chắc chưa về ngay đâu, tôi chào thay anh." Hưng liền từ biệt chủ tiệm Trần Tứ. Trần Tứ vốn là nha nhân (người môi giới mua bán, kiêm chủ nhà trọ cho khách buôn) lão luyện, nhìn quanh phòng Hưng, nhưng chỗ vách bị khoét thì Hưng đã lấy đồ che lại. Hưng thuê phu giả gánh hàng ra Hải Khẩu, rồi lập tức cho phu đi (?), quay sang Nam Đài, lên thuyền chèo đi ngược dòng lên Thủy Khẩu.
Bái về, Trần Tứ nói: "Người đồng hương của ngài đi rồi, nhờ tôi gửi lời chào ngài." Bái mở cửa phòng, thấy rương quần áo có một vết dao khoét, bèn kêu: "Xui xẻo rồi!" Mở ra xem thì bạc bị lấy sạch, nhìn quanh không thấy dấu vết gì. Trần Tứ vào phòng Hưng xem kỹ, thấy vách bị khoét thủng, nói: "Hỏng việc rồi, giờ đành chịu thôi. Nhưng ngài cùng người hầu, hai thầy trò, có thể thuê bốn phu đi thẳng đến Hải Trừng. Tôi cùng một người có thế (?), rủ thêm mấy người nữa (?), thuê một chiếc thuyền chèo lên Thủy Khẩu." Thế là Trần Tứ đi ngược dòng lên tìm.
Thuyền đi đến quá trưa thì có một chiếc thuyền xuôi dòng đi xuống. Bọn Trần Tứ hỏi: "Các anh từ trên xuôi xuống, có thấy một chiếc thuyền chèo chở ba người với ba gánh hành lý đi ngược lên không, đuổi có kịp không?" Người lái thuyền đáp: "Có ba người với ba gánh hành lý đã lên bờ ở Thủy Khẩu rồi." Thuyền đuổi đến chập tối thì tới Thủy Khẩu, nhưng không thấy một ai qua lại. Một lúc sau, thấy hai đứa trẻ chăn trâu đi về, họ hỏi: "Lúc trước có ba người mang ba gánh hành lý, các cậu có thấy không?" Đứa trẻ đáp: "Ba người ấy đi vào lũng Thượng Nguyên rồi." Hỏi: "Trong thung lũng ấy có làng xóm gì không?" Đáp: "Không có. Chỉ có một ngôi chùa gọi là chùa Thượng Nguyên."
Trần Tứ bỏ ra năm phân bạc (phân: đơn vị bạc, bằng một phần trăm lạng) thuê một đứa trẻ chăn trâu dẫn đường, đi thẳng đến chùa. Lúc ấy đã gần canh ba (khoảng nửa đêm). Trần Tứ nói: "Nếu ta gọi cửa, chúng ắt sẽ bỏ trốn. Mấy người chúng ta chia làm hai, một nửa giữ cửa trước, một nửa giữ cửa sau. Sáng ra, sư ắt mở cửa, ta cùng xông vào một lượt, chúng không kịp trốn, mới bắt được." Mọi người nói: "Nói phải." Đến khi sư mở cửa, cả bọn ùa vào. Nhà sư hoảng hốt hỏi: "Các vị khách quan từ đâu đến vậy?" Trần Tứ kể lại đầu đuôi, rồi hỏi ba người kia đến chùa lúc nào. Sư đáp: "Lúc họ đến thì trời đã tối, họ ngủ ở căn lầu kia. Họ nói bị nạn nên chạy đến đây lánh nạn." Sư dẫn vào, mọi người cùng xông lên bắt được cả ba. Thấy chúng đem bạc của Bái đóng thành một gánh, lại có hơn bảy mươi lạng bạc trắng đựng trong túi dài hẹp, giấu riêng trên người, tất cả đều bị lục ra. Ba người quỳ xuống xin tha: "Là tôi xấu bụng lấy bạc của ông ấy. Bạc của ông ấy xin trả lại ông ấy, còn bạc của tôi xin trả lại cho tôi."
Mọi người không nghe, lấy đá đánh loạn xạ đến nửa sống nửa chết, khuân hết hành lý về, trói cả ba người giải về tiệm Trần Tứ. Lúc ấy Bái đi Hải Trừng vẫn chưa về. Hôm đó bạn buôn cùng người trong vùng kéo đến xem, đâu chỉ vài nghìn người, Hưng mất hết thể diện.
