Đoạn thứ ba: Bàn về số của chi và can
Số của chi và can có hai loại: một là số chung, hai là số riêng. Nay trước bàn số chung, sau bàn số riêng. Số chung là mười can (thiên can: mười ký hiệu Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý, dùng ghi ngày) và mười hai chi (địa chi: mười hai ký hiệu Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi, dùng ghi tháng, giờ). Can có mười là ứng với số lớn của trời đất. Hệ từ của Kinh Dịch nói: "Số trời có năm, số đất có năm." Số của trời đất không vượt quá mười, nên can cùng cực ở mười. Mười chủ về ngày; mười ngày làm một tuần. Chi có mười hai: sách Lễ kê mệnh trưng (một sách vĩ phụ theo kinh Lễ) nói: "Ban bố chính sự theo mười hai, tôn ti có thứ tự." Sách Viện thần khế nói: "Ba ba cùng đi, bốn bốn đỡ nhau." Trời có khí bốn mùa, ba tháng làm thành một mùa, nên nói "ba ba cùng đi, bốn bốn đỡ nhau". Trời, đất, người gọi là Tam tài (ba ngôi lớn của vũ trụ), thế là ba; ba là số thường của việc sinh ra vật; nhân đó mỗi cái lại sinh ra ba, gốc là ba mà ngọn là chín, cho nên thành mười hai. Sách Nguyên mệnh bao nói: "Số thành ở ba, nên hợp với ba; ba tháng, dương cực ở chín, nên một mùa có chín mươi ngày." Chi tượng trưng cho tháng; mười hai tháng làm một năm. Đó là giải thích số chung.
Số riêng: số của chi thì Tý là chín, Sửu tám, Dần bảy, Mão sáu, Thìn năm, Tỵ bốn, Ngọ chín, Mùi tám, Thân bảy, Dậu sáu, Tuất năm, Hợi bốn. Sách Thái huyền kinh (sách của Dương Hùng đời Hán, mô phỏng Kinh Dịch) nói: Tý và Ngọ là chín, vì dương (mặt nóng, sáng, động của vũ trụ) khởi từ Tý, hết ở Ngọ; âm (mặt lạnh, tối, tĩnh) khởi từ Ngọ, hết ở Tý; cho nên Tý và Ngọ đối xung nhau (hai chi ở vị trí đối diện nhau trên vòng mười hai chi), là chỗ hai khí âm dương khởi lên. Dần là chỗ bắt đầu của dương, Thân là chỗ bắt đầu của âm. Từ chỗ khởi đếm sang trái, đến chỗ bắt đầu thì định số. Cho nên từ Tý đếm đến Thân được chín, từ Ngọ đếm đến Dần cũng chín, vì thế Tý Ngọ là chín. Sửu và Mùi đối xung: từ Sửu đếm đến Thân được tám, từ Mùi đếm đến Dần cũng tám, vì thế Sửu Mùi là tám. Dần và Thân đối xung: từ Dần đếm đến Thân được bảy, từ Thân đếm đến Dần cũng bảy, vì thế Dần Thân là bảy. Mão và Dậu đối xung: từ Mão đếm đến Thân được sáu, từ Dậu đếm đến Dần cũng sáu, vì thế Mão Dậu là sáu. Thìn và Tuất đối xung: từ Thìn đếm đến Thân được năm, từ Tuất đếm đến Dần cũng năm, vì thế Thìn Tuất là năm. Tỵ và Hợi đối xung: từ Tỵ đếm đến Thân được bốn, từ Hợi đếm đến Dần cũng bốn, vì thế Tỵ Hợi là bốn. Lại nói: số dương cực ở chín; Tý Ngọ là đường dọc của trời đất, nên lấy số cực của dương; từ Sửu Mùi trở xuống, mỗi cặp giảm một, từ tám đến bốn, lý tự có thể biết.
Số của can: Giáp chín, Ất tám, Bính bảy, Đinh sáu, Mậu năm, Kỷ chín, Canh tám, Tân bảy, Nhâm sáu, Quý năm. Thái huyền kinh nói: Giáp và Kỷ là chín, vì Giáp khởi từ Giáp Tý, theo Tý nên là chín; Kỷ là đôi phối của Giáp, nên cùng với Giáp đều là chín. Ất khởi từ Ất Sửu, theo Sửu nên là tám; Ất phối với Canh, cùng với Canh đều là tám. Bính khởi từ Bính Dần, theo Dần nên là bảy; Tân phối với Bính, cùng với Bính đều là bảy. Đinh khởi từ Đinh Mão, theo Mão nên là sáu; Đinh phối với Nhâm, cùng với Nhâm đều là sáu. Mậu khởi từ Mậu Thìn, theo Thìn nên là năm; Quý phối với Mậu, cùng với Mậu đều là năm. Chi có mười hai, lấy các cặp đối xung có cùng số, nên từ chín đến bốn; can chỉ có mười, lấy các cặp phối hợp có cùng số, nên từ chín đến năm. Lại nói: chi theo đất, nên số dừng ở âm, lấy số bốn là số chẵn; can theo trời, nên số dừng ở dương, lấy số năm là số lẻ. Năm thì dừng ở năm khí; bốn thì cùng cực ở bốn mùa; trên không quá chín, vì chín là số cực của dương.
Số của ngũ hành (năm hành Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy) và của chi can: khi ở thế tướng (sắp thịnh) thì gấp đôi; khi ở thế vượng (đang thịnh nhất) thì nhân mười rồi gấp đôi (?); khi ở thế hưu (đã qua thời thịnh, đang nghỉ) thì giữ như số gốc; khi ở thế tù (bị giam hãm) và tử (chết, yếu nhất) (?) thì giảm một nửa. Lấy bốn cách này mà sinh sôi thì số không có cùng. Đó đều là theo khí mà tăng giảm: khí thịnh thì nhiều, khí suy thì ít.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video