Thứ hai: Phân biệt thể và tính
Thể là lấy hình chất mà gọi tên; tính là lấy công dụng làm nghĩa. Vì thể và tính của ngũ hành (năm hành Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy, năm loại khí căn bản tạo nên vạn vật) giúp ích cho muôn vật, nên gộp lại mà phân biệt.
Mộc ở ngôi Thiếu dương (dương còn non, mới lên; ứng với mùa xuân và phương Đông; dương là mặt nóng, sáng, động của vũ trụ), khí xuân hòa ấm, dịu dàng, lửa yếu nằm ẩn bên trong, nên Mộc lấy ấm áp dịu dàng làm thể, lấy cong và thẳng làm tính. Hỏa ở ngôi Thái dương (dương già, thịnh nhất; ứng với mùa hạ và phương Nam), nóng bỏng rực rỡ dữ dội, nên Hỏa lấy sáng và nóng làm thể, lấy bốc lên trên làm tính. Thổ ở giữa bốn mùa, nằm ở cuối quý hạ (tháng cuối mùa hạ, tháng sáu âm lịch), khi dương suy âm lớn, ở vị trí chính giữa, tổng quản bốn hành kia; bụi tích lại thành chất đặc. Tích lại thì có khe hở; có khe hở nên chứa đựng được; thành chất đặc nên giữ được. Vì vậy Thổ lấy việc chứa đựng chỗ rời rạc, giữ lấy chỗ đặc chắc làm thể, lấy giá sắc (trồng cấy và gặt hái) làm tính. Kim ở ngôi Thiếu âm (âm còn non, mới lên; ứng với mùa thu và phương Tây; âm là mặt lạnh, tối, tĩnh của vũ trụ), phương Tây là nơi muôn vật thành tựu; vật thành thì đông cứng, thiếu âm thì trong lạnh, nên Kim lấy cứng và lạnh làm thể, lấy tòng cách (theo khuôn mà đổi hình) làm tính. Thủy lấy lạnh và rỗng làm thể, lấy thấm ướt và chảy xuống chỗ thấp làm tính. Thiên Hồng phạm (một thiên trong sách Thượng thư) nói: "Mộc thì cong và thẳng; Hỏa thì bốc lên trên; Thổ thì trồng cấy gặt hái; Kim thì theo khuôn mà đổi hình; Thủy thì thấm ướt và chảy xuống." Đó chính là tính của chúng.
Hoài Nam Tử (sách do Hoài Nam vương Lưu An đời Hán chủ biên) nói: "Tinh khí chồng chất của trời đất là âm dương (hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau); tinh khí chuyên nhất của âm dương là bốn mùa; tinh khí tản ra của bốn mùa là muôn vật. Khí lạnh của âm tích lại lâu (?) thành nước; khí nóng của dương tích lại lâu (?) thành lửa." Nước tuy là vật thuộc âm nhưng có dương ở bên trong, nên thể của nước bên trong trong sáng. Lửa tuy là vật thuộc dương nhưng có âm ở bên trong, nên thể của lửa bên trong tối. Mộc là Thiếu dương, thể nó cũng ngậm khí âm, nên bên trong rỗng, bên ngoài có hoa lá, nở rộ đẹp mắt. Kim là Thiếu âm, thể nó cứng rắn sắc bén, tính sát phạt ở bên ngoài, bên trong cũng sáng bóng soi được. Thổ bao gồm bốn đức của bốn hành kia, nên thể của nó gồm được cả rỗng lẫn đặc.
Sách Hồng phạm truyện (sách giải thích thiên Hồng phạm theo ngũ hành) nói: "Mộc thì cong và thẳng": Mộc thuộc phương Đông. Kinh Dịch nói: "Cây trên mặt đất là quẻ Quan" (quẻ Quan là một quẻ trong Kinh Dịch, 'quan' nghĩa là xem, ngắm); nói cây mọc khỏi đất vào mùa xuân, không cây nào không có cành cong cành thẳng, hoa lá đáng ngắm, như dáng vẻ oai nghi của con người vậy. Hứa Thận (học giả đời Hán, tác giả Thuyết văn giải tự) nói: "Trên mặt đất, thứ đáng ngắm nhất không gì hơn cây; cho nên chữ 'tướng' (xem xét) là chữ 'mục' (mắt) đứng cạnh chữ 'mộc' (cây)."
