Thiên 12 — Phối hợp Can Chi

 Phần thứ năm: Bàn về phối can chi.

 Nghĩa của can chi (mười thiên can: Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý; và mười hai địa chi: Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tị, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi — hai dãy ký hiệu dùng ghép với nhau để đếm năm, tháng, ngày, giờ và chỉ phương vị) có nhiều cách phối hợp, nay chỉ bàn sơ lược về phương vị và những thứ được phối. Can không đứng một mình, chi không đặt ra suông, phải ghép với nhau để định năm, tháng, ngày, giờ mà dùng, như vua với tôi, chồng với vợ, ắt phải ghép đôi để cùng thành tựu. Nói chung thì từ Giáp đến Quý là dương, là can, là ngày; từ Dần đến Sửu là âm, là chi, là thần. Nói riêng thì trong can, Giáp, Bính, Mậu, Canh, Nhâm là dương, Ất, Đinh, Kỷ, Tân, Quý là âm; trong chi, Dần, Thìn, Ngọ, Thân, Tuất, Tý là dương, Mão, Tị, Mùi, Dậu, Hợi, Sửu là âm. Dương là cứng, là vua, là chồng, là trên, là ngoài, là bề mặt, là động, là tiến, là dậy, là ngửa, là trước, là trái, là ân đức, là ban phát, là mở. Âm là mềm, là bề tôi, là vợ, là thiếp, là của cải, là dưới, là trong, là bên trong, là dừng, là lùi, là nằm phục, là cúi, là sau, là phải, là hình phạt, là cất giữ, là đóng. Những gì âm dương được ví với thì rất nhiều, ở đây chỉ nói sơ lược, đại cương là như thế.

 Giáp, Ất, Dần, Mão là Mộc (cây gỗ), ở phương đông. Bính, Đinh, Tị, Ngọ là Hỏa (lửa), ở phương nam. Mậu, Kỷ, Thìn, Tuất, Sửu, Mùi là Thổ (đất), ở trung ương, chia nhau vượng ở bốn tháng cuối mùa, gửi nhờ cai quản ở Bính, Đinh. Canh, Tân, Thân, Dậu là Kim (kim loại), ở phương tây. Nhâm, Quý, Hợi, Tý là Thủy (nước), ở phương bắc.

 Giáp là đầu các can, Tý là đầu các chi. Sở dĩ ghép với nhau là vì khí thái dương (khí dương gốc) chuyển động dưới suối vàng (sâu dưới lòng đất) vào tháng kiến Tý (tháng mà chuôi sao Bắc Đẩu chỉ hướng Tý, tức tháng mười một âm lịch); luật Hoàng Chung (luật âm đầu tiên trong mười hai luật âm, ứng với tháng mười một) là gốc của khí, nằm ở Tý, nên lấy Tý làm đầu. Muôn vật cùng nhau đi ra vào tháng kiến Dần (tháng giêng), đều đã hiện hình; Giáp thuộc tháng này nên lấy Giáp làm đầu mà ghép với Tý. Cái đã hiện ra là dương nên theo can; cái chưa hiện ra là âm nên theo chi. Vì vậy dùng Giáp Tý ghép với nhau làm khởi đầu của sáu tuần.

 Can đã có mười, chi có mười hai, xoay vòng ghép với nhau, kết thúc ở Quý Hợi, nên có sáu mươi ngày. Mười ngày là một tuần, nên có sáu tuần. Mỗi tuần đi hết một lượt từ Giáp đến Quý. Lấy Giáp ghép với Tý, đi hết các can đến Quý Dậu thì hết can, chi còn dư Tuất, Hợi. Lại bắt đầu lấy Giáp ghép với Tuất, đi hết các can đến Quý Mùi, chi còn dư Thân, Dậu. Lại bắt đầu lấy Giáp ghép với Thân, đến Quý Tị, chi còn dư Ngọ, Mùi. Lại bắt đầu lấy Giáp ghép với Ngọ, đến Quý Mão, chi còn dư Thìn, Tị. Lại bắt đầu lấy Giáp ghép với Thìn, đến Quý Sửu, chi còn dư Dần, Mão. Lại bắt đầu lấy Giáp ghép với Dần, đến Quý Hợi. Mười can ghép với mười hai chi đã trọn một vòng, lại khởi từ Giáp Tý. Cho nên sáu lần Giáp xoay vòng, dừng ở sáu mươi ngày.