Mấy ngày sau Bái về, nói với Hưng: "Vì cái thằng trộm như mày mà tao phải khổ sở đi Hải Trừng về một chuyến. Nay may bạc vẫn còn nguyên, tao cũng không chấp mày. Từ nay phải làm người tử tế. Nếu là theo lẽ thường (?), ắt phải đưa lên quan tra xét trị tội." Hưng nói: "Xin nghĩ đến hai chữ đồng hương." Bái nói: "Nếu nói đồng hương, thì chính tao đã bị đồng hương hại đây. Tao nghĩ tình qua lại lâu nay mà không chấp mày, mày đi mau đi." Hưng nói: "Bạc của tôi xin trả lại cho tôi." Nhưng bạc của Hưng đã bị mọi người lấy mất. Bái bèn bảo mọi người trả lại cho hắn, rồi chính ông sẽ hậu tạ họ. Mọi người nói: "Thằng trộm này nếu đưa lên quan xử, đến mạng còn khó giữ. Nay không chấp nó, nó lại dám giở trò ăn vạ." Mọi người lại định đánh hắn, Bái can mới thôi. Ông nói với Hưng: "Lòng mày không ngay, làm ra chuyện thế này, nay lại hại chính mình, chẳng đáng thương xót. Nhưng tao tự lấy lòng thành mà đối, cho mày năm lạng bạc làm lộ phí." Hưng vừa cảm động vừa khóc, ôm đầu lủi đi như chuột.
Ôi! Hạn lâu gặp mưa lành, nơi đất khách gặp người quen cũ. Người làm khách nơi xa, hễ gặp người đồng hương thì sớm tối đi lại với nhau, liền thành bạn thân thiết như anh em, đó là lẽ thường của tình người.
Bái với Hưng là người cùng phủ, lại cùng buôn bán một nghề, nên ở chung một tiệm, nương tựa nhau, đó cũng là lẽ tự nhiên của người đi xa. Vậy mà Hưng lại ôm lòng hiểm độc, như kẻ cùng nhà cầm giáo đâm nhau, ham của người mà trộm lấy. Hắn lén lên thuyền chèo trốn đi, tưởng là kế hay, nào biết lẽ trời rõ ràng, kẻ gian kẻ trộm không thể dung tha, rốt cuộc bị bắt, bị cả đám đánh cho, hối thì đã không kịp (như muốn cắn rốn mình mà không với tới). Bảy mươi lạng bạc chắt chiu mấy chục năm, một sớm mất sạch. Mưu chiếm của chưa có được, lại mất cái lợi đã có trong tay, sao mà ngu đến thế! Tôi rất lấy làm cảm khái, nên chép lại để răn những kẻ gian tham mất hết lương tâm. Nhân đó cũng nhắc người đi buôn nên thận trọng, chớ để bị kẻ đồng hương làm trộm như thế này hại mình.
Thói kiêu ngạo gây kiện tụng, mất của hại mạng
Ngụy Bang Tài là khách buôn Quảng Đông, giàu nhất cả tỉnh, tính tình kiêu ngạo khác thường, hễ có dịp là khoe mình giàu lớn.
Ra ngoài buôn bán, hắn chẳng coi ai ra gì. Một hôm, hắn mua một trăm đảm tơ ở Hồ Châu, chở về tỉnh nhà bán. Đến Hàng Châu, hắn thuê một chiếc thuyền lớn, đi chung với hơn hai mươi khách buôn. Vì gió cản, thuyền phải nằm lại huyện Phú Dương năm bảy ngày. Người hầu của hắn nhiều lần từ sáng sớm đã tranh nấu cơm trước, đi lại trong thuyền hơi không vừa ý là cãi nhau với mọi người. Mọi người đều nghĩ bạn đi đường chỉ gặp nhau ít ngày, huống chi Tài lại ngạo mạn, nên đều nhường hắn. Người hầu cũng cậy thế chủ, ngày nào cũng gây chuyện với mọi người. Lẽ ra Bang Tài nên răn người hầu mà xoa dịu bạn đồng hành mới phải, thế mà hắn lại bênh người hầu, nhiều lần buông lời hỗn hào: "Cái bọn hạ lưu hèn kém các người, đứa nào đủ sức đọ với ta?"
