Đoạn thứ hai: Bàn về du niên và niên lập của người
Du niên có cả thảy ba tên mà chia làm hai cách tính khác nhau. Ba tên là: một, du niên; hai, hành niên; ba, niên lập. Tên du niên đều lấy nghĩa vận động không dừng, vì nó theo từng năm mà đi rong, không cố định ở một chỗ. Niên lập tức là hành niên; "lập" mang nghĩa dừng đứng, vì năm nay nó đứng ở một chi (?). Xét về phía người thì đi mãi không nghỉ, nên gọi là "hành" (đi); xét về phía năm thì năm nay dừng ở đây, nên gọi là "lập" (đứng).
Hai cách khác nhau là: du niên đếm theo tám quẻ (tám quẻ trong Kinh Dịch: Càn, Khôn, Chấn, Tốn, Khảm, Ly, Cấn, Đoài, mỗi quẻ ứng với một phương hướng), còn niên lập đi theo lục giáp (vòng sáu mươi cặp can chi, chia làm sáu tuần, mỗi tuần mười cặp và mở đầu bằng can Giáp; can chi là các ký hiệu Giáp, Ất... và Tý, Sửu... dùng để ghi thời gian). Theo lục giáp, nam bắt đầu từ Bính Dần đi về bên trái, nữ bắt đầu từ Nhâm Thân xoay về bên phải, đều đếm đến đủ số tuổi thì dừng; đó là chỗ hành niên đến, đứng ở chỗ đó. Nếu muốn tính ra thì nam lấy số tuổi thật cộng thêm hai rồi đếm về bên trái, nữ lấy số tuổi thật cộng thêm một rồi đếm về bên phải, đều bắt đầu từ tuần Giáp Tý; đếm hết số ấy thì là chỗ đứng.
Vì sao nam đếm từ Bính Dần? Vì mặt trời sinh ở Dần, mặt trời là tinh của dương, nam theo dương nên lấy mặt trời; Bính là thái dương (dương lớn), nên lấy Bính phối với Dần. Vì sao nữ đếm từ Nhâm Thân? Vì mặt trăng sinh ở Thân, mặt trăng là tinh của âm, nữ theo âm nên lấy mặt trăng; Nhâm là thái âm (âm lớn), nên lấy Nhâm phối với Thân. Dương nên đi về bên trái, âm nên xoay về bên phải.
Sách Khổng Tử nguyên thần kinh nói: "Như ở tuần Giáp Tý thì nam từ Bính Dần, nữ từ Nhâm Thân; tuần Giáp Tuất thì nam từ Bính Tý, nữ từ Nhâm Ngọ; tuần Giáp Thân thì nam từ Bính Tuất, nữ từ Nhâm Thìn; tuần Giáp Ngọ thì nam từ Bính Thân, nữ từ Nhâm Dần; tuần Giáp Thìn thì nam từ Bính Ngọ, nữ từ Nhâm Tý; tuần Giáp Dần thì nam từ Bính Thìn, nữ từ Nhâm Tuất; đều gọi là hành niên." Đây đều là phép dùng để xem bệnh, không phải phép dùng thông thường.
Về du niên: nam một tuổi thì bắt đầu đếm từ quẻ Ly, đi về bên trái; hai tuổi ở Khôn, ba tuổi ở Đoài, bốn tuổi ở Càn, năm tuổi ở Khảm, sáu tuổi ở Cấn, bảy tuổi ở Chấn, tám tuổi ở Tốn. Tốn không nhận số tám, nên tiến lên về Ly, Ly là tám, Khôn là chín, Đoài là mười, cứ theo thứ tự mà đếm. Nếu số một rơi vào Khôn thì Khôn không nhận số một, phải lui về Ly. Cho nên khi đếm đến số mười đều ở phương chính (?). Nữ một tuổi bắt đầu từ Khảm đi về bên phải, cũng như phép đối với Ly: Cấn không nhận số tám, Càn không nhận số một, đều trả về Khảm.
