Thiên thứ hai mươi ba: Bàn về các loại người. Thiên này chia làm hai đoạn: một là bàn về người phối với ngũ hành; hai là bàn về du niên và niên lập của người (các cách tính vị trí vận hạn từng năm của mỗi người theo tuổi). Đoạn thứ nhất: bàn về người phối với ngũ hành.
Thiên Lễ vận trong sách Lễ ký nói: "Con người là đức của trời đất, là chỗ giao nhau của âm dương, là chỗ hội tụ của quỷ thần, là khí tinh túy của ngũ hành (năm yếu tố Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy; theo quan niệm xưa, đó là năm loại khí tạo nên và chi phối muôn vật)." Văn Tử nói: "Con người là tâm của trời đất, là đầu mối của ngũ hành." Vì thế con người nhận khí của trời đất và ngũ hành mà sinh ra, làm chủ muôn vật, sánh với nhị nghi (hai khuôn lớn: trời và đất) mà thành tam tài (ba ngôi: trời, đất, người).
Nhưng khí mỗi người nhận được có nhiều có ít. Người nhận khí Mộc nhiều thì tính cứng cỏi ngay thẳng mà có lòng nhân; nhận khí Hỏa nhiều thì tính mạnh mẽ dữ dội mà chuộng lễ; nhận khí Thổ nhiều thì tính rộng rãi hòa nhã mà giữ chữ tín; nhận khí Kim nhiều thì tính cứng rắn quyết đoán mà giữ nghĩa; nhận khí Thủy nhiều thì tính trầm lặng kín đáo mà nhiều trí. Năm khí họp lại cùng làm nên thân thể. Khí nếu trong sáng thì người ấy tinh anh sáng sủa; nếu tối đục thì người ấy ngu muội ngang bướng.
Lão Tử nói: "Tinh khí âm dương làm nên con người, khí có dày có mỏng. Được khí trung hòa thấm nhuần thì sinh ra người hiền trí; gặp khí rối loạn đục nhơ thì sinh ra người tham lam dâm dật." Sách Lộc mệnh nói: "Người Kim cứng mạnh, tự dùng ý mình; người Mộc nhiều vẻ hoa mỹ mà nhã nhặn; người Thủy khoáng đạt, có trí tuệ; người Hỏa tự cho mình là quý, tính nóng nảy; người Thổ trung thực, giữ tín mà ngay thẳng."
Sách Chu thư nói: "Con người cảm mười điều mà sinh ra: ngũ hành của trời và ngũ hành của đất, hợp lại thành mười. Ngũ hành của trời là ngũ thường (năm đức thường: nhân, nghĩa, lễ, trí, tín), ngũ hành của đất là ngũ tạng (năm tạng trong cơ thể: gan, tim, tỳ, phổi, thận)." Cho nên Kinh Dịch nói: "Trên trời thành hình tượng, dưới đất thành hình thể." Sách Gia ngữ nói: "Trời là một, đất là hai, người là ba; ba lần ba là chín, chín lần chín là tám mươi mốt. Một chủ về mặt trời, số của mặt trời là mười, cho nên người mang thai mười tháng thì sinh."
Văn Tử nói: "Con người nhận sự biến hóa của trời đất mà sinh ra: tháng thứ nhất thành chất mỡ, tháng thứ hai thành mạch, tháng thứ ba thành bào thai, tháng thứ tư thành da thịt, tháng thứ năm thành gân, tháng thứ sáu thành xương, tháng thứ bảy thành hình, tháng thứ tám thì cử động, tháng thứ chín thì động mạnh, tháng thứ mười thì sinh ra. Hình hài đã thành thì năm tạng mới có hình; bên ngoài là phần biểu, bên trong là phần lý. Đầu tròn theo trời, chân vuông giống đất. Trời có bốn mùa, ngũ hành, chín sao, ba trăm sáu mươi ngày; người cũng có tứ chi, năm tạng, chín khiếu (chín lỗ trên thân: hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng, lỗ tiểu, hậu môn), ba trăm sáu mươi đốt khớp. Trời có gió, mưa, lạnh, nóng; người cũng có mừng, giận, buồn, vui." Hoài Nam Tử và Văn Tử đều nói: "Mật là mây, phổi là khí, tỳ là gió, thận là mưa, gan là chớp, cùng loại với trời, mà tim làm chủ. Tai mắt là mặt trời mặt trăng; khí huyết là gió mưa."