Hắn hễ mở miệng là nói đến nghìn vàng. Lại nói: "Hàng hóa cả thuyền này một mình ta mua cũng được." Nói như thế mấy lần, mọi người đều không chịu nổi, căm ghét hắn lắm. Bấy giờ có Uông Phùng Thất người Huy Châu, xuất thân dòng họ lớn, nhà nhiều đời làm quan to, bực vì Tài cậy của cậy thế ép người, nói: "Đời người thì dài mà thế lực thì ngắn, sao cứ hở ra là nói nghìn vàng? Ngày xưa Thạch Sùng (người đời Tấn, giàu nổi tiếng, về sau bị giết, mất hết gia sản) giàu đâu kém ông, mà về sau rốt cuộc ra sao?" Tài giận vì có người dám chống lại mình, nói: "Trong thuyền có kẻ tuổi tác hơn bọn hạ lưu, có kẻ vốn lớn hơn bọn hạ lưu, đều không nói một lời, mày dám đứng ra chọi với tao à? Tao đem cả trăm đảm tơ đáng mấy nghìn vàng ra đọ hết với mày." Phùng Thất mắng: "Cái đồ hạ lưu, thật chẳng biết điều, cứ hỗn láo mãi, đúng là thằng nhãi không biết sống chết. Tao có mấy nghìn vàng đọ với mày, cho mày không còn mạng mà về quê." Hai người cãi nhau không dứt. Mọi người đều thầm mừng vì Uông và Ngụy tranh hơn thua, trong lòng rất hả hê. Có người quý Uông khuyên can, hai bên mới ai về khoang nấy. Hôm sau, Lý Hán Khanh nói sau lưng rằng may có anh Uông đứng ra đối đầu. Tài nghe được, liền chửi Hán Khanh, rồi chửi lây sang Phùng Thất, lời lẽ rất hỗn. Nói chung lời Tài nói ra làm tổn thương mọi người hết sức. Mọi người không cam lòng, căm giận nói: "Cả thuyền người lại bị một người ức hiếp. Chúng ta hãy uống máu ăn thề, cùng nhau xử hắn." Phùng Thất nói: "Mọi người giúp tôi, để tôi đối đầu với hắn, rửa mối hận cho mọi người. Hắn có một trăm đảm tơ. Mọi người giúp tôi đánh hắn nửa sống nửa chết, hắn ắt sẽ đi kiện. Tôi khuân tơ của hắn giấu riêng một chỗ, để lại một nửa thì mới tiện ra đối chất trước quan. Lại hủy hết sổ sách gốc của hắn. Nếu hắn kiện tôi, mọi người không được tản đi, phải một mực làm chứng. Rồi đem tơ của hắn bán lấy tiền mà theo kiện với hắn, đúng như tục ngữ nói 'mặc áo của hắn đi chúc Tết hắn' (lấy chính của người ta mà đối phó với người ta). Kiện đánh nhau thì sao nặng bằng án mạng được." Mọi người nói: "Nói phải lắm. Chúng ta ai cũng muốn rửa giận." Rồi dặn nhau không được để lộ.
Mưu kế bày xong, Phùng Thất đánh nhau với Tài trong thuyền mấy lần, Tài bị thiệt rất nặng, chạy lên huyện kiện. Đơn kiện đã được nhận. Phùng Thất khuân đi một nửa số tơ của Tài, giấu xong, lại hủy hết sổ sách mua tơ cùng các biên lai thuế ở các nơi của Tài, còn hàng của mình thì gửi bán ở tiệm nha nhân Trương Xuân. Tài lên thuyền thấy tơ bị khuân đi, liền đánh nhau to với Phùng Thất, rồi lập tức làm thêm đơn kiện tiếp, tố cáo bị cướp năm mươi đảm tơ, lấy cả khách buôn và người lái trên thuyền làm chứng. Phùng Thất lấy máu lợn bôi lên đầu, sai hai người khiêng vào nha môn, đệ đơn kiện ngược lại về việc khẩn cấp cứu mạng người.
Phùng Thất liền đem một trăm lạng bạc lo lót một người khách chuyên đến nhờ vả quan để kiếm lợi, người này là cậu ruột của quan huyện họ Hoắc. Tài đem một trăm năm mươi lạng bạc lo lót cho tiến sĩ (người đỗ kỳ thi cao nhất của triều đình) Ngụy Hiền trong huyện cùng chín vị xuân nguyên (người đã đỗ cử nhân ở kỳ thi hương). Phùng Thất lại đem hai trăm lạng bạc lo lót chính những người ấy. Bọn tiến sĩ Ngụy Hiền trước thì đã gửi lời với quan huyện để bênh họ Ngụy, sau lại gửi thư giục, lời lẽ lủng củng, thành ra cả hai bên đều không ổn (?). Đến khi xét hỏi đám người làm chứng, người lái thuyền đều nói đánh nhau là có thật, còn khuân tơ thì không thấy.