Các bậc vua xưa, lên xe thì có nhịp chuông loan, chuông hòa (chuông nhỏ gắn trên xe, kêu theo nhịp xe đi), xuống xe thì có phép đeo ngọc; đi săn thì có lệ "tam khu" (chỉ lùa thú từ ba mặt, chừa một mặt cho thú chạy thoát); yến tiệc tiễn đưa thì có lễ mời rượu và đáp rượu; không có việc thì không đi tuần du; không chiếm mất thời vụ của dân, vì mùa xuân là lúc bắt đầu việc nông; không tham lam, không mưu gian. Làm như thế để thuận theo khí Mộc. Khí Mộc thuận thì Mộc giữ được bản tính, cây cối tốt tươi, ra hoa kết trái, để dân dùng; cây thẳng thì đúng dây mực, cây cong thì đúng cái thước cong. Nếu vua đánh mất vẻ oai nghi, đắm rượu, buông thả dâm loạn, bắt lao dịch nặng, thu thuế nhiều, săn bắn không chừng mực, thì Mộc mất bản tính: mùa xuân cây không sinh trưởng, không dùng được cho dân, gỗ làm cầu cống không theo đúng dây mực. Cho nên nói: "Mộc không cong thẳng."
"Hỏa thì bốc lên trên": Hỏa thuộc phương Nam, tỏa ánh sáng vào giữa mùa hạ, khí lên đến cực điểm, nên gọi là bốc lên trên. Bậc vua quay mặt về phía sáng mà trị nước, ấy là lấy theo tượng này. Các vị vua sáng suốt xưa ngồi quay mặt về phía Nam mà nghe việc chính sự, thu nạp người tài giỏi trong bốn biển, tập hợp ở triều đình để giúp cho sự sáng suốt; đuổi những bề tôi gian tà nịnh hót, ném ra nơi đồng nội, để khai thông chỗ bế tắc. Dùng đúng người thì thiên hạ thái bình, vua chỉ cần buông áo khoanh tay, không phải làm gì. Kinh Dịch lấy quẻ Ly (quẻ tượng lửa và ánh sáng) làm lửa, làm sáng; Ly chồng lên Ly là sáng chồng lên sáng, tức là vua và bề tôi đều sáng suốt. Sáng suốt thì thuận khí Hỏa. Khí Hỏa thuận thì Hỏa giữ được bản tính; giữ được bản tính thì làm chín được mọi thứ, thuận cho việc dùng của người ta: dùng thì cháy lên, bỏ thì tắt. Nếu vua không sáng suốt, xa người hiền tài, dùng kẻ gièm pha nịnh hót, bỏ pháp luật, xa lánh người ruột thịt, giết người can ngăn trung thành, tha kẻ có tội, bỏ con đích lập con thứ, lấy vợ lẽ làm vợ cả, thì Hỏa mất bản tính: không dùng mà tự bốc cháy, theo gió chạy xiên, đốt tông miếu cung điện, cháy lan đến nhà dân. Cho nên nói: "Hỏa không bốc lên trên."
"Thổ thì trồng cấy gặt hái": gieo trồng gọi là "giá", thu gặt gọi là "sắc". Thổ là đạo của đất, muôn vật xuyên qua đất mà mọc lên, nên gọi là trồng cấy gặt hái. Thổ ở giữa, làm chủ bốn quý (tháng cuối của mỗi mùa), làm thành bốn mùa. Trung ương là tượng của việc trong nhà: cung thất, vợ chồng, thân thích. Xưa từ thiên tử cho đến kẻ sĩ, nhà cửa chỗ ngủ đều có mức cao thấp; thà tiết kiệm còn hơn quá mức. Vua Vũ (vua lập ra nhà Hạ) ở cung điện thấp, Khổng Tử khen. Hoàng hậu, phu nhân, các thiếp và người hầu thiếp hai bên có thứ bậc; chín đời họ hàng (từ đời ông cố cao tổ đến đời chút chít) có thứ tự; ruột thịt có ân tình; làm khuôn phép cho trăm họ. Như thế là thuận theo khí trung hòa, thì Thổ giữ được bản tính; giữ được bản tính thì trăm thứ lúa chắc hạt, việc cấy gặt thành công. Nếu vua buông thả ý mình, mở rộng cung điện, lầu đài, chạm trổ năm màu, làm kiệt sức dân, thân sơ không phân biệt, thê thiếp quá mức, thì Thổ mất bản tính; Thổ mất bản tính thì khí rối loạn, việc cấy gặt không thành, năm thứ lúa không được mùa, gió và sương mù gây hại. Cho nên nói: "Thổ không cấy gặt được."
