Thiên 8 — Số Cửu cung

 Phần thứ năm: Bàn về các con số của Cửu cung.

 Cửu cung (chín cung: chín ô vị trí gồm tám phương và ô giữa, dùng để phân chia trời đất trong thuật số) trên thì chia theo trời, dưới thì phân theo đất, mỗi bên đều có chín vị trí. Bên trời có hai mươi tám tú (hai mươi tám chòm sao nằm dọc đường đi của mặt trời và mặt trăng) và chín sao Bắc Đẩu. Bên đất có bốn phương (đông, tây, nam, bắc), bốn duy (bốn góc: đông bắc, đông nam, tây nam, tây bắc) và trung ương (chính giữa), chia ra ứng với chín cõi. Gọi là "cung" vì đó đều là nơi thần linh dạo chơi và lưu lại, nên lấy chữ "cung" để đặt tên. Trịnh Tư Nông (tức Trịnh Chúng, nhà chú giải kinh điển đời Hán; "Tư nông" là chức quan coi việc lương thực và tài chính) nói: Thái Nhất (vị thần tối cao, ứng với sao Bắc Cực) đi qua các cung của tám quẻ, cứ đi hết bốn cung thì vào trung ương. Gọi là trung ương vì đó là chỗ thần đất ở, nên gọi chung là chín cung.

 Sách Dịch vĩ Càn tạc độ (một sách vĩ thư đời Hán giải thích Kinh Dịch theo lối thần bí) nói: Kinh Dịch bảo "một âm một dương gọi là Đạo". Vì thế Thái Nhất lấy con số ấy mà đi khắp chín cung. Kinh Dịch nói: Trời một, đất hai, trời ba, đất bốn, trời năm, đất sáu, trời bảy, đất tám, trời chín, đất mười. Số của trời và đất cộng lại là năm mươi lăm. Khi chín cung dùng đến số này thì: phần trời bỏ đi một, phần đất bỏ đi hai, phần người bỏ đi ba, còn lại bốn mươi chín, ứng với số que cỏ thi (cỏ thi là loài cỏ lấy thân làm que để bói quẻ Dịch; khi bói dùng bốn mươi chín que). Lại bỏ đi bốn ứng với bốn mùa, còn bốn mươi lăm. Trong đó năm là ngũ hành (năm yếu tố cấu thành vạn vật: Thủy – nước, Hỏa – lửa, Mộc – cây gỗ, Kim – kim loại, Thổ – đất); bốn mươi là tổng các thành số của ngũ hành (thành số: các số 6, 7, 8, 9, 10, tức số sinh của mỗi hành cộng thêm năm, biểu thị lúc hành ấy đã thành hình). Gộp lại thì được số ngày của một tiết (tiết ở đây là một trong tám tiết lớn của năm, mỗi tiết bốn mươi lăm ngày). Chia đặt ra năm phương, mỗi phương chín, ứng với số chín mươi ngày của một mùa; bốn phương làm thành bốn mùa. Ba cung nằm đối nhau trên một đường cộng lại chỉ được mười lăm, đó là số ngày của một khí (tiết khí: mỗi đoạn mười lăm ngày trong năm), hợp thành hai mươi bốn khí.