 Mười ngày là một tuần; trong một tuần, hai chi không có can ghép đôi gọi là "cô" (lẻ loi), hai chi đối xung với chúng gọi là "hư" (trống rỗng). Điều mà trong bói toán gọi là "không vong" (ngày trống, không có can phối, bị coi là xấu, việc làm không thành) chính là vì chi lẻ loi không có can, nên gọi là không vong. "Vong" là không có; không có can nên là "vong"; chỗ đối xung với nó thì hoàn toàn trống rỗng, nên gọi là "không".

 Theo phép đặt que tính: đặt ngang mười hai chi ở bốn phương, đặt dọc tám can ở bốn phương, đặt Mậu và Kỷ ở trung ương. Như tuần Giáp Tý thì lấy can Giáp ghép với chi Tý, theo thứ tự như thế mà ghép, đến Mậu Thìn thì Mậu ở trung ương; Thổ là chủ của bốn hành kia, không thể dời đi, nên lấy chi Thìn, chi Tị đưa vào trung ương mà ghép với Mậu, Kỷ. Còn lại đều đem can đến với chi. Đến Tuất, Hợi thì không còn can để ghép, đơn chiếc nên là "cô". Vị trí của Thìn, Tị thì cả chi lẫn can đều không còn, nên gọi là "hư".

 Các chi không vong, nếu nói theo ngũ hành: như tuần Giáp Tý thiếu Tuất, Hợi, thì Thủy và Thổ nửa không vong, vì Tuất là Thổ, Hợi là Thủy; không phải mất hết cả Hợi lẫn Tý, nên nói là nửa. Tuần Giáp Tuất thiếu Thân, Dậu, thì Kim hoàn toàn không vong, vì cả hai chi của Kim đều không có. Tuần Giáp Thân thiếu Ngọ, Mùi, thì Hỏa và Thổ nửa không vong, vì Tị, Ngọ không mất hết. Tuần Giáp Ngọ thiếu Thìn, Tị, cũng như thế. Tuần Giáp Thìn thiếu Dần, Mão, cũng gọi là Mộc hoàn toàn không vong. Tuần Giáp Dần thiếu Tý, Sửu, cũng là Thủy và Thổ nửa không vong. Đều vì hai chi không cùng mất cả.

 Binh thư nói: Dương sinh ở Giáp Tý, thiếu Tuất, Hợi, đó là thiên môn (cửa trời). Âm sinh ở Giáp Ngọ, thiếu Thìn, Tị, đó là địa hộ (cửa đất). Ranh giới dương ở Giáp Dần, thiếu Tý, Sửu, đó là quỷ môn (cửa quỷ). Ranh giới âm ở Giáp Thân, thiếu Ngọ, Mùi, đó là nhân môn (cửa người). Dương thịnh ở Giáp Thìn, Mão làm chỗ ngăn cách. Âm dấy ở Giáp Tuất, Dậu làm chỗ ngăn cách. Đó đều là các chi trống của sáu tuần Giáp. Sách Xuân Thu nguyên mệnh bao (một sách vĩ thư đời Hán giải thích kinh Xuân Thu theo lối thần bí) nói: "Đất thiếu ở phía đông nam; xoay về bên phải, chuyển động đến cuối thì vào cửa trống." Điều này nói rõ tuần Giáp Tý thì cô ở Tuất, Hợi, hư ở Thìn, Tị.

 Một can một chi làm một ngày là vì vòng trời có ba trăm sáu mươi lăm độ và một phần tư độ, mặt trời mỗi ngày đi một độ, nên dùng đúng một can một chi để chủ một ngày. Ba tuần làm một tháng là vì mặt trăng mỗi ngày đi mười ba độ và một phần tư độ, ba tuần thì đi hết một vòng trời. Mười hai tháng làm một năm là vì bốn mùa mỗi mùa có ba tháng, công việc sinh ra và giết đi (của trời đất) đi khắp đủ mười hai chi. Một năm tính là ba trăm sáu mươi ngày, là sáu lần sáu mươi, tức số của sáu tuần Giáp. Sáu Giáp xen giữa ngày của hai tháng (?) là để đủ cả âm dương, lẻ chẵn. Dương là số lẻ, âm là số chẵn; muôn vật muôn loài, lẽ lành dữ, nhờ đó mà được tỏ rõ.

 Việc ghép can chi thì năm, tháng, ngày, giờ đều như vậy. Khởi điểm để tính năm bắt đầu từ năm Giáp Tý thượng nguyên (điểm khởi đầu của một kỷ nguyên lịch pháp). Khởi điểm để tính tháng bắt đầu từ tháng mười một Giáp Tý của năm Giáp hoặc năm Kỷ. Khởi điểm để tính ngày là sáu tuần bắt đầu từ Giáp Tý. Khởi điểm để tính giờ là sau đông chí và hạ chí, gặp ngày Giáp hoặc ngày Kỷ, thì giờ nửa đêm khởi là Giáp Tý. Bốn việc đều lấy Giáp Tý làm đầu.

