Thiên 17 — Bàn về Hợp

 Thiên thứ tám: Bàn về Hợp

 Khổng Tử nói: Càn (quẻ Càn, tượng trưng trời) là dương; Khôn (quẻ Khôn, tượng trưng đất) là âm (dương và âm là hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau của vạn vật: dương là sáng, cứng, trời, nam; âm là tối, mềm, đất, nữ). Âm dương hợp đức là gốc của ngũ hành (năm hành: Mộc – cây, Hỏa – lửa, Thổ – đất, Kim – kim loại, Thủy – nước). Nhận sự sống từ trời thì nhận sự hoàn thành từ đất; nhận khí từ dương, định hình ở âm. Không thể có thể nào đứng lệch một bên, nên mỗi thứ đều có chỗ hợp.

 Nói chung thì can (thiên can – mười ký hiệu Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý dùng để đếm thời gian) là dương, thuộc trời; chi (địa chi – mười hai ký hiệu Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tị, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi) là đất, thuộc âm. Nói riêng thì can tự có âm dương: Giáp dương, Ất âm, Bính dương, Đinh âm, Mậu dương, Kỷ âm, Canh dương, Tân âm, Nhâm dương, Quý âm. Chi cũng tự có âm dương: Tý dương, Sửu âm, Dần dương, Mão âm, Thìn dương, Tị âm, Ngọ dương, Mùi âm, Thân dương, Dậu âm, Tuất dương, Hợi âm. Mỗi thứ đều mô phỏng trời đất mà tự phối hợp với nhau, có đạo vợ chồng.

 Hợp của can: Kỷ là vợ của Giáp nên Giáp hợp với Kỷ. Tân là vợ của Bính nên Bính hợp với Tân. Quý là vợ của Mậu nên Quý hợp với Mậu. Ất là vợ của Canh nên Ất hợp với Canh. Đinh là vợ của Nhâm nên Nhâm hợp với Đinh.

 Sách Quý thị âm dương thuyết nói: Mộc (mang số 8) sợ Canh (mang số 9) (số của ngũ hành theo Hà đồ: Thủy 6, Hỏa 7, Mộc 8, Kim 9, Thổ 5), nên đem em gái là Ất gả cho Canh. Khí của Canh ở mùa thu, được hòa với khí Mộc, vì thế rau tề và lúa mạch mọc vào mùa thu; đó gọi là nghĩa "vợ đến". Hỏa (số 7) sợ Nhâm (số 6), nên đem em gái là Đinh gả cho Nhâm; Nhâm được khí nóng của Hỏa, vì thế cây khoản đông nở hoa vào mùa đông. Kim (số 9) sợ Bính (số 7), nên đem em gái là Tân gả cho Bính; Bính được khí Kim, vì thế đầu mùa hạ các loài cỏ mềm yếu cùng rau tề, lúa mạch chết. Cho nên sau tiết Hạ chí, ngày Canh thứ ba là ngày bắt đầu "Phục" (thời kỳ nóng nhất mùa hạ, khí Kim phải ẩn nấp), vì sợ Hỏa. Thổ (số 5) sợ Giáp (số 8), nên đem em gái là Kỷ gả cho Giáp; Thổ mang cả âm lẫn dương, lấy phần âm (phần cái) gả cho Mộc, nên có thể sinh ra vạn vật. Thủy (số 6) sợ Thổ (số 5), nên đem em gái là Quý gả cho Mậu. Năm hành hòa thuận với nhau, đó là Hợp.

 Hợp của chi là chỗ mặt trời và mặt trăng gặp nhau trên đường đi qua các "thứ" (vòng trời được chia đều thành mười hai chặng theo đường đi của mặt trời, mỗi chặng gọi là một "thứ" và có tên riêng). Tháng Giêng, mặt trời mặt trăng gặp nhau ở thứ Tưu Tư; Tưu Tư ứng với Hợi, còn gọi là Thỉ Vi; chuôi sao Bắc Đẩu chỉ về Dần (gọi là "đẩu kiến"), nên Dần hợp với Hợi. Tháng Hai, gặp nhau ở thứ Hàng Lâu; Hàng Lâu ứng với Tuất; chuôi Bắc Đẩu chỉ về Mão, nên Mão hợp với Tuất. Tháng Ba, gặp nhau ở thứ Đại Lương; Đại Lương ứng với Dậu; chuôi Bắc Đẩu chỉ về Thìn, nên Thìn hợp với Dậu. Tháng Tư, gặp nhau ở thứ Thực Trầm; Thực Trầm ứng với Thân; chuôi Bắc Đẩu chỉ về Tị, nên Tị hợp với Thân. Tháng Năm, gặp nhau ở thứ Thuần Thủ; Thuần Thủ ứng với Mùi; chuôi Bắc Đẩu chỉ về Ngọ, nên Ngọ hợp với Mùi. Tháng Sáu, gặp nhau ở thứ Thuần Hỏa; Thuần Hỏa ứng với Ngọ; chuôi Bắc Đẩu chỉ về Mùi, nên Mùi hợp với Ngọ.