Quan huyện phán rằng chuyện bị khuân tơ là bịa đặt, chỉ là đánh nhau rồi sinh kiện tụng, cả hai bên đều có lỗi. Tài không cam lòng, lại lên kiện ở quan đạo (quan giám sát một vùng gồm nhiều phủ), quan đạo giao cho quan thôi quan (quan chuyên xét xử án kiện ở phủ) họ Trần của phủ xét hỏi. Cả hai người đều có người có thế lực nói đỡ, nên vẫn y theo lời cung huyện đã xét mà trả về. Tài lại chạy đi kiện ở quan tuần án, quan quân môn (quan tổng đốc, tuần phủ đứng đầu một vùng), các ty, các đạo, rồi kiện lên tận Bộ Hình ở Nam Kinh, nhưng kiện mãi vẫn không ra khỏi lời xử ban đầu, vì án đầu đã xử là hai người đánh nhau rồi kiện nhau.
Hơn một năm sau, số tơ còn lại của Tài đã tiêu hết (?), hắn phải gọi một người anh ruột đến giúp theo kiện, mang theo hơn năm trăm lạng bạc, cũng đã tiêu gần hết. Tài lại đổ bệnh ở nhà trọ. Người nhà sai một người chú ruột đến thăm. Ông này là bậc trưởng giả trung hậu, hỏi rõ đầu đuôi mới biết cháu mình tính ngạo mạn nên mới đến nông nỗi này. Các khách buôn đứng ra nói chuyện này nên hòa giải cho êm, mỗi bên bỏ ra một trăm lạng bạc lo liệu với quan phủ, trong đó trích năm mươi lạng cho Tài làm lộ phí về quê. Tài về nhà, nghĩ lúc ra đi buôn mang theo bao nhiêu của cải, nay tay trắng về nhà, uất ức không chịu nổi, lại bị cả nhà chê trách chửi mắng, càng thêm tức giận, chỉ mấy tháng sau thì phát nhọt độc mà chết.
Ôi! Bang Tài cậy mình giàu lớn, chắc hẳn đối với tôi tớ và người cùng làng thì tàn ác hung bạo, ai cũng nhường nhịn hắn, nên hun đúc thành tính ngang ngược kiêu căng, đó là kẻ kiêu đến cùng cực mà không biết quay đầu. Một khi ra ngoài buôn bán thì như ếch ngồi đáy giếng, như kẻ khờ dại, tầm mắt hẹp hòi, lải nhải chuyện tiền bạc, chỉ biết có mình mà không biết có người, ăn nói không biết giữ gìn, khiến bọn Phùng Thất tức giận mà bày mưu, khuân tơ rồi gây kiện. Lúc đầu hắn cậy của nhiều, tưởng có thể lo lót người có thế lực để lấn át người. Hắn cho rằng bọn Phùng Thất đều nằm trong lòng bàn tay mình mà đùa bỡn. Nào ngờ kiện khắp huyện, phủ, đạo, ty, đến cả Bộ Hình, vốn liếng sạch trơn mà vẫn không thắng được. Đến lúc ấy, như con dê đực húc vào hàng rào, mắc sừng không tiến lui được, uất ức sinh bệnh, hối không kịp nữa. Nếu không có người chú biết thời thế thu xếp đưa về nhà, thì hắn đã suýt uất mà chết nơi đất khách, làm ma xứ người rồi. "Khiêm tốn thì được lợi, tự mãn thì chuốc hại", từ xưa đã ghi rõ. Cho nên lời răn của thánh nhân như "một người thường cũng có thể hơn ta", "chớ cậy nước mình mà kiêu với người" đã được nhắc đi nhắc lại nhiều lần. Ngay cả bậc vương công quyền quý, vì kiêu căng mà chuốc lấy diệt vong cũng nhiều không kể xiết, huống chi hạng tầm thường nhỏ nhoi. Ngay trong nhà, giữa những người gần gũi, ngạo mạn lười nhác mà thiên lệch đã là không nên, huống chi ở nơi đất khách quê người. Người đi buôn sống nơi ít người thân, ở giữa những người xứ lạ, dẫu cứng mềm vừa phải, cư xử chừng mực mà nghiêm minh, còn sợ gặp biến cố bất ngờ, huống chi lại đem thói kiêu ngạo ra đối với người? Cho nên có câu: "Lấy hòa nhã mà đối xử với mọi người thì trong bốn biển đều là anh em; tự mãn mà kiêu căng thì người cùng thuyền cũng thành kẻ thù." Người đi buôn soi vào chuyện này thì có thể tự xét mình.
