Thiên thứ bảy: Bàn về Đức
Đức nghĩa là "được": có ích cho vạn vật, mỗi vật đều được theo điều mình muốn, không hối tiếc, không keo kiệt; vì thế gọi là Đức (trong thuật âm dương, Đức là yếu tố tốt lành, có sức che chở cứu giúp, ứng với một can, chi hay một vị trí nhất định). Sách Ngũ hành nói: "Nếu có được một Đức thì có thể trừ được trăm tai họa." Phàm khi dùng thuật âm dương (thuật xem ngày giờ, phương hướng dựa trên hai mặt âm – dương: dương là sáng, cứng, trời, nam; âm là tối, mềm, đất, nữ – và ngũ hành: Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy) để làm việc, gặp Đức là tốt, gọi là Phúc đức, vì có sự cứu giúp; muôn việc đều tốt lành, tai họa tiêu tan.
Đức có bốn loại: ba loại xét theo chi và can, một loại xét theo khí của tháng. Ba loại theo chi can là: một là Can đức (Đức của thiên can – thiên can là mười ký hiệu Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý dùng để đếm thời gian), hai là Chi đức (Đức của địa chi – địa chi là mười hai ký hiệu Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tị, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi), ba là Chi can hợp đức (Đức do chi và can phối hợp mà thành).
Can đức: Đức của Giáp ở ngay Giáp; Đức của Ất ở Canh; Đức của Bính ở ngay Bính; Đức của Đinh ở Nhâm; Đức của Mậu ở ngay Mậu; Đức của Kỷ ở Giáp; Đức của Canh ở ngay Canh; Đức của Tân ở Bính; Đức của Nhâm ở ngay Nhâm; Đức của Quý ở Mậu. Trong mười can này, Giáp, Bính, Mậu, Canh, Nhâm là dương, là bậc tôn quý, nên Đức ở ngay chỗ mình; Ất, Đinh, Kỷ, Tân, Quý là âm, là bậc thấp, nên gửi Đức của mình vào can dương, mang nghĩa người vợ theo chồng, vì thế không tự mình làm Đức.
Dương Tử (tức Dương Hùng, học giả đời Hán) nói: "Đạo phối hợp các ngày, đúng là có năm cặp: Giáp Kỷ là Mộc, Bính Tân là Hỏa, Mậu Quý là Thổ, Ất Canh là Kim, Đinh Nhâm là Thủy." Lẽ của âm dương là phải phối thành đôi với nhau, để noi theo nghĩa vua tôi, vợ chồng. Giáp là vua, là chồng; Kỷ là tôi, là vợ. Ngôi vua tự đứng ở chỗ mình, ngôi tôi thì do vua mà có; vì thế Đức của Kỷ ở Giáp, Đức của Ất ở Canh. Bốn cặp còn lại đều như vậy. Đó là đạo âm theo dương.
Chi đức: Đức của Tý ở Tị, Đức của Sửu ở Ngọ, Đức của Dần ở Mùi, Đức của Mão ở Thân, Đức của Thìn ở Dậu, Đức của Tị ở Tuất, Đức của Ngọ ở Hợi, Đức của Mùi ở Tý, Đức của Thân ở Sửu, Đức của Dậu ở Dần, Đức của Tuất ở Mão, Đức của Hợi ở Thìn. Đó đều là nơi mà hành làm "chồng" của nó (tức hành khắc chế nó) được sinh ra, được giúp đỡ.
Tý lấy Tị làm Đức vì: Tý là Thủy, lấy Thổ làm chồng; trong Tị có Thổ ở giai đoạn "sinh" (mỗi hành đi qua một vòng mười hai giai đoạn thịnh suy; "sinh" là lúc khí của hành mới ra đời). Sửu lấy Ngọ làm Đức vì: Sửu là Thổ, lấy Mộc làm chồng; trong Ngọ có Mộc ở giai đoạn "tử" (lúc khí của hành chết, tắt hẳn). Dần lấy Mùi làm Đức vì: Dần là Mộc, lấy Kim làm chồng; trong Mùi có Kim ở giai đoạn "quan đới" (lúc khí như người mới đội mũ thắt đai, tức vừa trưởng thành). Mão lấy Thân làm Đức vì: Mão là Mộc, lấy Kim làm chồng; trong Thân có Kim ở giai đoạn "tướng" (lúc khí đang lên mạnh, sắp đạt đến cực thịnh). Thìn lấy Dậu làm Đức vì: Thìn là Thổ, lấy Mộc làm chồng; trong Dậu có Mộc ở giai đoạn "thai" (lúc khí mới thụ thai).