Sách Tố vấn nói: "Con người noi theo trời đất, nên bậc thánh trên thì sánh với trời để nuôi đầu, dưới thì giống đất để nuôi chân, ở giữa dựa vào việc người để nuôi năm tạng. Khí trời thông với phổi, khí đất thông với họng, khí gió thông với gan, khí sấm thông với tim, khí hang núi thông với tỳ, khí mưa thông với thận. Sáu kinh (sáu đường kinh mạch chính trong cơ thể theo y học cổ) là sông, ruột và dạ dày là biển, chín khiếu là nước. Noi theo kỷ cương của trời, dùng lẽ của đất thì tai họa sẽ tránh được."
Sách Tả Từ tướng quyết nói: "Đầu người tròn để theo trời, chân vuông để giống đất. Mắt trái là mặt trời, mắt phải là mặt trăng. Lông mày trái là Thanh Long (rồng xanh, thần phương đông), lông mày phải là Bạch Hổ (hổ trắng, thần phương tây), mũi là Câu Trần (thần ở trung ương), phục tê (gò xương nổi từ sống mũi chạy lên trán) là Chu Tước (chim đỏ, thần phương nam), ngọc chẩm (xương gối nổi ở sau gáy) là Huyền Vũ (rùa đen quấn rắn, thần phương bắc)." Lại nói: "Phía trước là Chu Tước, phía sau là Huyền Vũ, bên trái là Thanh Long, bên phải là Bạch Hổ, gọi là bốn thể. Đầu là Câu Trần, là chủ của thân." Lại nói: "Sau tai trái là núi Thái Sơn, sau tai phải là núi Hoa Sơn, trán là núi Hành Sơn, sau đỉnh đầu là núi Hằng Sơn, mũi là núi Tung Cao."
Sách Tướng bí quyết nói: "Trán là núi Hành Sơn, đầu là núi Hằng Sơn, mũi là núi Tung Cao, lông mày là núi Đại Sơn, gò má là núi Côn Lôn. Nhị nghi giống trời đất; tam đình (ba phần của khuôn mặt: trán, mũi, cằm) noi theo tam tài; tứ độc (bốn dòng sông lớn, trên mặt chỉ tai, mắt, miệng, mũi) chủ về bốn mùa; ngũ quan (năm giác quan trên mặt) ứng với ngũ hành; lục phủ (sáu chỗ xương nổi trên mặt) theo sáu luật âm nhạc; bảy cửa phối với bảy sao Bắc Đẩu; tám tiết lấy theo tám hướng gió; chín hậu sánh với chín châu; mười ngón tay ứng với mười ngày (mười thiên can); mười hai đức giống mười hai tháng; hai mươi tám đốt ứng với hai mươi tám tú (hai mươi tám chòm sao trên đường đi của mặt trời và mặt trăng)."
Sách Gia ngữ nói: "Người sinh ra ba tháng thì mắt hé động, rồi sau mới thấy được; tám tháng thì mọc răng, rồi sau mới ăn được; tròn một năm thì xương bánh chè cứng, rồi sau mới đi được; ba năm thì thóp liền lại, rồi sau mới nói được. Âm đến cùng thì trở lại dương, nên âm nhờ dương mà biến; dương đến cùng thì trở lại âm, nên dương nhờ âm mà hóa. Vì thế con trai tám tháng mọc răng, tám tuổi thay răng, mười sáu tuổi tinh khí thông, rồi sau mới có thể sinh con; con gái bảy tháng mọc răng, bảy tuổi thay răng, mười bốn tuổi thì có thể sinh con." Theo lễ, con trai hai mươi tuổi làm lễ đội mũ (lễ thành người lớn), có đầu mối của người cha trưởng thành; con gái mười lăm tuổi làm lễ cài trâm thì được hứa gả, có đạo của người mẹ trưởng thành. Những điều này đều theo số lớn của trời đất và ngũ hành.
