Ba là bàn về hưu vượng theo bốn mùa.
Nghĩa của hưu vượng (các trạng thái thịnh suy của mỗi yếu tố thay đổi theo thời tiết) có ba loại: thứ nhất, phân biệt hưu vượng của bản thể ngũ hành (năm yếu tố: Mộc – cây gỗ, Hỏa – lửa, Thổ – đất, Kim – kim loại, Thủy – nước); thứ hai, bàn về hưu vượng của can chi (mười thiên can: Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý, và mười hai địa chi: Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tị, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi — hai dãy ký hiệu dùng để đếm năm tháng ngày giờ và chỉ phương vị); thứ ba, bàn về hưu vượng của tám quẻ (tám quẻ cơ bản trong Kinh Dịch: Càn, Khôn, Chấn, Tốn, Khảm, Ly, Cấn, Đoài).
Hưu vượng của bản thể ngũ hành có năm trạng thái: vượng (đang thịnh nhất, đang nắm quyền), tướng (thịnh thứ hai, như quan phụ tá), hưu (đang nghỉ, đã qua thời), tù (bị giam hãm), tử (bị chết, bị diệt). Mùa xuân thì Mộc vượng, Hỏa tướng, Thủy hưu, Kim tù, Thổ tử. Mùa hạ thì Hỏa vượng, Thổ tướng, Mộc hưu, Thủy tù, Kim tử. Tháng sáu thì Thổ vượng, Kim tướng, Hỏa hưu, Mộc tù, Thủy tử. Mùa thu thì Kim vượng, Thủy tướng, Thổ hưu, Hỏa tù, Mộc tử. Mùa đông thì Thủy vượng, Mộc tướng, Kim hưu, Thổ tù, Hỏa tử.
Hưu vượng của can chi: mùa xuân thì Giáp, Ất, Dần, Mão vượng; Bính, Đinh, Tị, Ngọ tướng; Nhâm, Quý, Hợi, Tý hưu; Canh, Tân, Thân, Dậu tù; Mậu, Kỷ, Thìn, Tuất, Sửu, Mùi tử. Mùa hạ thì Bính, Đinh, Tị, Ngọ vượng; Mậu, Kỷ, Thìn, Tuất, Sửu, Mùi tướng; Giáp, Ất, Dần, Mão hưu; Nhâm, Quý, Hợi, Tý tù; Canh, Tân, Thân, Dậu tử. Tháng sáu thì Mậu, Kỷ, Thìn, Tuất, Sửu, Mùi vượng; Canh, Tân, Thân, Dậu tướng; Bính, Đinh, Tị, Ngọ hưu; Giáp, Ất, Dần, Mão tù; Nhâm, Quý, Hợi, Tý tử. Mùa thu thì Canh, Tân, Thân, Dậu vượng; Nhâm, Quý, Hợi, Tý tướng; Mậu, Kỷ, Thìn, Tuất, Sửu, Mùi hưu; Bính, Đinh, Tị, Ngọ tù; Giáp, Ất, Dần, Mão tử. Mùa đông thì Nhâm, Quý, Hợi, Tý vượng; Giáp, Ất, Dần, Mão tướng; Canh, Tân, Thân, Dậu hưu; Mậu, Kỷ, Thìn, Tuất, Sửu, Mùi tù; Bính, Đinh, Tị, Ngọ tử.
Hưu vượng của tám quẻ (ngoài các trạng thái trên còn có thai – đang hình thành, một – chìm mất, phế – bị bỏ): Lập xuân (tiết bắt đầu mùa xuân) thì Cấn vượng, Chấn tướng, Tốn thai, Ly một, Khôn tử, Đoài tù, Càn phế, Khảm hưu. Xuân phân (tiết giữa mùa xuân, ngày đêm dài bằng nhau) thì Chấn vượng, Tốn tướng, Ly thai, Khôn một, Đoài tử, Càn tù, Khảm phế, Cấn hưu. Lập hạ (tiết bắt đầu mùa hạ) thì Tốn vượng, Ly tướng, Khôn thai, Đoài một, Càn tử, Khảm tù, Cấn phế, Chấn hưu. Hạ chí (tiết giữa mùa hạ, ngày dài nhất năm) thì Ly vượng, Khôn tướng, Đoài thai, Càn một, Khảm tử, Cấn tù, Chấn phế, Tốn hưu. Lập thu (tiết bắt đầu mùa thu) thì Khôn vượng, Đoài tướng, Càn thai, Khảm một, Cấn tử, Chấn tù, Tốn phế, Ly hưu. Thu phân (tiết giữa mùa thu, ngày đêm dài bằng nhau) thì Đoài vượng, Càn tướng, Khảm thai, Cấn một, Chấn tử, Tốn tù, Ly phế, Khôn hưu. Lập đông (tiết bắt đầu mùa đông) thì Càn vượng, Khảm tướng, Cấn thai, Chấn một, Tốn tử, Ly tù, Khôn phế, Đoài hưu. Đông chí (tiết giữa mùa đông, ngày ngắn nhất năm) thì Khảm vượng, Cấn tướng, Chấn thai, Tốn một, Ly tử, Khôn tù, Đoài phế, Càn hưu. Các quẻ theo khí của tám tiết, mỗi tiết bốn mươi lăm ngày.