Sở dĩ Tốn không nhận số tám, Khôn không nhận số một, là vì Khôn và Tốn đứng ở hai bên, kẹp lấy cung Ly. Tốn là ngôi dương, có nghĩa tiến mà không có nghĩa kết thúc; tám là số cuối cùng của quẻ, nên không nhận, đẩy lên giao cho Ly. Khôn là ngôi âm, âm có lui mà không có tiến, lui thì phải tiêu mất, không dám nhận số khởi đầu của dương, nên lui nhường về Ly. Càn không nhận số một, Cấn không nhận số tám, là vì: Càn là dương, lại là trời, tự nó đã là khởi đầu, mà khởi đầu là nghĩa của số một; nếu nhận lần nữa thì số thành chẵn, số chẵn thì thành âm, nên giao cho Khảm. Cấn là âm, Cấn lại là núi, núi là nơi kết thúc; du niên đi khắp tám quẻ, số quẻ đến tám là hết thì dừng; tự nó đã có sự kết thúc, theo lẽ không nhận thêm lần nữa, nên giao cho Khảm.
Có người hỏi: "Thần Thiên Nhất đi qua chín cung thì lấy Khảm làm cung một, Ly làm cung chín (Thiên Nhất là vị thần sao, theo thuật cửu cung đi lần lượt qua chín cung; cửu cung là chín ô vuông xếp ba hàng, tám quẻ ở tám ô bao quanh một ô giữa, mỗi ô mang một số từ một đến chín, tượng chín châu). Thế mà du niên theo tám quẻ lại lấy Ly làm cung một là vì sao?" Đáp: "Thiên Nhất là chuyện của thiên hạ chín châu, nên bắt đầu từ số một mà đi; du niên là chuyện tuổi mệnh của con người, nên lấy số cuối là chín để khởi đầu mệnh. Nữ thì du niên bắt đầu từ Khảm. Nam lấy đức bao trùm cả đầu lẫn cuối, nên số chín và số một cùng đếm, khởi từ ngôi của thái dương. Nữ thì lấy âm sinh ra dương, nên theo ngôi âm lúc mới khởi đầu mà đi. Ngôi Khảm vốn là số một, nhận số một mà khởi, cộng lại là hai, là số âm."
Quẻ mà du niên đến thì nhân đó biến đổi ba lần: biến lần thứ nhất thành Họa hại, biến lần thứ hai thành Tuyệt mệnh, biến lần thứ ba thành Sinh khí. Sinh khí thì lành; Họa hại và Tuyệt mệnh thì dữ. Lành thì có thể đi về phương ấy; dữ thì nên tránh chỗ ấy. Họa hại là vì khắc hại nhau. Như hào sơ cửu của quẻ Càn là Giáp Tý thuộc Thủy (hào là mỗi vạch của quẻ; "sơ" là vạch dưới cùng, "cửu" chỉ vạch dương, "lục" chỉ vạch âm; theo phép nạp giáp mỗi hào được gán một cặp can chi), biến thành quẻ Tốn, hào sơ lục của quẻ Tốn là Tân Sửu thuộc Thổ; đó là phi thần đến khắc phục thần (theo thuật nạp giáp, cái hiện ra ở quẻ biến gọi là "phi", cái ẩn ở bên dưới gọi là "phục"). Hào sơ lục của quẻ Khảm là Mậu Dần thuộc Mộc, biến thành quẻ Đoài, hào sơ cửu của quẻ Đoài là Đinh Tỵ thuộc Hỏa; đó là phi và phục hại nhau. Tuyệt mệnh là vì thể của quẻ bị khắc chế, như Chấn biến thành Đoài là Kim khắc Mộc, Cấn biến thành Tốn là Mộc khắc Thổ. Sinh khí là vì sinh ra nhau hoặc cùng một thể, như Càn biến thành Đoài là cùng thể Kim, Chấn biến thành Ly là Mộc sinh Hỏa.
Họa hại và Tuyệt mệnh cũng có cách hóa giải, lấy cái khắc chế quẻ đã đến mà cầu giải trừ, như xông lửa để tránh binh đao và lửa (?), treo một miếng gỗ bách để giải trừ tai họa bị sét đánh chết. Đây đều là bằng chứng ngũ hành (năm yếu tố Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy, vừa sinh ra nhau vừa khắc chế nhau) khắc chế lẫn nhau. Du niên và niên lập tức là tuổi mệnh của người, đều phối với ngũ hành, nên giải thích ở đây.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video