 Thiên Hồng phạm trong sách Thượng thư nói: Thứ nhất là ngũ hành, vị trí ở phương bắc, là lúc khí dương bắt đầu, muôn vật sắp nảy mầm. Thứ hai là kính cẩn dùng ngũ sự (năm việc của con người: dáng vẻ, lời nói, cách nhìn, cách nghe, sự suy nghĩ), vị trí ở tây nam, khiêm tốn để theo đức, vào chầu và chúc mừng việc lành. Thứ ba là chăm lo dùng bát chính (tám việc lớn của chính sự), vị trí ở phương đông, cày cấy trăm thứ lúa, trồng gai, nuôi tằm trồng dâu. Thứ tư là hòa hợp dùng ngũ kỷ (năm cách ghi tính thời gian), vị trí ở đông nam, mặt trời, mặt trăng, sao trời, mây mưa cùng nổi lên. Thứ năm là dựng nên và dùng hoàng cực (khuôn phép trung chính tối cao của bậc vua), vị trí ở cung giữa, trăm quan dựng làm khuôn mẫu, chính sự và giáo hóa giao cho các quan công khanh. Thứ sáu là cai trị dùng tam đức (ba đức của người cầm quyền), vị trí ở tây bắc, đè nén kẻ mạnh bạo, xét xử kiện tụng. Thứ bảy là sáng suốt dùng kê nghi (xét những điều còn ngờ bằng bói toán), vị trí ở phương tây, quyết định điều lành điều dữ, phân biệt những gì còn ngờ. Thứ tám là lo nghĩ dùng thứ trưng (các điềm báo hiện ra qua thời tiết), vị trí ở đông bắc, nghiêm kính thì đức hạnh ngay thẳng, cuồng vọng vượt phận thì hành động rối loạn. Thứ chín là hướng người ta bằng ngũ phúc (năm điều phúc) và răn đe bằng lục cực (sáu điều khổ cùng cực), vị trí ở phương nam, muôn vật đầy đặn chắc mẩy, khí âm tỏa ra khắp nơi, mùa màng làm thành cái đức của năm, âm dương hòa hợp, ngũ hành không sai lệch.

 Cho nên sách Hoàng Đế cửu cung kinh nói: Đội chín, đạp một, bên trái ba, bên phải bảy, hai và bốn làm vai, sáu và tám làm chân, năm ở cung giữa, cai quản mọi sự được mất. Các con số ấy là: Khảm một, Khôn hai, Chấn ba, Tốn bốn, cung giữa năm, Càn sáu, Đoài bảy, Cấn tám, Ly chín (Khảm, Khôn, Chấn, Tốn, Càn, Đoài, Cấn, Ly là tên tám quẻ trong Kinh Dịch, gọi chung là bát quái; mỗi quẻ ứng với một phương). Thái Nhất đi chín cung bắt đầu từ một, đi từ số ít đến số nhiều, tức là thuận theo thứ tự các số.

 Phép phối que tính nói: Trung ương và bốn phương chính mỗi chỗ chia chín que tính. Gọi rằng: "Cây rụng lá thì trở về gốc", chia sáu que đến Hợi (Hợi là một trong mười hai địa chi; mười hai địa chi gồm Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tị, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi, là dãy ký hiệu dùng để chỉ phương hướng, tháng, giờ; Hợi ở hướng tây bắc), nên lấy sáu que của Chấn đặt sang Càn. "Nước chảy về phía ngọn", chia tám que đến Sửu (hướng đông bắc), nên lấy tám que của Khảm đặt sang Cấn. "Kim có nghĩa khí và cứng rắn", chia hai que quay về Mùi (hướng tây nam), nên lấy hai que của Đoài đặt sang Khôn. "Lửa vốn nóng bừng thịnh vượng, tự ở yên quê mình", nên que của Ly không dời đi. "Thổ vượng ở bốn tháng cuối mùa, vốn sinh ở Tị (hướng đông nam)", nên chia bốn que của cung giữa đặt sang Tốn. Vì thế mà thành ra vị trí "đội chín đạp một".

 Lại có phép lập tám quẻ ban đầu, phân que tính cho các phương: Trước hết lấy chín que của phương bắc, gọi là "Thủy sinh Mộc": đặt dọc một que trên Dần, một que trên Mão, một que trên Thìn; lại đặt ngang một que trên Giáp, một que trên Ất (Giáp, Ất là hai trong mười thiên can; mười thiên can gồm Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý, là dãy ký hiệu dùng phối với địa chi để đếm năm, tháng, ngày, giờ và chỉ phương vị). Kế đó lấy chín que phương đông, gọi là "Mộc sinh Hỏa", bày năm vị trí ở phương nam. Lại lấy que của phương nam, gọi là "Hỏa sinh Thổ", đặt ở trung ương: một que ở tây bắc làm Mậu, một que ở tây nam làm Kỷ. Lại lấy que của trung ương, gọi là "Thổ sinh Kim", bày năm vị trí ở phương tây. Lại lấy que của phương tây, gọi là "Kim sinh Thủy", bày năm vị trí ở phương bắc. Năm phương bày xong vị trí của mười can và mười hai chi, sau đó thêm vào mỗi can âm một que, gọi rằng "số âm là số chẵn". Tiếp đến thêm vào mỗi chi dương một que, gọi rằng "gốc của thân chi". Thêm số que dư lúc đầu vào, thành số của mười hai tháng. Một que đặt ở tây bắc, gọi là khởi đầu của Càn. Hai que đặt ở tây nam, gọi là khởi đầu của Khôn. Lại còn dư chín que đặt ở trung ương, làm hình tượng của Dịch.