Phu kiệu khiêng cậu đồng sinh vào đường vắng
Triệu Thế Tài là người Kiến Dương, tuổi còn nhỏ, lên phủ dự thi tú tài, không đỗ rồi về. Vì có ba gánh hành lý, thuê người gánh thì tốn kém, nên cậu gửi xuống thuyền, sai người hầu trông giữ, còn mình thì một mình đi kiệu theo đường bộ, chỉ một ngày là về đến nhà. Lúc thuê kiệu dọc đường, cậu mở túi bạc lấy hai tiền (đơn vị bạc, bằng một phần mười lạng) bạc vụn trả cho phu.
Hai phu kiệu đứng bên cạnh nhìn trộm, thấy trong túi có một thỏi bạc lớn. Đi chưa đầy ba mươi dặm, chúng khiêng kiệu rẽ vào con đường vắng trong núi.
Cậu Triệu nói: "Hôm qua ta đi thuyền lên phủ, đường bộ này tuy hôm nay mới đi lần đầu, nhưng đã là đường quan thì phải là đường lớn có người qua lại, không lẽ lại đi qua chỗ hẻo lánh thế này." Phu kiệu nói: "Chính là từ đây đi về phía trước thì ra đường quan lớn." Lại đi tiếp, càng vào sâu đường núi. Cậu Triệu hiểu ra, liền gọi: "Ta biết đây không phải đường lớn. Các anh chẳng qua là muốn bạc. Trên người ta chỉ có một thỏi bạc ba lạng. Nhà ta giàu có vạn vàng, chỉ có mình ta là con, đem ba lạng bạc này cho các anh cũng chẳng sao, hà tất phải nảy ý xấu."
Hai phu kiệu đặt kiệu xuống, nói: "Đã vậy thì đưa đây cho bọn tao, tha cho mày một mạng." Cậu Triệu cười, cởi túi đưa cho chúng, nói: "Có to tát gì đâu mà phải làm thế, thật là hẹp hòi. Đưa ta trở ra đường lớn đi." Hai phu kiệu chẳng thèm đoái hoài, lấy được bạc liền theo đường núi chạy mất.
Cậu Triệu tự mình quay lại tìm đường lớn. Đến một quán bên đường, cậu hỏi ở đây có người huyện mình mở quán không. Người ta chỉ cho. Cậu liền vào nói với chủ quán: "Tôi là con nhà họ Triệu. Vì thuê phu kiệu mà bị chúng lừa lấy mất tiền lộ phí, tôi lại không đi bộ được. Nếu ông biết nhà tôi, xin nhờ ông thuê giúp hai phu kiệu đưa tôi về nhà, tôi sẽ trả thêm tiền công." Chủ quán nói: "Quý phủ là nhà lớn, ai cũng nghe danh, tôi sao lại không biết." Ông liền dọn cơm trưa mời cậu ăn, rồi sai hai phu kiệu đưa cậu về. Về đến nhà, cậu kể chuyện bị lừa và chuyện được quán nọ đưa về. Cả nhà mừng rỡ nói: "Không gặp phải tay hung ác là may rồi, ba lạng bạc có đáng gì mà tiếc." Rồi khoản đãi hậu hĩnh hai phu kiệu, lại sai người riêng đến quán ấy cảm tạ.
Lời bàn: Cậu Triệu lúc đầu không biết đường đi, nhưng thấy bị khiêng vào nơi núi vắng thì biết ngay không phải đường lớn. Cậu nhận ra hai kẻ kia có ý mưu hại, liền bỏ bạc cho chúng, nhờ vậy tránh được tay độc ác.