"Kim thì theo khuôn mà đổi hình": "cách" là thay đổi; kim loại theo khuôn đúc mà đổi, hình dạng thay đổi thành đồ vật. Ở phương Tây, vật đã thành, sát khí thịnh, nên khí thu nổi lên thì chim ưng, chim cắt bắt mồi; khí xuân động thì chim ưng, chim cắt hóa thành chim khác (người xưa tin mùa xuân chim ưng hóa thành chim cu). Đó là hai đầu mối của giết và sinh. Vì thế sương trắng đọng thành sương giá; sương giá là dấu hiệu của sát phạt. Bậc vua dạy binh, tụ việc quân để giết kẻ bất nghĩa, cấm bạo loạn để yên trăm họ. Vua xưa yên không quên nguy, để phòng điều bất ngờ. Cho nên nói: "Thiên hạ tuy yên, quên việc chiến thì nguy; nước tuy mạnh, hiếu chiến (?) ắt mất." Sát phạt phải hợp với nghĩa; hợp với nghĩa thì khí Kim thuận; khí Kim thuận thì Kim giữ được bản tính; giữ được bản tính thì thợ rèn đúc làm ra được, đổi hình thành đồ vật. Nếu vua thích xâm lấn, ưa đánh nhau, tham sắc đẹp và của đút lót, coi nhẹ mạng sống trăm họ, dân chúng rối loạn, thì Kim mất bản tính: rèn đúc không chảy, đông đặc cứng đờ (?), phần nhiều không thành. Mùa thu muôn vật đều chín, trăm thứ lúa đã chín; nếu trái khí Kim thì muôn vật không thành. Cho nên nói: "Kim không theo khuôn mà đổi hình."
"Thủy thì thấm ướt và chảy xuống": nước chảy về chỗ ẩm, tìm đến chỗ trũng thấp. Phương Bắc là nơi âm cực điểm, là tượng của tông miếu và việc tế tự. Mùa đông là nơi dương bắt đầu, nơi âm kết thúc; cuối và đầu là giềng mối của thời gian. Người chết thì hồn (phần tinh thần nhẹ của người) bay lên trời làm thần, phách (phần gắn với thể xác) chìm xuống làm quỷ, tinh khí tản ra ngoài không trở về, nên lập tông miếu để thu gom phần tản mát. Kinh Dịch nói: "Quẻ Hoán (quẻ mang nghĩa tan tác, ly tán): hanh thông; vua đến nơi có tông miếu." Chính là nói điều này. Đức của thánh nhân còn gì hơn chữ hiếu? Cho nên thiên tử tự cày ruộng để có lúa xôi dâng cúng, hoàng hậu tự nuôi tằm để có áo mặc khi tế, đó là sự kính cẩn tột bậc. Kính cẩn tột bậc thì quỷ thần đáp lại bằng phúc lớn. Đó là thuận khí Thủy. Khí Thủy thuận thì Thủy giữ được bản tính; giữ được bản tính thì nguồn suối chảy thông, có lợi cho dân dùng. Nếu vua bỏ việc tế tự, khinh nhờn quỷ thần, trái thời trời, thì Thủy mất bản tính: nước tràn ra dữ dội, cuốn trôi, nhấn chìm, phá thành ấp, làm hại người. Cho nên nói: "Thủy không thấm ướt chảy xuống."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video