 Gọi rằng "Càn chủ Giáp, Nhâm", liền lấy que trên Giáp và Nhâm để thành quẻ Càn. Lại gọi rằng "Khôn chủ Ất, Quý", tiếp lấy que trên Ất và Quý để thành quẻ Khôn. Quẻ cha và quẻ mẹ đã định xong hào và tượng (hào là mỗi vạch liền hoặc đứt trong quẻ; tượng là hình ảnh mà quẻ biểu thị), tiếp đến sáu quẻ con. Trước dựng con trai trưởng, gọi rằng "Chấn chủ Canh, Tý, Ngọ", liền lấy que trên Canh, Tý, Ngọ để thành quẻ Chấn. Kế đến con gái trưởng, gọi rằng "Tốn chủ Tân, Sửu, Mùi", lấy que trên Tân, Sửu, Mùi để thành quẻ Tốn. Kế đến con trai giữa, gọi rằng "Khảm chủ Mậu, Dần, Thân", lấy que trên Mậu, Dần, Thân để thành quẻ Khảm. Kế đến con gái giữa, gọi rằng "Ly chủ Kỷ, Mão, Dậu", lấy que trên Kỷ, Mão, Dậu để thành quẻ Ly. Kế đến con trai út, gọi rằng "Cấn chủ Bính, Thìn, Tuất", lấy que trên Bính, Thìn, Tuất để thành quẻ Cấn. Kế đến con gái út, gọi rằng "Đoài chủ Đinh, Tị, Hợi", lấy que trên Đinh, Tị, Hợi để thành quẻ Đoài.

 Tám quẻ đã thành. Hỏi: Tám quẻ từ đâu mà bắt đầu? Đáp: Nhờ ngũ hành mà sinh ra. Lại hỏi: Ngũ hành nhờ đâu mà sinh ra? Đáp: Nhờ trời đất mà sinh ra. Trời đất nhờ đâu mà sinh ra? Đáp: Nhờ Thái Nhất mà sinh ra. Thái Nhất nhờ đâu mà sinh ra? Đáp: Nhờ Dịch mà sinh ra. Cho nên nói: "Dịch có Thái cực (cái gốc tuyệt đối ban đầu của vũ trụ), Thái cực sinh ra Lưỡng nghi (hai thể đối nhau: âm và dương, cũng là trời và đất)". Vì vậy đổi chữ "Dịch" thành "Thái Nhất", đổi chữ "Thái Nhất" thành "trời": trời sinh ở số một, đất sinh ở số hai. Đổi chữ "trời" thành "nước": trời sinh ra nước. Đổi chữ "nước" thành "cây": nước sinh ra cây. Đổi chữ "cây" thành "lửa": cây sinh ra lửa. Đổi chữ "lửa" thành "đất": lửa sinh ra đất. Đổi chữ "đất" thành "kim": đất sinh ra kim. Đổi chữ "kim" thành chữ "tám quẻ": tám quẻ nhờ ngũ hành mà sinh ra. Đổi chữ "tám quẻ" thành chữ "mười hai tháng": tám quẻ chủ về các tháng. Đổi chữ "mười hai tháng" thành "đất sinh ra muôn vật", để cuối cùng lại trở về với đất. Phép tạo dựng chín cung và tám quẻ đến đây đã đầy đủ.