Nếu không thì đến mạng còn không giữ được, làm sao còn giữ được bạc. Cậu lại biết tìm chủ quán người cùng quê, nhờ thuê kiệu đưa về, nên mới được bình yên vô sự. Tuổi tuy còn nhỏ mà tài trí hơn người xa lắm. Thơ có câu: "Sách làm người tài hiển đạt, sách thêm trí cho người quân tử." Giả sử cậu Triệu không đọc sách hiểu lẽ, thì e khó mà không sa vào cạm bẫy.
Đẩy giá quá cao, trái lại mất lợi
Vu Định Chí là người huyện Tây Hà, Vân Nam, tính tham mà cố chấp, hám lợi một cách mù quáng. Một hôm, hắn mua dành dành (một vị thuốc) đem sang Tứ Xuyên bán, được hơn tám mươi lạng bạc, lại mua đương quy, xuyên khung (hai vị thuốc Bắc) đem sang Chương Thụ, Giang Tây (một trấn có chợ thuốc lớn) bán. Mỗi đảm, tính cả vốn lẫn tiền cước chỉ tốn hai lạng sáu tiền bạc. Đến nơi, hàng đương quy, xuyên khung tuy đang khan, nhưng giá đã hạ hơn trước một chút, nha nhân thay hắn ra giá đương quy mười lạng một đảm, xuyên khung sáu lạng một đảm. Định Chí nổi giận, trách nha nhân: "Hôm trước giá mười hai lạng, sao lại hạ nhiều thế?" Nha nhân cãi: "Nếu chỉ về hai ba đảm thì có thể theo giá cũ, nay về đến hơn hai mươi đảm, nếu vẫn theo giá cũ thì làm sao phù hợp với giá chợ. Ông muốn giá cao thì tùy ông đem sang tiệm khác mà bán, hà tất phải giận."
Định Chí cãi nhau với nha nhân. Bên cạnh có một bạn buôn tên Trương Thuần khuyên: "Hàng của ông đã lãi gấp ba, nên biết thời cơ. Nếu giá hạ xuống thì khó tránh khỏi cái hối hận của kẻ lỡ chuyến đò, không còn thuyền mà sang sông đấy." Định Chí khăng khăng không nghe. Mấy ngày sau, có ba bốn đảm đương quy về, nha nhân ra giá mười lạng, bán hết. Thuần lại khuyên: "Người khách kia đã bán được giá mười lạng rồi, sao ông không bán đi?" Hắn vẫn không nghe. Sau đó lại có hai người khách mang mười lăm đảm đến, nha nhân ra giá bảy lạng, cũng bán hết. Qua mấy ngày nữa, lại có hơn mười đảm về, chỉ bán được bốn lạng. Định Chí thầm hối không kịp. Các khách buôn khác cũng sau lưng tiếc thay cho hắn. Định Chí lại ngồi chờ hơn một tháng, giá càng hạ, hàng càng rẻ, lại không hợp với nha nhân, bèn chở hàng sang phủ Kiến Ninh, Phúc Kiến, chỉ bán được ba lạng bảy tiền một đảm, còn thấp hơn giá ở Chương Thụ, lại tốn thêm nhiều tiền cước thuyền.
Định Chí tự oán mình phận bạc, không có số kiếm tiền. Người ta bảo không phải hắn phận bạc, mà là lòng hắn quá cao.
Không phải gặp vận xấu, mà là quá tham. Cho nên chép lại để làm gương cho những kẻ ham lợi không biết đủ.
Lời bàn: Người đi buôn vì lợi mà bôn ba nam bắc, ai chẳng muốn thu được nhiều. Nhưng khi đã gặp thời mà được lợi gấp bội, thì nên biết thời cơ mà bán ra, cớ sao lại tham lam không chán, đến nỗi lỡ mất cơ hội, rồi sau mới tiếc thì ích gì. Cái hại của lòng tham thật ghê gớm thay! Nào biết mọi vật rẻ đến cùng thì sẽ đắt lên, đắt đến cùng thì sẽ rẻ xuống, tuyệt không có lẽ nào đến cùng cực mà không quay lại. Đó là lẽ âm dương thịnh suy, là then máy bĩ thái của tạo hóa (theo Kinh Dịch, "bĩ" là bế tắc, "thái" là hanh thông, hai trạng thái luân phiên thay nhau), xưa nay thường vẫn thế. Ý muốn có khi phải trái đi, thời thế không thuận theo, vậy mà còn giữ lòng tham sao (?). Bởi vậy từ xưa người quân tử lấy việc không tham làm của báu.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video