Thứ ba: Làm rõ về số; phần này chia làm năm đoạn: một là khởi từ số Đại diễn, bàn về số động và tĩnh trong Kinh Dịch; hai là bàn về ngũ hành cùng sinh số và thành số; ba là bàn về số của chi và can; bốn là bàn về số nạp âm; năm là bàn về số Cửu cung. Đoạn thứ nhất: Khởi từ số Đại diễn (số năm mươi nói trong Hệ từ của Kinh Dịch, tức số cọng cỏ thi dùng khi bói, trong đó chỉ dùng bốn mươi chín), bàn về số động và tĩnh trong Kinh Dịch.
Phàm khởi đầu của muôn vật, không gì là không bắt đầu từ không mà sau đó có. Vì thế trong Kinh Dịch có Thái cực (cái nguyên sơ hỗn độn, gốc của mọi vật, khi chưa chia ra âm dương), Thái cực sinh ra lưỡng nghi (hai nghi: âm và dương, tức trời và đất); lưỡng nghi sinh ra bốn mùa; bốn mùa là cái do cái được sinh ra lại sinh ra (?). Có sự sinh sôi nảy nở rồi sau đó muôn vật mới sinh thành. Tất cả đều do hai khí âm dương (âm: mặt lạnh, tối, tĩnh; dương: mặt nóng, sáng, động của vũ trụ) cổ động, nhào nặn, đúc nên, giao cảm với nhau. Cho nên dương lẻ loi không thể một mình sinh ra, âm đơn độc không thể một mình làm thành; phải phối hợp với nhau như lò đúc, thì muôn vật mới biến hóa thông suốt. Như vậy, trời có hình tượng, tinh khí chảy xuống; đạo của đất ngậm chứa mà biến hóa, giúp cho hình thể bắt đầu; âm dương lúc tiêu lúc lớn, sinh ra, giết đi, đem dùng, làm thành. Rõ ràng đạo ấy khó hiểu, không dùng số thì không xét cùng được, nên dựa vào số (?) mà phân biệt. Số làm rõ lý, như cái nơm cái bẫy dùng để bắt cá bắt thỏ (công cụ để đạt mục đích). Dương thuận theo mà xướng lên trước, âm giúp làm cho trọn; cái xét cùng số lẻ số chẵn, đầy đủ đạo bổ sung cho nhau, đến tận cội nguồn của biến hóa, thì được nói tường tận trong số cọng cỏ thi.
Bảy và tám là tĩnh, chín và sáu là động (khi bói cỏ thi, mỗi hào, tức mỗi vạch của quẻ, được một trong bốn số: 7 là dương non, 8 là âm non, giữ nguyên nên gọi là tĩnh; 9 là dương già, 6 là âm già, sẽ biến sang mặt ngược lại nên gọi là động). Dương động thì tiến lên, đổi từ bảy thành chín, tượng khí đang lớn lên; để làm rõ đạo của dương là vươn ra, tượng đức của vua: xướng lên trước không ngừng, không có gì phải khuất phục ở sau; cách cực điểm một bậc mà vẫn tiến tới, nên chín là động. Âm động thì lùi lại, đổi từ tám thành sáu, tượng khí đang tiêu đi; để làm rõ phép làm bề tôi là phải khuất phục ở sau, chỉ họa theo mà thôi; khi gần vua (?) thì lặng lẽ nghe lệnh, phải lui nhường, để làm rõ nghĩa ấy, nên tám là tĩnh.
Kinh Dịch nói: "Chia làm hai để tượng hai (trời đất), gác một để tượng ba (trời, đất, người), đếm từng bốn cọng để tượng bốn mùa." Phần còn lại trong tay có bốn lần bảy thì gọi là bảy; có bốn lần tám thì gọi là tám; được như vậy là số của hào tĩnh. Nhà Hạ, nhà Ân chuộng sự chất phác, nên dùng hào tĩnh để bói. Phần còn lại có bốn lần chín thì gọi là chín; có bốn lần sáu thì gọi là sáu; đó là số của hào động. Nhà Chu đủ cả chất phác lẫn văn vẻ, nên dùng cả hào động.