Văn Tử nói: "Xưa Trung Hoàng Tử nói: Trời có ngũ hành, đất có Ngũ nhạc (năm ngọn núi lớn), âm thanh có năm âm, vật có năm vị, màu có năm sắc, người có năm ngôi. Cho nên trong khoảng trời đất có hai mươi lăm hạng người. Năm hạng trên có: thần nhân, chân nhân, đạo nhân, chí nhân, thánh nhân. Năm hạng kế có: đức nhân, hiền nhân, thiện nhân, trung nhân, biện nhân. Năm hạng giữa có: nhân nhân, lễ nhân, tín nhân, nghĩa nhân, trí nhân. Năm hạng kế nữa có: sĩ nhân, thứ nhân, nông nhân, thương nhân, công nhân. Năm hạng dưới có: chúng nhân, tiểu nhân, nô nhân, ngu nhân, nhục nhân (?). Năm hạng trên so với năm hạng dưới thì khác nhau như người so với trâu ngựa. Thánh nhân lấy mắt để thấy, lấy tai để nghe, lấy miệng để nói, lấy chân để đi. Chân nhân thì không nhìn mà sáng, không nghe mà thính, không nói mà người ta nghe theo (?), không đi mà người ta đi theo. Cho nên cái mà thánh nhân dùng để làm chuyển động thiên hạ thì chân nhân chưa từng để ý tới; cái mà hiền nhân dùng để sửa thói đời thì thánh nhân chưa từng xem tới. Cái gọi là đạo nhân thì không trước không sau, không trái không phải, hòa đồng sâu kín với muôn vật, không có sai cũng không có đúng."
Văn Tử nêu ra hai mươi lăm hạng người mà chỉ bàn có bốn hạng, chưa giải thích đầy đủ. Nay dựa theo các kinh sách mà giải thích sơ lược.
Trong năm hạng trên, thần nhân là thế này: Khổng Tử nói: "Âm dương không lường được gọi là thần." Tăng Tử nói: "Tinh khí của dương là thần." Thần lấy sự linh diệu sáng suốt làm nghĩa, ý nói trí linh diệu soi sáng như thần, nên gọi là thần nhân. Khổng Tử nói: "Trí của vua Nghiêu như thần." Chân nhân là người tính hợp với đạo, có mà như không, đầy mà như rỗng, sáng tỏ như chất mộc mạc ban đầu, đến chỗ cùng cực thì lặng lẽ vô vi (không làm điều gì trái tự nhiên), nên gọi là chân nhân. Đạo nhân thì Khổng Tử nói: "Đức lớn hơn trời đất, độ lượng bao trùm mặt trời mặt trăng, không ai đo lường được." Có đức và độ lượng ấy nên gọi là đạo nhân. Chí nhân là người lấy chân thật ngay thẳng làm gốc, giữ một mà không dời đổi, thiện ác không xoay chuyển được suy nghĩ, vinh nhục không lay động được lòng, nên gọi là chí nhân. Thánh nhân thì sách Gia ngữ nói: "Đức hợp với trời đất, biến thông không theo khuôn cố định, thấu suốt đầu cuối của muôn việc, hòa hợp với lẽ tự nhiên của muôn loài, ban bố đạo lớn, làm cho tình tính được thành tựu; sáng ngang mặt trời mặt trăng, giáo hóa như thần, dân không biết đến đức của người, kẻ trông thấy cũng không nhận ra điều thiện của người. Ấy gọi là thánh nhân." Trang Tử nói: "Lấy trời làm tông, lấy đức làm gốc, lấy đạo làm cửa, sáng suốt về sự biến đổi, gọi là thánh nhân."
