Thiên thứ mười: Bàn về Tương khắc
Ngũ hành (năm hành: Mộc – cây, Hỏa – lửa, Thổ – đất, Kim – kim loại, Thủy – nước) tuy có quan hệ vua tôi, cha con, lúc sinh (khí mới ra đời), lúc vượng (khí thịnh nhất) khác nhau, nhưng đều kỵ khắc nhau (?). Khắc lấy nghĩa là chế ngự, trừng phạt: vì sức mạnh có thể chế ngự sức yếu. Cho nên Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thủy, Thủy khắc Hỏa, Hỏa khắc Kim, Kim khắc Mộc.
Sách Bạch hổ thông nói: "Mộc khắc Thổ là cái chuyên nhất thắng cái tản mát. Thổ khắc Thủy là cái chắc đặc thắng cái rỗng. Thủy khắc Hỏa là cái nhiều thắng cái ít. Hỏa khắc Kim là cái tinh tế thắng cái cứng. Kim khắc Mộc là cái cứng thắng cái mềm."
Sách Xuân thu phồn lộ nói: "Mộc là nghề nông. Nông dân không thuận theo, như làm phản, thì quan Tư đồ (chức quan coi việc dân chúng và giáo hóa) giết kẻ cầm đầu để chấn chỉnh; vì thế Kim thắng Mộc. Hỏa là triều đình; trong triều có kẻ gièm pha gian tà làm mê hoặc vua, thì theo pháp luật mà giết; vì thế Thủy thắng Hỏa. Thổ là vua; vua quá xa xỉ, vượt mức mất lễ, dân làm phản khiến vua cùng quẫn; vì thế Mộc thắng Thổ. Kim là quan Tư đồ; Tư đồ yếu kém, không sai khiến được dân chúng, thì quan Tư mã (chức quan coi việc binh) giết đi; vì thế Hỏa thắng Kim. Thủy là người giữ pháp luật; giữ pháp luật mà thiên vị bè đảng, không công bằng, thì quan Tư khấu (chức quan coi việc hình án) giết đi; vì thế Thổ thắng Thủy."
Hành thắng thì là vua, là chồng, là quan, là lại (viên chức thừa hành), là "quỷ" (trong thuật bói, hành khắc mình gọi là quỷ, chủ bệnh tật, chết chóc). Hành thua thì là tôi, là vợ, là của cải. Vua nhờ uy nghiêm mà tôn cao; chồng nhờ đức nghĩa mà được trọng; quan nhờ có tài mà có thưởng phạt (?); lại nhờ hình pháp mà xét xử; quỷ nhờ khắc giết mà gây bệnh tật tang tóc; đều là bên thắng. Tôi vì sợ phục bề trên; vợ vì kính theo chồng; của cải vì để người kia sai khiến sử dụng (?); đều là bên thua.
Phàm trên khắc dưới là thuận; dưới khắc trên là "bác" (bóc lột, xâm phạm ngược). Ví như vua có phép trừng trị bề tôi, bề tôi không có lẽ xâm phạm vua; cha có đạo dạy con, con không có phép dạy cha. Vì thế trên khắc dưới là thuận lẽ mà làm; dưới khắc trên là trái lẽ mà khắc. Cho nên Bạch hổ thông nói: "Dương là vua, âm là tôi. Thủy dùng khí thái âm (âm khí cực thịnh) mà chế ngự lửa thái dương (dương khí cực thịnh); Kim dùng khí thiếu âm (âm khí mới lên) mà chế ngự gỗ thiếu dương (dương khí mới lên). Ví như vua mất đạo, giống như vua Thang nhà Ân đuổi vua Kiệt, Vũ vương nhà Chu đánh vua Trụ; đó đều là giết kẻ có tội."
Phàm bói toán (bói bằng mai rùa và cỏ thi), được hành mà mình khắc thì xấu, được hành mà mình chịu chế ngự thì tốt. Đạo của ngũ hành là con có thể cứu cha khỏi nạn: cho nên Kim đi khắc Mộc thì Hỏa (con của Mộc) báo thù; Hỏa đã làm tan Kim thì Thủy (con của Kim) rửa nhục. Thế nhưng hành đang ở khí suy thì ngược lại bị hành đang vượng chế ngự, như nước trong vạc bị lửa nấu.
Bạch hổ thông nói: "Lửa nóng, nước lạnh; có nước ấm mà không có lửa lạnh, là vì sao? Là để rõ rằng bề tôi có thể làm vua, còn vua không thể làm bề tôi. Lửa nấu nước thành nước sôi thì nước không đổi hình, chỉ đổi tên; nước dập lửa thành than thì cả hình lẫn tên đều mất. Cũng như vua bị phế thì không còn, bề tôi có tội thì chỉ bị lui chức."
Trong ngũ hành tương khắc, gỗ xuyên vào đất mà đất không bị hủy, lửa đốt kim loại mà kim loại không bị hủy, đều là vì khí dương nhân từ, ưa sự sống. Kim loại chặt gỗ thì gỗ bị tổn hại (?), nước dập lửa thì lửa bị tổn hại (?), là vì khí âm tham lam, ưa giết chóc.
Đến như núi lở, sông cạn, gỗ đá gây tai họa, lửa trời rơi xuống, lửa người bốc lên, lụt và hạn cùng đến (?), gió sương làm hại, đó đều là do con người trị nước sai, trời đất giáng điều quở trách; gọi là ngũ hành "tương lệ" (lệ: khí trái nghịch, làm hại lẫn nhau), nghĩa là trái nghịch không hòa. Vì khí của chúng xung đột làm hại nhau, nên không gọi là khắc. Lệ cũng có nghĩa là phế bỏ. Ở Mộc thì cung phía Nam rung chuyển dữ dội (?); ở Thủy thì ba sông (Kinh, Vị, Lạc) cạn khô; ở Hỏa thì cung điện nhà cửa bị cháy; ở Kim thì chín cái đỉnh (chín cái vạc báu tượng trưng quyền trị thiên hạ) rung động; ở Thổ thì núi ở nước Tề, nước Sở lở. Mộc, Kim, Thủy, Hỏa cùng làm hại Thổ thì đất động, nứt toác. Cho nên khí ngũ hành xung đột mà có sáu loại "lệ"; đại khái là như thế.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video