Phàm số Đại diễn là cùng cực số của trời đất, tức năm mươi lăm. Kinh Phòng (nhà Dịch học đời Tây Hán) lấy mười ngày (mười thiên can), mười hai thần (mười hai địa chi), hai mươi tám tú (hai mươi tám chòm sao chia quanh vòng trời) hợp lại thành năm mươi; còn một số không dùng, là sinh khí của trời, muốn lấy cái hư để cầu cái thực, nên chỉ dùng bốn mươi chín. Mã Dung (học giả đời Đông Hán) lấy Thái cực của Kinh Dịch làm sao Bắc Thần (sao Bắc Cực); Thái cực sinh lưỡng nghi, lưỡng nghi sinh mặt trời mặt trăng, mặt trời mặt trăng sinh bốn mùa, bốn mùa sinh ngũ hành (năm hành Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy), ngũ hành sinh mười hai tháng, mười hai tháng sinh hai mươi bốn tiết khí; sao Bắc Thần ở yên một chỗ không động, còn lại bốn mươi chín thì xoay vần mà được dùng. Trịnh Huyền (nhà chú giải kinh điển đời Đông Hán) nói: "Sáu hào của quẻ trinh và quẻ hối (quẻ trong và quẻ ngoài của một quẻ kép) vốn có năm mươi, số định dùng là bốn mươi chín. Số trời đất vốn là năm mươi lăm; số năm của trời thông với số mười của đất, số một của trời thông với số sáu của đất. Đếm thì khí có chỗ gộp lại; gộp lại thì nên giảm đi. Đại diễn giảm năm, nên có năm mươi; khi dùng lại giảm một, nên là bốn mươi chín. Cái không gộp thì không thể giảm."
Nay nói tổng số là năm mươi, vì từ số một của trời đến số mười của đất cộng lại là năm mươi lăm; đó là hợp cả sinh số và thành số. Nếu chỉ nói sinh số thì chỉ có mười lăm, tức từ một đến năm. Những gì Kinh Dịch tượng trưng thì hào bao quát hết, có chỗ sâu xa (?); cho nên từ trời đất trở xuống, các số như mặt trời mặt trăng đều được bao gồm trong cỏ thi và quẻ, xoay vòng biến chuyển, muôn đời không cùng. Còn trong năm mươi lăm, số năm vốn là số gộp. Số gộp là trời với đất cùng chung, mỗi bên có một thể, mỗi thể có một chỗ ứng đối chính. Nay dư ra năm, ấy là số gộp của khí; đã gộp thì không dùng lại; đó là nghĩa phối hợp; phối hợp thì là hư, không ứng với thực; không ứng với thực nên việc không có chủ, vì thế khi đếm cỏ thi không dùng. Lại để trống một nữa, là vì gác một cọng để tượng cái "không"; cái không thì không có gì để tượng, nên khi công dụng của cái có đến cùng cực thì công dụng của cái không hiện ra.
Cho nên nói: "Tìm từ sự nghiệp lớn mà được lành dữ, tìm từ lành dữ mà được Bát quái (tám quẻ cơ bản của Kinh Dịch), tìm từ Bát quái mà được bốn mùa, tìm từ bốn mùa mà đến lưỡng nghi, tìm từ lưỡng nghi mà đến Thái cực." Thái cực là giảm bớt đến tận cùng (?), là cái tột cùng của sự không. Bỏ cái có để đến chỗ sâu thẳm, giảm cái nhiều để đến cái ít, chính là nói điều này. Cho nên nói: "Thái cực không còn gì để tượng trưng nữa", để làm rõ nó trống rỗng lặng lẽ, không phải lời nói hay hình tượng có thể diễn giải được.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video