 Số của chín cung khởi từ một, bắt đầu từ phương bắc, vì Khảm số một ở chính bắc, ứng với lúc khởi đầu của trời; khởi đầu thì không có hai, nên là một. Phương bắc là khởi đầu của ngũ hành, vì vậy mục "ngũ hành" ở phương bắc, nên nói: "khí dương bắt đầu, muôn vật sắp nảy mầm".

 Mục "ngũ sự" mang số hai và ở tây nam: ngũ sự là dáng vẻ, lời nói, cách nhìn, cách nghe, sự suy nghĩ, sẽ giải riêng ở thiên sau. Nhân có ngũ hành rồi mới có ngũ sự xếp kế tiếp, nên là số hai. Lại nói: Khôn số hai ở tây nam, ứng với số của đất. Tây nam ứng với ống luật Lâm Chung (một trong mười hai luật âm; ống luật là ống tre dùng để định âm chuẩn và đo khí từng tháng; Lâm Chung ứng với tháng sáu), là bậc kế tiếp của khí, tức là hai. Ngũ sự là việc đứng đầu trong các việc của con người, nên nói "khiêm tốn để theo đức, vào chầu và chúc mừng việc lành", đều là những điều ngũ sự cai quản.

 Mục "bát chính" mang số ba và ở phương đông: bát chính là thực (ăn), hóa (của cải), tự (cúng tế), tư không (quan coi đất đai), tư đồ (quan coi dân chúng), tư khấu (quan coi hình phạt, trộm cướp), tân (khách khứa), sư (thầy dạy). Đã có ngũ sự thì kế đến sửa sang bát chính, nên là số ba. Lại nói: Chấn số ba ở chính đông, ứng với số của người. Nghĩa của tam tài (ba ngôi: trời, đất, người) đến phương đông là đủ. Mùa xuân là lúc bắt đầu việc nông. "Thực" là cày cấy, nấu nướng. "Hóa" là tích trữ, buôn bán (?), tiền, vải, vàng bạc, binh khí. "Tự" là cúng tế, dâng lễ lên thần. "Tư không" là đất đai, ruộng mẫu. "Tư đồ" là số hộ, số người lớn nhỏ trong dân. "Tư khấu" là ngăn ngừa trộm cướp, xét bắt những việc bất thường. "Tân" là ghi sổ người qua lại, tiếp đón các việc mừng. "Sư" là dạy dỗ nông dân, đặt ra cách dùng cày bừa. Vì thế nói "cày cấy trăm thứ lúa, trồng gai, nuôi tằm trồng dâu".

 Mục "ngũ kỷ" mang số bốn và ở đông nam: ngũ kỷ là năm, ngày tháng, phụng hóa (vâng theo sự giáo hóa của vua), ngày giờ, lịch số (phép tính lịch). Bát chính đã sửa sang thì nếu không có năm, mùa, ngày, tháng sẽ không lấy gì để gieo trồng, nên xếp kế tiếp, là số bốn. Lại nói: Tốn số bốn ở đông nam, gió đi khắp bốn mùa, ứng với số bốn mùa. Đông nam là Tị, là lúc quẻ thuần Càn nắm việc (tháng Tị là tháng tư âm lịch, ứng với quẻ Càn sáu hào đều dương). Càn chủ về trời, Tốn chủ về hiệu lệnh, nên ở đông nam. "Năm" là bốn mùa có thứ tự, có thịnh có suy, có đầu có cuối. "Ngày tháng" là mặt trời mặt trăng chiếu sáng muôn vật, khí hậu xa gần. "Phụng hóa" là ngưỡng theo sự giáo hóa của vua, phải lập công, dâng của quý. "Ngày giờ" là sắp xếp thứ tự âm dương, phân định việc làm ra sản vật. "Lịch số" là ghi chép độ số, để nông dân trông chờ thời tiết, thu thuế đúng mùa. Cho nên nói: Vua xét việc theo năm, nắm giữ trọn số thuế để giáo hóa kẻ dưới. Các quan khanh sĩ xét việc theo tháng, vâng theo giáo hóa mà thi hành đạo, lập nên của quý (?). Các quan trưởng xét việc theo ngày, bày xếp các chức việc, làm ra muôn thứ đồ vật. Năm, tháng, ngày, mùa không thay đổi, chăm lo công việc, kính cẩn với thời tiết để thuận theo phép tính thời gian. Vì thế nói "mặt trời, mặt trăng, sao trời, mây mưa cùng nổi lên".