Trong năm hạng kế, đức nhân là người đức thấm đến muôn vật, khiến trăm họ ai cũng được điều mình muốn, ngày ngày dùng mà không biết, làm lợi cho khắp mọi nơi mà không lựa chọn, hợp với trời đất. Kinh Dịch nói: "Bậc đại nhân thì đức hợp với trời đất, sáng hợp với mặt trời mặt trăng, lành dữ hợp với quỷ thần." Ấy gọi là đức. Hiền nhân là người trí hiểu khắp muôn vật, động tĩnh đều hợp lẽ. Khổng Tử nói: "Yêu ghét cùng một lòng với dân, lấy bỏ cùng một mối với dân, việc làm đúng khuôn phép, lời nói đáng làm mẫu mực; làm kẻ thường dân mà không oán, ở ngôi chư hầu mà không kiêu; đạo đủ để giáo hóa trăm họ mà không tổn hại đến thân; ban của cải cho thiên hạ mà mình không nghèo. Đó là hiền nhân." Thiện nhân là người thấy điều thiện thì như sợ không theo kịp, lời nói đầy thiên hạ mà không có lỗi lời. Khổng Tử nói: "Tự mình làm điều trung tín mà lòng không oán, không bỏ nhân nghĩa (?), chí ý rộng lớn mà nét mặt không khoe khoang, suy nghĩ sáng suốt thấu đạt mà lời nói không tranh cãi, ra sức thực hành, tin theo đạo, tự gắng không nghỉ, ung dung như người khác có thể vượt qua mà thật ra không thể theo kịp. Đó là người quân tử." Cũng gọi là thiện nhân. Trung nhân (người trung thành) là người một lòng thờ vua, tiến lên thì nghĩ cách hết lòng trung, lui về thì nghĩ cách bù lỗi, thuận theo điều tốt của vua, sửa điều xấu của vua, dám can phạm mà không giấu giếm, đặt việc công trước việc tư, không khoe công lao. Đó là trung nhân. Biện nhân (người giỏi biện luận) là người trí suy nghĩ không cùng, tình ý soi xét được thiện ác, ai hỏi gì cũng không vướng mắc, lời khéo như nước chảy, bỏ tà theo chính, không có gì giấu được. Đó là biện nhân.
Trong năm hạng giữa, nhân nhân (người có lòng nhân) là người ở trên không khoe công, ở dưới không thẹn với sự thấp kém của mình, thương xót, ban phát, đến cùng mà không suy giảm. Đó là nhân nhân. Lễ nhân (người giữ lễ) là người phân biệt tôn ti, liêm khiết, nhường nhịn, khiêm tốn, cẩn thận, ở trên thì cung kính, ở dưới thì nghĩ đến sự kính trọng. Đó là lễ nhân. Tín nhân (người giữ chữ tín) là người thành thật không dối, một lời có thể xử xong vụ kiện, hiển đạt không phóng túng, cùng khốn không đổi tiết tháo. Đó là tín nhân. Nghĩa nhân (người giữ nghĩa) là người quyết đoán phân minh, một mực thuận theo lẽ phải, theo thiện bỏ ác, việc gì cũng không vướng mắc. Đó là nghĩa nhân. Trí nhân (người có trí) là người hiểu biết thấu đạt, biết mưu tính, soi xét được tình lý của sự vật, biết được mầm mống, thấy trước được thiện ác. Đó là trí nhân.
Trong năm hạng kế nữa, sĩ nhân (người có học, kẻ sĩ) thì Khổng Tử nói: "Hiểu biết không cốt nhiều, nhưng ắt xét kỹ chỗ mình dựa theo; nói năng không cốt nhiều, nhưng ắt xét kỹ điều mình muốn nói; lòng có chỗ định, mưu tính có chỗ giữ. Tuy không thể thấu hết gốc rễ của đạo thuật, nhưng ắt có chỗ noi theo mà làm; tuy không thể có đủ cái đẹp của trăm điều thiện, nhưng ắt có chỗ suy xét. Việc làm đã do đó, trí đã biết đó, lời nói đã đạt đó, thì như tính mệnh hình hài không thể thay đổi; giàu sang không đủ làm tăng thêm, nghèo hèn không đủ làm giảm bớt. Đó là sĩ nhân." Thứ nhân (dân thường) là người chưa vào chức vị, còn ở chốn ruộng đồng, hoặc mới cởi áo vải ra làm quan mà chưa được phẩm mệnh. Sách Chu lễ nói: "Thứ nhân là người làm việc ở quan sở mới bắt đầu có bổng lộc." Đó gọi là thứ nhân. Nông nhân (người làm ruộng) là người dùng đạo trời, nhân lợi đất, xuân cày thu gặt, thường ở việc cấy trồng gặt hái. Đó gọi là nông nhân. Thương nhân (người buôn bán) là người gánh hàng buôn bán ở chợ, tùy thời mua bán hàng hóa, đổi chác chỗ đắt chỗ rẻ để làm vốn sản nghiệp. Đó là thương nhân, cũng gọi là cổ nhân (người buôn). Công nhân (người thợ) là người chạm đẽo, khéo tay nghề, làm đủ các đồ dùng, làm mới sửa cũ, dùng sức lực để đổi lấy tiền của. Đó gọi là công nhân.