 Về việc trên phối với chín sao, dưới phối với chín châu: sách Hoàng Đế binh quyết nói: Giáp Tý khởi từ sao thứ nhất ở phần đầu (phần gàu) của sao Bắc Đẩu, đếm xuôi đến Canh Ngọ ở sao thứ bảy là sao Cương (?); đến Tân Mùi lại từ sao thứ sáu đếm ngược đến Bính Tý; lại từ sao thứ nhất đếm xuôi cho đến hết sáu Giáp.

 Về việc dưới phối với chín châu: sách sử nói: Giáp là nước Tề, Ất là Đông Di (các tộc người phương đông), Bính là nước Sở, Đinh là Nam Di (các tộc người phương nam), Mậu là nước Ngụy, Kỷ là nước Hàn, Canh là nước Tần, Tân là Tây Di (các tộc người phương tây), Nhâm là nước Yên, Quý là Bắc Di (các tộc người phương bắc). Thiên Ngũ hành chí trong sách Hán thư nói: Giáp, Ất là vùng ngoài biển, mặt trời mặt trăng không cai quản tới; Bính, Đinh là vùng sông Giang, sông Hoài, biển và núi Đại; Mậu, Kỷ là vùng Trung Châu, sông Hà, sông Tế; Canh, Tân là vùng từ núi Hoa Sơn về phía tây; Nhâm, Quý là vùng từ núi Thường Sơn về phía bắc. Tý là nhà Chu, Sửu là đất Địch, Dần là nước Sở, Mão là nước Trịnh, Thìn là Hàm Đan, Tị là nước Vệ, Ngọ là nước Tần, Mùi là Trung Sơn, Tống (?), Thân là nước Tề, Dậu là nước Lỗ, Tuất là nước Việt, Hợi là nước Yên. Sách Long thủ kinh nói: Tý là nước Tề, Thanh Châu; Sửu là nước Ngô, nước Việt, Dương Châu; Dần là nước Yên, U Châu; Mão là nước Tống, Dự Châu; Thìn là nước Tấn, Duyện Châu; Tị là nước Sở, Kinh Châu; Ngọ là nhà Chu, vùng Tam Hà; Mùi là nước Tần, Ung Châu; Thân là đất Thục, Ích Châu; Dậu là Lương Châu; Tuất là Từ Châu; Hợi là nước Vệ, Tịnh Châu. Nếu xét theo vị trí các chi trên mặt đất thì cách của Sử ký và Hán thư gần đúng hơn; nếu xét theo thứ tự các vùng sao thì cách của Long thủ kinh là thỏa đáng.

 Về việc phối với thân người: Giáp, Ất là đầu; Bính, Đinh là ngực và sườn; Mậu, Kỷ là tim và bụng; Canh, Tân là đùi; Nhâm, Quý là tay chân. Còn chi thì Tý là đầu; Sửu, Hợi là ngực và cánh tay; Dần, Tuất là tay; Mão, Dậu là eo và sườn; Thìn, Thân là mông và cánh tay (?); Tị, Mùi là ống chân; Ngọ là bàn chân. Đó đều là đầu dãy làm đầu, cuối dãy làm chân. Về việc phối với ngũ tạng (năm cơ quan chính trong cơ thể theo y học cổ truyền: can – gan, tâm – tim, tì – lá lách và hệ tiêu hóa, phế – phổi, thận): can thì Giáp, Ất là gan; Bính, Đinh là tim; Mậu, Kỷ là tì; Canh, Tân là phổi; Nhâm, Quý là thận. Chi thì Dần, Mão là gan; Tị, Ngọ là tim; Thìn, Tuất, Sửu, Mùi là tì; Thân, Dậu là phổi; Hợi, Tý là thận. Đều là phối theo ngũ hành. Lại nữa, can thì Giáp, Ất là da lông; Bính, Đinh là móng và gân; Mậu, Kỷ là thịt; Canh, Tân là xương; Nhâm, Quý là máu và mạch. Chi thì Dần, Mão là da lông; Tị, Ngọ là móng và gân; Thìn, Tuất, Sửu, Mùi là thịt; Thân, Dậu là xương; Hợi, Tý là máu và mạch. Cây mọc trên mặt đất nên là da lông; lửa có tính mạnh bạo nên là móng và gân; đất có khả năng giữ và chở nên là thịt; kim tính cứng rắn nên là xương; nước vốn chảy và thấm ướt nên là máu và mạch. Đây đều là những gì can chi được phối với, nên giải thích đầy đủ.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video