 Mục "hoàng cực" mang số năm và ở trung ương: bậc vua dựng muôn nước, ở chính giữa, chia phân bốn phương, trăm quan nhờ đó mà làm việc, muôn việc đều được sắp đặt, năm và mùa đều thành tựu, phần cống nạp của các chức đều nhau, thuế năm thứ lúa dùng để cung ứng việc của vua, nên ở trung ương. Số của trung ương vốn là năm. Lại nói: Thổ ở trung ương, ứng với số của ngũ hành. Nếu bậc vua hành động không đúng mực trung chính thì không thể dựng nên muôn việc, nên nói: "Vua không giữ được mực trung chính, ấy gọi là không dựng được". Cho nên nói "trăm quan dựng làm khuôn mẫu, chính sự và giáo hóa giao cho công khanh".

 Mục "tam đức" mang số sáu và ở tây bắc: tam đức là chính trực (ngay thẳng), cương khắc (lấy cứng rắn mà trị), nhu khắc (lấy mềm mỏng mà trị). Càn là ngôi vị của trời, là hình tượng của vua, vượt qua năm nên là số sáu. Lại nói: Càn ở tây bắc, khí âm và khí dương chia tách ở tây bắc, nên ứng với số của lục luật (sáu luật dương trong mười hai luật âm). Tây bắc là chỗ của Càn, nên vua ở đó. "Chính trực" là đức của người: người quân tử vuông vức theo lẽ phải, không có gì cong vạy riêng tư, nên nói "thời bình yên thì dùng ngay thẳng, không ai ngờ vực đức của mình". "Cương khắc" là đức của trời: không để mất phép tắc, định tội nặng nhẹ cho đúng, nên nói "với kẻ trầm lặng ẩn kín thì dùng cứng rắn mà trị". "Nhu khắc" là đức của đất: người có đức thì được ban tước lộc, yên định các chức việc, ban thưởng cho muôn nước, nên nói "với kẻ cao sáng thì dùng mềm mỏng mà trị". Vì vậy nói "đè nén kẻ mạnh bạo, xét xử kiện tụng".

 Mục "kê nghi" mang số bảy và ở phương tây: kê nghi là lập ra việc bói mai rùa và bói cỏ thi, hỏi điều ngờ để chọn điều tốt, xem hình tượng của trời đất để định lành dữ. Que cỏ thi tròn, quẻ thì vuông; bói rùa và bói cỏ thi cùng cho biết nên hay không nên. Ba người cùng bói thì theo lời của hai người. Ngày xưa thánh nhân thận trọng khi mưu tính, coi trọng lúc khởi đầu; mỗi khi làm việc, gây dựng sự nghiệp, đặt gốc mở nền, quyết điều ngờ vực, thì ắt bàn mưu với người hiền trí, hỏi ý người già cả, lại tham khảo bằng cỏ thi và mai rùa, nên làm thì không sai việc, tính thì không hỏng kế. Các dân tộc man di tuy không có thứ bậc vua tôi, cũng có phép bói để quyết điều ngờ, hoặc dùng kim loại và đá, hoặc dùng cây và cỏ, cho nên biết việc kê nghi là điều thánh nhân coi trọng. Vì nó xếp sau Càn nên là số bảy. Lại nói: Đoài ở chính tây; Mão và Dậu là cửa của trời đất, Mão chủ về bắt đầu, Dậu chủ về kết thúc, nên khi chuôi sao Bắc Đẩu chỉ hướng Mão thì muôn vật đều đi ra, chỉ hướng Dậu thì muôn vật đều đi vào. Đoài ứng với số bảy sao. Đoài thuộc Kim, chủ về vui vẻ và lời nói, nên ở phương tây. Vì thế nói "quyết định lành dữ, phân biệt điều còn ngờ".