Trong năm hạng dưới, chúng nhân là những người lẫn lộn tầm thường, gọi chung là chúng nhân (người thường). Dự Nhượng nói: "Họ Phạm và họ Trung Hàng đối đãi với ta như người thường." Tiểu nhân là người hèn hạ, làm điều ác. Đó gọi là tiểu nhân. Khổng Tử nói: "Kiệt và Trụ tuy là đế vương nhưng vẫn là tiểu nhân." Văn Tử nói: "Đúng mực thước thì gọi là quân tử, không đúng mực thước thì gọi là tiểu nhân. Quân tử tuy chết, danh tiếng không mất; tiểu nhân tuy được thế, tội lỗi không trừ." Nô nhân: "nô" nghĩa là đần độn, cũng là tên gọi kẻ có tội bị bắt làm tôi tớ. Đời xưa người có tội thì bị làm nô lệ. Sách Thượng thư nói: "Ta sẽ bắt các ngươi làm nô hoặc giết đi", là để trị tội vậy. Vua Trụ bắt Cơ Tử làm nô lệ, cũng là để làm nhục. Ngựa có con gọi là ngựa "nô" là vì nó đần độn. Ngu nhân là người ương ngạnh tối tăm, không biết gì, không phân biệt được hạt đậu với hạt lúa mạch, gọi là ngu nhân. Khổng Tử nói: "Cái khôn của ông ta thì người khác theo kịp, còn cái ngu của ông ta thì không ai theo kịp." Đó là vì người ấy nhận khí tối đục mà sinh ra, không phải do học mà có được. Cũng gọi là dung nhân (người tầm thường). Khổng Tử nói: "Lòng không giữ khuôn phép từ đầu đến cuối, miệng không nói ra lời dạy bảo đúng mực, lại không chọn người hiền để gửi thân, không gắng sức làm để tự đứng vững, thấy được cái nhỏ mà tối với cái lớn, không biết điều gì làm hại mình, theo ngoại vật như nước trôi mà không biết đâu là kẻ thù. Đó là dung nhân." Nhục nhân là người điên dại không biết gì, đau hay ngứa cũng không phân biệt, tuy cử động được nhưng không khác gì một khối thịt (?), gọi là nhục nhân (người chỉ như khối thịt).
Hai mươi lăm hạng người này, do nhận khí ngũ hành mà mỗi hạng có hơn có kém, cho nên có nhiều bậc, thiện ác không giống nhau. Nay tạm chia làm bốn phẩm. Bảy hạng thần, chân, đạo, chí, thánh, đức, hiền là nhận khí vượng mà sinh; tám hạng thiện, trung, biện, nhân, lễ, tín, nghĩa, trí là nhận khí tướng mà sinh; năm hạng sĩ, thứ, nông, thương, công là nhận khí hưu mà sinh; năm hạng chúng, tiểu, nô, ngu, nhục là nhận khí tù mà sinh (vượng, tướng, hưu, tù là các trạng thái mạnh yếu của một hành theo mùa: vượng là đang thịnh nhất, tướng là đang lên, mạnh thứ nhì, hưu là đã nghỉ, đã suy, tù là bị giam hãm, rất yếu). Khí vượng gặp lúc thịnh nhất nên linh thánh nhất. Khí tướng kém khí vượng một chút, nên từ hạng thiện, trung trở xuống phục tùng chính sự của bậc vượng (?). Khí hưu đã suy, nên thuộc hạng sĩ, thứ. Khí tù kém nhất, nên thuộc hạng chúng nhân, tiểu nhân. Văn Tử lấy hạng trên so với hạng dưới, ví người với súc vật, cũng gần đúng vậy.
Nhưng năm khí này có trong có đục, có chính có tà, có lúc đầu có lúc cuối. Nếu được chính khí thì tuy ở chỗ thấp hèn vẫn làm nên điều thiện lớn; nếu nhận khí thấp kém thì tuy ở ngôi tôn quý vẫn gây ra điều ác lớn. Như vua Kiệt làm đổ dòng nhà Hạ, vua Trụ làm mất họ nhà Ân, nhà Chu suy vì U Vương và Lệ Vương, nhà Hán mất vì Hoàn Đế và Linh Đế: đó là những người ở ngôi tôn quý mà làm điều ác. Người cõng vạc đến miếu nhà Ân (Y Doãn), người ngồi câu cá ở khe Bàn Khê (Lã Vọng), người buôn bán ở Nam Dương (Quản Trọng), người cho trâu ăn dưới gầm xe (Ninh Thích): lúc ấy điều thiện của họ chưa lộ ra; đến khi lên làm thầy, làm phụ tá cho vua thì cả nhân lẫn thánh đều rạng rỡ. Đó há chẳng phải là người ở chỗ thấp hèn mà giúp đời được rộng lớn sao!