Tị lấy Tuất làm Đức vì: Tị là Hỏa, lấy Thủy làm chồng; trong Tuất có Thủy ở giai đoạn quan đới. Ngọ lấy Hợi làm Đức vì: Ngọ là Hỏa, lấy Thủy làm chồng; trong Hợi có Thủy ở giai đoạn tướng. Mùi lấy Tý làm Đức vì: Mùi là Thổ, lấy Mộc làm chồng; trong Tý có Mộc ở giai đoạn "mộc dục" (lúc khí như đứa trẻ mới sinh được tắm gội, còn non yếu). Thân lấy Sửu làm Đức vì: Thân là Kim, lấy Hỏa làm chồng; trong Sửu có Hỏa ở giai đoạn "dưỡng" (lúc khí như bào thai được nuôi trong bụng mẹ, sắp ra đời). Dậu lấy Dần làm Đức vì: Dậu là Kim, lấy Hỏa làm chồng; trong Dần có Hỏa ở giai đoạn sinh. Tuất lấy Mão làm Đức vì: Tuất là Thổ, lấy Mộc làm chồng; trong Mão có Mộc ở giai đoạn "vượng" (lúc khí thịnh nhất). Hợi lấy Thìn làm Đức vì: Hợi là Thủy, lấy Thổ làm chồng; trong Thìn có Thổ ở giai đoạn tử.
Có người hỏi: "Theo nghĩa vợ theo chồng, khí đang sống thì có Đức, có thể hòa hợp nuôi dưỡng nhau, nên theo; khí đã chết thì lìa bỏ, không thể hòa thuận đi theo. Vậy sao khí đã chết vẫn là Đức?" Đáp: "Người vợ không tái giá; một khi đã về nhà chồng thì mang họ chồng, dù chồng chết vẫn thuộc về họ nhà chồng. Lẽ nào chồng sống thì xưng họ chồng, chồng chết thì bỏ đi? Cho nên âm theo dương, dù sống hay chết vẫn luôn còn đó."
Chi can hợp đức: Đức của Tý ở Giáp, Đức của Sửu ở Tân, Đức của Dần ở Bính, Đức của Mão ở Đinh, Đức của Thìn ở Canh, Đức của Tị ở Kỷ, Đức của Ngọ ở Mậu, Đức của Mùi ở Tân, Đức của Thân ở Nhâm, Đức của Dậu ở Quý, Đức của Tuất ở Canh, Đức của Hợi ở Ất. Đó đều lấy "con" (hành do mình sinh ra) làm Đức, nghĩa là con có thể giúp đỡ mẹ, có tính hiếu thảo phụng dưỡng, nên lấy làm Đức.
Phàm can là dương, chi là âm. Thể của dương cứng mạnh, tự đứng ở chỗ mình; thể của âm mềm thuận, đi theo dương. Đàn bà có lễ "tam tòng" (ba điều theo: chưa lấy chồng thì theo cha, lấy chồng thì theo chồng, chồng chết thì theo con), không bao giờ có lẽ tự mình chuyên quyết; chồng chết thì theo con, nên lấy con làm Đức. Nếu chi và can mỗi bên tự làm Đức riêng thì đều theo chồng; nay chi và can cùng nhau làm Đức, nên rời khỏi ngôi của chồng mà theo con. Đức của Tý ở Giáp là vì Thủy là mẹ của Mộc. Các trường hợp khác đều như vậy.
Một loại Đức nữa xét theo khí của tháng. Đức không đứng một mình, mà có Hình đối lại (Hình: yếu tố trừng phạt, sát hại, đối lập với Đức). Đức là dương nên theo Càn (quẻ Càn, tượng trưng trời, thuần dương); Hình là âm nên theo Khôn (quẻ Khôn, tượng trưng đất, thuần âm). Cũng như người trị nước, Hình và Đức cùng thi hành: Đức gồm ban ơn, ban tước, ban thưởng, nên phối với dương; Hình gồm giết, phạt, tước đoạt, nên phối với âm. Vì thế bậc vua khi có nhật thực thì sửa đức, khi có nguyệt thực thì sửa hình pháp.
Đổng Trọng Thư (học giả đời Hán) trong sách Xuân thu phồn lộ nói: "Lẽ thường của đạo trời là một âm một dương. Dương là Đức của trời, âm là Hình của trời. Xem sự vận hành của âm dương suốt một năm, để thấy trời tin dùng cái gì, thì có thể thấy được công dụng của Đức và Hình. Trời dùng dương chứ không dùng âm, ưa Đức chứ không ưa Hình. Vì thế dương ra mà tích tụ ở mùa hạ, dùng Đức để làm nên công việc của năm; âm ra mà tích tụ ở mùa đông, đặt Hình vào chỗ trống không." Thái Công (tức Khương Thái Công, công thần nhà Chu) nói: "Bậc vua làm việc tốt thì trời đáp lại bằng Đức; làm việc xấu thì trời đáp lại bằng Hình." Đó đều là âm dương đối nhau; Đức không trị một mình, phải có Hình đi đôi.
Đức và Hình theo khí của hai quẻ Càn và Khôn: tháng Mười (?) quẻ Khôn cầm quyền (giữ vai trò chủ đạo); từ tháng Mười một dương khí bắt đầu động, các hào âm (hào: mỗi vạch của một quẻ; quẻ gồm sáu hào, vạch liền là dương, vạch đứt là âm) lần lượt biến. Tháng Tư quẻ Càn cầm quyền; từ tháng Năm âm khí bắt đầu động, các hào dương lần lượt biến. Vì thế Hoàng chung và Nhuy tân (tên hai trong mười hai luật – mười hai bậc âm chuẩn của nhạc cổ, mỗi luật ứng với một tháng; Hoàng chung ứng tháng Mười một, Nhuy tân ứng tháng Năm) là lúc khí âm và khí dương bắt đầu; Đức và Hình nằm ở đó.