 Tháng Bảy, gặp nhau ở thứ Thuần Vĩ; Thuần Vĩ ứng với Tị; chuôi Bắc Đẩu chỉ về Thân, nên Thân hợp với Tị. Tháng Tám, gặp nhau ở thứ Thọ Tinh; Thọ Tinh ứng với Thìn; chuôi Bắc Đẩu chỉ về Dậu, nên Dậu hợp với Thìn. Tháng Chín, gặp nhau ở thứ Đại Hỏa; Đại Hỏa ứng với Mão; chuôi Bắc Đẩu chỉ về Tuất, nên Tuất hợp với Mão. Tháng Mười, gặp nhau ở thứ Tích Mộc; Tích Mộc ứng với Dần; chuôi Bắc Đẩu chỉ về Hợi, nên Hợi hợp với Dần. Tháng Mười một, gặp nhau ở thứ Tinh Kỷ; Tinh Kỷ ứng với Sửu; chuôi Bắc Đẩu chỉ về Tý, nên Tý hợp với Sửu. Tháng Mười hai, gặp nhau ở thứ Huyền Hiêu; Huyền Hiêu ứng với Tý, còn gọi là Thiên Nguyên; chuôi Bắc Đẩu chỉ về Sửu, nên Sửu hợp với Tý.

 Huyền Hiêu: "huyền" là đen, "hiêu" là hao (trống rỗng). Âm khí thịnh, nên vạn vật mới bắt đầu động mà chưa ra đời, thiên hạ trống rỗng, nên gọi là "hao". Tinh Kỷ: "kỷ" là thống lĩnh, tức cầm đầu chỗ kết thúc và khởi đầu của vạn vật. Tích Mộc: vạn vật bắt đầu nảy mầm, phân tách Thủy với Mộc. Đại Hỏa: là Mộc của phương Đông; tú Tâm (một trong hai mươi tám tú – hai mươi tám chòm sao làm mốc trên vòng trời) nằm ở Mão; lửa phát ra từ lõi cây. Thọ Tinh: vạn vật bắt đầu thông đạt, mỗi vật theo mệnh của mình. Thuần Vĩ: là các tú của Chu Tước phương Nam (chim đỏ, biểu tượng cho bảy tú phương Nam), lấy tú Chẩn làm đuôi. Thuần Hỏa: dương khí thịnh lớn, sao Hỏa lúc chập tối ở giữa trời, tại chỗ tú Thất Tinh của chòm chim đỏ. Thuần Thủ: là các tú phương Nam, hình giống con chim, lấy tú Tỉnh làm mào, lấy tú Liễu làm miệng. Thực Trầm: âm khí nặng chìm, rơi xuống làm vạn vật kết quả chắc. Đại Lương: "lương" là mạnh; móc trắng đã xuống, vạn vật cứng cáp. Hàng Lâu: "hàng" là xuống, "lâu" là cong; âm khí lấn lên, vạn vật héo cong. Tưu Tư: âm thịnh dương ẩn, vạn vật buồn rầu thương xót.

 Phàm âm dương phối nhau thì lẽ tốt xấu cân bằng: xấu không hoàn toàn xấu, tốt không chỉ có tốt; tốt đến cùng thì thành xấu, xấu đến cùng thì thành tốt. Cho nên hợp không chỉ là hợp, mà còn có nghĩa lìa. Đem can chi phối vào ngày giờ thì có năm Hợp và năm Ly (lìa nhau).

 Năm Hợp: sách Hà đồ (sách sấm vĩ mang tên bức đồ huyền thoại hiện ra trên sông Hoàng Hà) nói: Giáp Dần, Ất Mão là trời đất hợp; Bính Dần, Đinh Mão là mặt trời mặt trăng hợp; Mậu Dần, Kỷ Mão là dân chúng hợp; Canh Dần, Tân Mão là kim loại và đá hợp; Nhâm Dần, Quý Mão là sông ngòi hợp. Năm Ly: Giáp Thân, Ất Dậu là trời đất lìa; Giáp Thân (?), Đinh Dậu là mặt trời mặt trăng lìa; Mậu Thân, Kỷ Dậu là dân chúng lìa; Canh Thân, Tân Dậu là kim loại và đá lìa; Nhâm Thân, Quý Dậu là sông ngòi lìa.

 Dần, Mão là chỗ dương khí đi lên, có thể sinh ra vạn vật; mặt trời thường mọc ở đó, trăng tròn cũng mọc ở đó; phương Đông là nơi thiếu dương (dương khí còn non, mới lên) sinh trưởng, muôn vật vui vẻ tụ hội, nên coi là Hợp. Thân, Dậu là chỗ âm khí dồn tới, là phương nghiêm khắc giết chóc; mặt trời mặt trăng đều lặn ở đó; phương Tây là nơi thiếu âm (âm khí mới lên) suy già, muôn vật đều ghét, nên coi là Ly. Giáp, Ất đứng đầu các can của ngày, thuộc quẻ Càn, Khôn, nên ví với trời đất. Bính, Đinh là ánh dương thịnh nhất, nên ví với mặt trời mặt trăng. Mậu, Kỷ ở giữa, có thể làm nên vạn vật, nên ví với dân chúng. Canh, Tân bản thể là kim loại và đá. Nhâm, Quý hiển nhiên là sông ngòi. Phàm làm mọi việc, tốt thì theo Hợp, xấu thì theo Ly; gặp Hợp thì yên lành, gặp Ly thì bế tắc. Việc chọn ngày định giờ, việc bói toán (bói bằng mai rùa và bằng cỏ thi), càng phải dùng đến điều này.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video