Từ bậc hiền, đức trở lên thì khí chính không tà, nên ở bậc cao nhất. Nhưng sinh vào lúc đầu của khí thì tuổi thọ dài; sinh vào lúc cuối của khí thì số mệnh ngắn ngủi. Bốn khí này lại có bốn loại khác nhau: nếu ở bậc trên mà trong sáng tú lệ thì linh trí càng cao; ở bậc trên mà đục bẩn thì phải tu sửa; ở bậc dưới mà trong sáng tú lệ thì phải mài giũa mới thành đồ dùng; ở bậc dưới mà lại tối đục thì như gỗ mục không thể chạm khắc được nữa. Cùng với sang hèn, giàu nghèo, đẹp xấu, thiện ác, tính tình, tuổi thọ, có muôn đường khác nhau, đều do khí ngũ hành cảm ứng mà ra. Nay tạm theo Văn Tử bàn hai mươi lăm hạng để làm thứ bậc; ngoài ra các hạng khác khó phân biệt hết. Biết người là sáng suốt, ngay cả vua Nghiêu cũng thấy khó; không phải bậc sáng suốt thánh minh thì ai phân biệt được.
Sách Lộc mệnh quyết nói: "Người sinh trong khí vượng thì được vượng tướng, hợp với tước lộc; người sinh trong khí tướng thì làm nhiều chức quan; người sinh trong khí tử (khí đã chết, yếu nhất) thì nhiều bệnh tật, đoản mệnh." Những điều này đều bàn về tháng sinh, gặp lúc khí ngũ hành thịnh hay suy. Huống chi người nhận khí thì hình chất, tính tình, xương thịt, tạng phủ đều giống ngũ hành.
Sách Tướng thư nói: "Người Mộc thì thon dài, thân thẳng; người Hỏa thì đầu nhỏ, phần dưới đầy đặn, thấp nhỏ; người Thổ thì mặt tròn, bụng to; người Kim thì mặt vuông, miệng nhọn; người Thủy thì mặt mỏng, thân lệch, đi như rắn bò. Người Mộc sắc xanh là đúng sắc, có sắc trắng là khí hại; người Hỏa sắc đỏ là đúng sắc, có sắc đen là khí hại; người Thổ sắc vàng là đúng sắc, có sắc xanh là khí hại; người Kim sắc trắng là đúng sắc, có sắc đỏ là khí hại; người Thủy sắc đen là đúng sắc, có sắc vàng là khí hại." Phối với ngày theo thiên can (mười ký hiệu Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý dùng để ghi ngày) thì Giáp Ất là da lông, Bính Đinh là móng và gân, Mậu Kỷ là thịt, Canh Tân là xương, Nhâm Quý là huyết mạch. Phối với quẻ (tám quẻ trong Kinh Dịch, mỗi quẻ gồm ba vạch liền hoặc đứt, tượng trưng cho các sự vật cơ bản) thì quẻ Càn là đầu, Ly là mắt, Khảm là tai, Đoài là miệng, Khôn là bụng, Tốn là tay, Cấn là đùi và gối, Chấn là chân. Còn tạng phủ và tính tình thì mỗi thứ có lời giải riêng.