Tháng Kiến Tý (tháng mà chuôi sao Bắc Đẩu chỉ về hướng Tý, tức tháng Mười một âm lịch): hào Sơ Lục của quẻ Khôn ("Sơ" là hào thứ nhất tính từ dưới lên, "Lục" chỉ hào âm, "Cửu" chỉ hào dương) biến thành dương, quẻ Phục cầm quyền. Dương khí động dưới suối vàng (tầng sâu nhất dưới lòng đất), âm khí trải trên trời xanh; lúc ấy Đức ở trong nhà, còn Hình ở ngoài đồng.
Tháng Kiến Sửu (tháng Chạp): hào Lục Nhị của quẻ Khôn biến thành dương, quẻ Lâm cầm quyền. Dương khí dần ra, vạn vật nảy mầm; âm khí sắp lui xuống, uy giận đã suy; lúc ấy Đức ở gian nhà chính, còn Hình ở ngoài phố.
Tháng Kiến Dần (tháng Giêng): hào Lục Tam của quẻ Khôn biến thành dương, quẻ Thái cầm quyền. Dương khí đã thông lên, âm khí lui vào trong; âm dương giao hòa thông suốt, vạn vật nhú mầm ra lá; lúc ấy Đức ở sân, còn Hình ở ngõ.
Tháng Kiến Mão (tháng Hai): hào Lục Tứ của quẻ Khôn biến thành dương, quẻ Đại Tráng cầm quyền. Dương khí bốc lên trời, âm khí lặn xuống đất; khí âm dương giao nhau, vạn vật đều mọc ra; Đức và Hình cùng gặp nhau ở cửa.
Tháng Kiến Thìn (tháng Ba): hào Lục Ngũ của quẻ Khôn biến thành dương, quẻ Quải cầm quyền. Dương khí thông lên, âm khí suy yếu; lúc ấy Đức ở ngõ, còn Hình ở sân.
Tháng Kiến Tị (tháng Tư): hào Thượng Lục (hào trên cùng) của quẻ Khôn biến thành dương, quẻ thuần dương (quẻ Càn) cầm quyền. Dương khí rất thịnh, âm khí bị trừ hết; vạn vật vui tươi mạnh mẽ, không còn hình phạt giết chóc; lúc ấy Đức ở ngoài phố, còn Hình ở gian nhà chính.
Tháng Kiến Ngọ (tháng Năm): hào Sơ Cửu của quẻ Càn biến thành âm, quẻ Cấu cầm quyền. Âm khí động dưới suối vàng, dương khí trải trên trời xanh; lúc ấy Đức ở ngoài đồng, còn Hình ở trong nhà.
Tháng Kiến Mùi (tháng Sáu): hào Cửu Nhị của quẻ Càn biến thành âm, quẻ Độn cầm quyền. Âm khí dần lên, dương khí sắp giảm; vạn vật mạnh đến cực điểm rồi đều suy già; lúc ấy Đức ở ngoài phố, còn Hình ở gian nhà chính.
Tháng Kiến Thân (tháng Bảy): hào Cửu Tam của quẻ Càn biến thành âm, quẻ Bĩ cầm quyền. Dương khí chìm lui, âm khí tiến lên; âm dương bế tắc cách trở, uy sát phạt đang thịnh; lúc ấy Đức ở ngõ, còn Hình ở sân.
Tháng Kiến Dậu (tháng Tám): hào Cửu Tứ của quẻ Càn biến thành âm, quẻ Quan cầm quyền. Dương khí lui vào trong, âm khí tỏa ra ngoài; âm dương cùng giành nhau, vạn vật biến đổi suy tàn; lúc ấy Đức ở cửa, Hình lại gặp nhau ở cửa.
Tháng Kiến Tuất (tháng Chín): hào Cửu Ngũ của quẻ Càn biến thành âm, quẻ Bác cầm quyền. Dương khí sắp hết, âm khí thông lên; vạn vật khô héo, sát hại hoành hành; lúc ấy Đức ở sân, còn Hình ở ngõ.
Tháng Kiến Hợi (tháng Mười): hào Thượng Cửu của quẻ Càn biến thành âm, quẻ thuần Khôn trở lại ngôi. Dương khí bị trừ hết, âm khí rất thịnh; vạn vật thu cất, chưa thấy hình phạt xâm phạm; lúc ấy Đức ở gian nhà chính, còn Hình ở ngoài phố.
Hai việc Hình và Đức này, ra vào, hướng về đâu, đều có thể dùng đến, dùng mãi không sai lầm vụng về (?). Gặp Đức thì tốt, gặp Hình thì xấu; vì thế giải thích ở đây.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video