Phàm khi một hành đang vượng thì đều lấy con của nó làm tướng, vì con đang lúc mạnh mẽ, có thể giúp cha lo việc. Cha mẹ của nó thì là hưu, vì con đang nắm quyền, khí đang thịnh, cha mẹ đã già yếu, không thể lo việc được nữa, như vua Nghiêu già thì giao việc nước cho vua Thuấn. Hành mà nó sợ (hành khắc nó) thì là tử, vì bản thân nó đang vượng nên có thể chế ngự, giết được hành ấy. Hành mà con nó khắc thì là tù, vì con nó đang làm tướng, có thể giam giữ kẻ thù.
Liễu Thế Long (người đời Nam Tề) nói: Mộc lúc vượng là vườn rừng tre cây, lúc tướng là lau sậy cỏ dại, lúc hưu là rui cột thuyền xe, lúc tù là củi đóm cành gai, lúc tử là quan tài gốc cây mục. Hỏa lúc vượng là lò nung lò đúc ánh lửa rực rỡ, lúc tướng là đèn nến, lúc hưu là khói hơi, lúc tù là than tàn, lúc tử là tro. Thổ lúc vượng là nước, ấp, núi non, lúc tướng là thành quách, nền xã (nơi tế thần đất), gò đồi, lúc hưu là ruộng nhà, lúc tù là tường vách, lúc tử là phân đất. Kim lúc vượng là vàng ngọc đồ quý, lúc tướng là bạc đồng dao sắc, lúc hưu là chì thiếc cày cuốc, lúc tù là đồ cháy xém, nồi chảo, lúc tử là cát sỏi sắt vụn. Thủy lúc vượng là biển và sông lớn, lúc tướng là hồ đầm ao suối, lúc hưu là ngòi rạch, lúc tù là rượu nước uống, lúc tử là ao cạn giếng khô. Đó đều là vì lúc vượng khí thịnh nên là những vật to lớn; lúc tướng khí kém hơn, những vật so ra nhỏ dần; lúc hưu khí suy nên lại càng nhỏ bé; lúc tù thì ở thế xấu nên thấp kém nhất; lúc tử thì bị bỏ không dùng, nên là loại khô mục.
Triệu Di nói: Vị trí của ngũ hành, được đúng phương của mình thì thịnh, gặp hành mình sợ thì kết thúc. Cho nên Mộc sợ Kim. Giáp gả em gái là Ất cho Canh làm vợ, Canh được khí Mộc, nên Mộc thành thai ở quê của Kim, sinh ra trong Thủy, thịnh ở phương của mình, suy ở quê của Hỏa; trong Hỏa có Kim được sinh ra (?), nên kết thúc ở Mùi; đến phương tây thì Mộc hết, vì Kim vượng. Bính gả em gái là Đinh cho Nhâm làm vợ, Nhâm được khí Hỏa, nên Hỏa thành thai ở quê của Thủy, sinh ra trong Mộc, thịnh ở phương của mình, suy ở vị trí của Kim, đến phương bắc thì hết, vì Thủy vượng. Mậu gả em gái là Kỷ cho Giáp làm vợ, Giáp được khí Thổ, nên Thổ thành thai ở quê của Mộc, sinh ra trong Hỏa, thịnh ở vị trí của mình, suy ở quê của Thủy, đến phương đông thì hết, vì Mộc vượng. Canh gả em gái là Tân cho Bính làm vợ, Bính được khí Kim, nên Kim thành thai ở quê của Hỏa, sinh ra ở vị trí của Hỏa, thịnh ở phương của mình, suy ở quê của Thủy, đến phương đông thì hết, vì ở đó có Hỏa được sinh ra. Nhâm gả em gái là Quý cho Mậu làm vợ, Mậu được khí Thủy, nên Thủy thành thai ở quê của Thổ, sinh ra trong Kim, thịnh ở phương của mình, suy ở quê của Mộc, đến phương nam thì hết, vì ở đó có Thổ mạnh. Đó là nghĩa thay phiên nhau sinh ra nhau, sợ nhau, hết rồi lại bắt đầu, không bao giờ dứt.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video