 Mục "thứ trưng" mang số tám và ở đông bắc: thứ trưng là các điềm báo. Từ bậc vua cho đến dân thường, không ai không trong thì tự xét lỗi lầm, ngoài thì xem xét điềm lành điềm dữ; thuận theo điềm mà biết trước cơ hội thì không có tai họa. Không xét lỗi mình, không để ý các điềm báo thì họa đến mà không hay biết, chẳng mấy chốc mà thất bại diệt vong. Khi có điềm báo hiện ra, ắt phải cung kính thờ Thượng đế, không làm điều sai trái, thì Thượng đế sẽ giáng phúc đáp lại. Kinh Thi nói: "Sáng suốt thờ Thượng đế, bèn được nhiều phúc". Nếu không cùng giữ điều thiện (?), không sợ Thượng đế, thì các thần sẽ giận, ắt có quở phạt. Số tám là vì xếp sau số bảy. Lại nói: Cấn số tám ở đông bắc. Cấn có nghĩa là dừng lại, Cấn là đường mòn lối nhỏ; muôn vật ra nhiều ở Chấn, ra ít ở Cấn. Chấn là con trai lớn nhất, Cấn là con trai nhỏ nhất, nên ứng với số của tám quẻ. Cấn đã là dừng, tức là khiến dừng điều ác mà theo điều thiện, nên ở đông bắc. Vì thế nói "nghiêm kính thì đức hạnh ngay thẳng, cuồng vọng vượt phận thì hành động rối loạn".

 Mục "ngũ phúc, lục cực" mang số chín và ở phương nam. Ngũ phúc là: thọ (sống lâu), phú (giàu có), khang ninh (khỏe mạnh yên ổn), du hảo đức (ưa chuộng đức hạnh), khảo chung mệnh (sống trọn tuổi trời mà chết yên lành). "Thọ" là hiếu thảo với cha mẹ, kính nhường anh trưởng, đạo đức đầy đủ, rồi sau đó luyện thuốc tiên để kéo dài tuổi thọ. "Phú" là nơi nào sự giáo hóa có đức của vua lan tới thì nơi ấy được mùa, không thiếu thốn. "Khang ninh" là đất nước được giáo hóa yên ổn, vui lâu dài, không có biến cố. "Du hảo đức" là bàn lẽ phải, so sánh các loại, nâng người thiện, đè kẻ ác. "Khảo chung mệnh" là thuận theo thời mà làm nên việc, có thể sống trọn tuổi, giữ trọn đức tốt. Lục cực là: hung đoản chiết (chết dữ, chết yểu), tật (bệnh tật), ưu (lo buồn), ác (xấu xa), bần (nghèo khó), nhược (yếu hèn). "Hung đoản chiết" là bị chém, bị bêu đầu, bị giết, bị xé xác, là tội lớn. "Tật" là bị đánh roi, bị đánh đập, phải nằm bệnh chờ người chăm nuôi. "Ưu" là bị kết án lưu đày (?), ngày ngày nơm nớp lo sợ (?). "Ác" là bị cạo đầu, mặc áo đỏ của tù nhân, bị lột bỏ (?), bị làm nhục, bị giam cầm, bị ruồng bỏ. "Bần" là phải đền tang vật, nộp phạt, bị tịch thu tài sản. "Nhược" là phải rời làng xóm, bị đày ra vùng biên, để răn người sau. Những điều thuộc về tội và phạt này xếp ở cuối nên là số chín. Lại nói: Ly ở Ngọ, đối xung với Tý; đến cùng cực thì quay trở lại, nên Ly ở cuối cùng, làm số của chín cung. Ly là sáng; vua ngồi quay mặt về hướng nam để nghe việc chính sự, là theo hình tượng sáng của Ly; hình phạt phải sáng suốt, nên ở phương nam. Vì thế nói "muôn vật đều đầy đặn chắc mẩy".