Nhưng con người ở trong trời đất, giữa núi sông, mỗi người tùy phương hướng mà hình dáng tính tình không giống nhau. Cho nên người Đông Di (các tộc người phương đông) hình dáng thon dài, mày dài mắt dài, áo mũ cũng chuộng kiểu hẹp và dài. Người Câu Lệ (Cao Câu Ly) ở biển Đông đội mũ cao và hẹp, lại cắm thêm lông chim, giống cành cây. Mắt dài là vì mắt chủ về gan, gan thuộc Mộc, nên nhỏ mà dài; đều giống cây. Người Nam Man (các tộc người phương nam) thấp nhỏ nhẹ nhàng, miệng cao, ít tóc, áo mũ cũng chuộng kiểu ngắn và nhẹ. Miệng cao là vì miệng và nhân trung (rãnh giữa mũi và môi trên) chủ về tim, tim thuộc Hỏa; lửa bốc lên nên miệng cao; vì bốc lên nên ít tóc. Người Tây Nhung (các tộc người phương tây) mắt sâu mũi cao, mặc áo mà không đội mũ: mũi chủ về phổi, phổi thuộc Kim nên mũi cao; mắt thuộc gan, gan là Mộc bị Kim khắc chế nên mắt sâu; Kim chủ việc cắt đứt nên họ cắt tóc, không đội mũ. Người Bắc Địch (các tộc người phương bắc) gò má cao, xõa tóc, mặc áo dài: gò má chủ về thận, thận thuộc Thủy nên gò má cao; xõa tóc là giống nước chảy tràn; áo dài cũng giống nước chảy. Người Trung Hạ (người Trung Hoa) dung mạo bằng phẳng ngay ngắn là giống đất hòa bình; áo mũ xe cộ đủ năm màu là giống Thổ bao chứa bốn hành kia.
Khổng Tử nói: "Người ở vùng hẻo lánh phía đông gọi là Di, tinh ranh mà hay cầu may; người ở vùng hẻo lánh phía nam gọi là Man, thật thà mà chất phác; người ở vùng hẻo lánh phía tây gọi là Nhung, ương ngạnh mà cứng cỏi; người ở vùng hẻo lánh phía bắc gọi là Địch, béo mà hung dữ; người Trung Quốc thì ở yên ổn, ăn vị hòa." Sách Đế vương thế kỷ nói: "Vua Nghiêu đày Cộng Công đến U Châu để cảm hóa Bắc Địch, dời Tam Miêu đến Tam Nguy để cảm hóa Tây Nhung, đuổi Hoan Đâu đến núi Sùng Sơn để cảm hóa Nam Man, giết Cổn ở núi Vũ Sơn để cảm hóa Đông Di."
Sách Xuân thu văn diệu câu nói: "Khí theo hình người. Cho nên phương nam rất ấm, người ở đó miệng to, giống khí thư thả; phương bắc rất lạnh, người ở đó cổ ngắn, giống khí co rút; phương đông là chỗ sông và hang chảy qua, người ở đó đầu nhỏ, hình nhọn, giống cây nhỏ ở phần ngọn; phương tây đất cao, là chỗ mặt trời mặt trăng lặn, người ở đó mặt nhiều lông, giống núi nhiều cây cỏ; trung ương thông ra bốn phía, là nơi mưa móc thấm xuống, người ở đó mặt to, giống đất bằng phẳng rộng rãi."
Sách Gia ngữ chép Khổng Tử nói: "Người ở đất cứng thì cứng, người ở đất mềm thì mềm, người ở đất gò thì to lớn, người ở đất cát thì nhỏ bé, người ở đất màu mỡ thì đẹp, người ở đất cằn cỗi thì xấu. Phương nam có cỏ không chết, phương bắc có băng không tan, phương đông có nước của người quân tử, phương tây có xác người bị hình phạt tàn phế (?), đất ở giữa có nhiều thánh nhân; đều giống với khí của nơi đó." Cho nên nói: "Khí núi sinh nhiều con trai, khí đầm sinh nhiều con gái, khí nước sinh nhiều người câm, khí gió sinh nhiều người điếc, khí hưu (?) sinh nhiều người tàn tật, khí cây sinh nhiều người gù, khí ẩm dưới bờ sinh nhiều người phù thũng, chính khí sinh nhiều người khỏe, khí hiểm trở sinh nhiều người bướu cổ, khí lạnh sinh nhiều người sống lâu, khí nóng sinh nhiều người chết yểu, khí hang núi sinh nhiều người tê bại, khí... (?) sinh nhiều người điên, khí đất bằng sinh nhiều người nhân hậu, khí gò đống sinh nhiều người tham lam, đất nhẹ sinh nhiều người nhanh nhạy, đất nặng sinh nhiều người chậm chạp, nước chảy xiết thì người nhẹ nhõm, nước chảy chậm thì người nặng nề." Những điều này đều theo khí âm dương ngũ hành, nên thiện ác có khác biệt.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video