Thiên 20 — Bàn về Hình

 Thiên thứ mười một: Bàn về Hình

 Hình (trong thuật số, chỉ quan hệ trừng phạt, gây hại giữa các can chi) lấy tên từ việc giết và phạt; vốn là để trừng trị điều bất nghĩa, chứ không phải cố ý trừng trị nhau. Ngũ hành (năm hành: Mộc – cây, Hỏa – lửa, Thổ – đất, Kim – kim loại, Thủy – nước) mỗi hành ở một phương, nóng lạnh đổi dời, theo thời mà động, không sai tiết độ, không hành nào phạm hành nào, cũng không hành nào đáng phải một mình chịu hình phạt. Chỉ là hình phạt cần được dùng để không phải nghiêm khắc mà vẫn trị được, không thể bỏ đi không dùng, nên các hành đều quay lại trừng trị lẫn nhau. Như dùng kim loại sửa kim loại thì thành đồ dùng; dùng người trị người thì thành việc nước.

 Sách Lã thị xuân thu nói: "Hình phạt không thể dẹp bỏ trong nước, roi vọt và sự quở giận không thể bỏ trong nhà." Cho nên các loại thuộc năm hình có đến ba nghìn điều, không điều nào không lấy ngũ hành làm gốc. Sách Chu thư nói: "Nhân theo ngũ hành tương khắc mà đặt ra năm hình", tức là: Mặc (thích chữ lên mặt rồi bôi mực), Tị (cắt mũi), Phí (chặt chân), Cung (thiến đàn ông, giam kín đàn bà), Đại tịch (tử hình).

 Hỏa có thể làm đổi màu kim loại, nên dùng hình Mặc để đổi màu da thịt. Kim có thể khắc Mộc, nên dùng hình Phí để bỏ xương khớp. Mộc có thể khắc Thổ, nên dùng hình Tị để bỏ mũi. Thổ có thể chặn Thủy, nên dùng hình Cung để dứt sự dâm loạn. Thủy có thể dập Hỏa, nên dùng hình Đại tịch để dứt mạng sống.

 Đến đời Hán Văn đế thì bỏ các hình phạt cắt xẻo thân thể, thay bằng roi vọt. Về sau các loại như Kiêu (chém rồi bêu đầu), Trảm (chém), Lưu (đày đi xa), Giảo (thắt cổ) đều không vượt quá con số năm. Sách Thượng thư nói: "Dùng hình đày đi xa để khoan giảm năm hình." Lại nữa, năm bậc đày cách nhau mỗi bậc năm trăm dặm. Số roi vọt bắt đầu từ mười, tăng dần đến một trăm, cũng theo số mười thiên can (mười ký hiệu Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý dùng để đếm thời gian). Sách Thượng thư hình đức khảo nói: "Hình Đại tịch mô phỏng hình phạt của trời; số điều phạt và chuộc tội là ba nghìn, ứng với trời, đất, người." Hình của can chi trong ngày giờ cũng có ba loại; cho nên hình của trời, đất, người là cùng một lẽ.

 Ba loại ấy là: một, chi tự hình nhau; hai, chi hình ở can; ba, can hình ở chi. (Chi tức địa chi: mười hai ký hiệu Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tị, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi.)

 Chi tự hình nhau: Tý hình ở Mão, Mão hình ở Tý; Sửu hình ở Tuất, Tuất hình ở Mùi, Mùi hình ở Sửu; Dần hình ở Tị, Tị hình ở Thân, Thân hình ở Dần; Thìn, Ngọ, Dậu, Hợi mỗi chi tự hình mình.

 Bản tấu của Dực Phụng (người đời Hán, giỏi thuật số) chép trong Hán thư nói: "Lá cây rụng về gốc, nên Hợi, Mão, Mùi là vị trí của Mộc, hình ở phương Bắc: Hợi tự hình, Mão hình ở Tý, Mùi hình ở Sửu. Nước chảy xuôi về ngọn, nên Thân, Tý, Thìn là vị trí của Thủy, hình ở phương Đông: Thân hình ở Dần, Tý hình ở Mão, Thìn tự hình. Kim cứng, Hỏa mạnh, mỗi hành trở về quê mình, nên Tị, Dậu, Sửu là vị trí của Kim, hình ở phương Tây: Tị hình ở Thân, Dậu tự hình, Sửu hình ở Tuất. Dần, Ngọ, Tuất là vị trí của Hỏa, hình ở phương Nam: Dần hình ở Tị, Ngọ tự hình, Tuất hình ở Mùi."

 Can hình chi: Dần hình ở Canh, Mão hình ở Tân, Thìn hình ở Giáp, Tị hình ở Quý, Ngọ hình ở Nhâm, Mùi hình ở Ất, Thân hình ở Bính, Dậu hình ở Đinh, Tuất hình ở Giáp, Hợi hình ở Kỷ, Tý hình ở Mậu, Sửu hình ở Ất. Chi hình can: Giáp hình ở Thân, Ất hình ở Dậu, Bính hình ở Tý, Đinh hình ở Hợi, Mậu hình ở Dần, Kỷ hình ở Mão, Canh hình ở Ngọ, Tân hình ở Tị, Nhâm hình ở Thìn, Tuất (?), Quý hình ở Sửu, Mùi. Đó đều lấy hành thắng mình làm hình.

 Phàm dùng trong bói toán (bói mai rùa và cỏ thi), gặp Hình là không tốt; thế nhưng có những việc cầu mong mà không có Hình thì không được. Sách Quy kinh của Sử Tô (quan bói nước Tấn thời Xuân Thu) nói: "Việc đáng thành mà không thành thì hãy xem vết nứt trên mai rùa có hình nhau không."

 Lại có người hỏi: "Lục hợp (sáu cặp địa chi hợp nhau) là tốt, mà Tị với Thân lại khắc nhau là vì sao?" Đáp: "Kim mang theo Thủy, sinh ra trong Hỏa. Hỏa là "quỷ" (hành khắc mình) của Kim, Thủy là quỷ của Hỏa. Kim cùng Thủy sinh trong Hỏa, tức là mẹ con cùng ở trong thân của quỷ. Thân là vị trí của Kim, lại còn mang Thủy; Tị là vị trí của Hỏa, lại có Kim đang sinh; chúng quay lại thù nhau, nên coi là Hình."

 Tuy vậy Hình có trên và dưới: Dần hình ở Tị thì Tị là trên của Hình, Dần là dưới của Hình; các trường hợp khác đều như thế. Cho nên sách binh nói: "Gió thổi đến từ phía trên của Hình thì người đang ngồi phải đứng dậy ngay, người đang đi phải dừng lại ngay", chính là nói điều này. Nói "Tam hình" (ba hình nối nhau) là như: Dần hình ở Tị, Tị hình ở Thân; vào ngày Dần giờ Thân mà ở phương Tị nổi gió, hoặc ở phương Tị thấy điềm quái lạ, thì gọi là Tam hình. Các trường hợp khác cũng theo đó. Ngoài ra còn có loại Hình theo khí của tháng, đối lập với Đức (yếu tố tốt lành, che chở), đã giải ở trước nên không giải lại.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video