 Cung chỉ có chín mà không có mười là vì tám phương với trung ương, số dừng ở chín; trên ứng với chín tầng trời, chín sao, hai mươi tám tú; dưới ứng với ngũ nhạc (năm ngọn núi lớn được tôn thờ), tứ độc (bốn sông lớn chảy thẳng ra biển: Trường Giang, Hoàng Hà, Hoài Thủy, Tế Thủy) và chín châu. Sách Cửu cung kinh nói: Một chủ núi Hằng Sơn, hai chủ Tam Giang, ba chủ Thái Sơn, bốn chủ sông Hoài, năm chủ núi Tung Cao, sáu chủ sông Hà (Hoàng Hà), bảy chủ núi Hoa Sơn, tám chủ sông Tế, chín chủ núi Hoắc Sơn. Lại: một là Ký Châu, hai là Kinh Châu, ba là Thanh Châu, bốn là Từ Châu, năm là Dự Châu, sáu là Ung Châu, bảy là Lương Châu, tám là Duyện Châu, chín là Dương Châu.

 Tên của chín châu qua các đời có thay đổi qua lại. Chín châu trong thiên Vũ cống (thiên trong sách Thượng thư chép về địa lý chín châu thời vua Vũ) chính là cách phối này. Đến thời vua Nghiêu (tức Đường Nghiêu) tên vẫn giống, vì vua Nghiêu sai ông Vũ trị nạn lụt lớn, chia ra chín châu, rồi cứ thế không đổi. Còn đời Ngu (?) (thời vua Thuấn) có mười hai châu, thêm U Châu, Tịnh Châu, Doanh Châu: vua Thuấn vì Thanh Châu vượt qua biển nên chia đất Tề ra làm Doanh Châu; Ký Châu từ nam đến bắc quá xa nên chia đất Vệ ra làm Tịnh Châu; từ đất Yên trở lên bắc chia đặt U Châu. Chín châu đời Ân có U Châu, Doanh Châu mà không có Thanh Châu, Lương Châu. Chín châu trong sách Chu quan (tức Chu lễ) có U Châu, Tịnh Châu mà không có Từ Châu, Lương Châu. Nhà Hán lập mười hai châu, thêm Giao Châu và Ích Châu.

 Ký Châu: sách Thích danh (sách giải nghĩa tên gọi các sự vật, do Lưu Hy đời Hán soạn) nói: Ký Châu lấy đất mà đặt tên, đất có chỗ hiểm trở có chỗ bằng phẳng, là nơi các bậc đế vương đóng đô. Sách Thái Khang địa ký (sách địa lý soạn vào niên hiệu Thái Khang đời Tấn) nói: "Ký" là gần, khí của đất ấy gần gũi nhau. Đất ấy từ núi Thái Hành về phía đông đến núi Kiệt Thạch, núi Vương Ốc, núi Để Trụ. Thiên Vũ cống nói: "Ký Châu đã được sửa trị xong". Sách Lã thị Xuân thu nói: Vùng giữa hai sông là Ký Châu, ở chính bắc.

 Kinh Châu: sách Thích danh nói: "Kinh" là cảnh giác; người man phương nam nhiều lần làm giặc chống đối, châu này phải mạnh trước tiên (?), phải canh phòng cảnh giác. Đất ấy phía bắc dựa vào núi Kinh Sơn, phía nam đến sườn nam núi Hành Sơn. Thiên Vũ cống nói: "Từ núi Kinh đến sườn nam núi Hành là Kinh Châu". Sách Nhĩ Nhã (sách từ điển cổ nhất của Trung Quốc) nói: Phía nam sông Hán là Kinh Châu. Họ Lã nói: Kinh tức là nước Sở.

 Thanh Châu: sách Thích danh nói: "Thanh" là sự sinh sôi ở phương đông. Sách Thái Khang địa ký nói: Thiếu dương (khí dương còn non) có màu xanh, là đầu năm, đầu mọi việc, nên lấy đó làm tên. Đất ấy phía đông bắc dựa vào biển, phía tây đến núi Đại (tức Thái Sơn). Thiên Vũ cống nói: "Giữa biển và núi Đại là Thanh Châu". Họ Lã nói: Góc biển phương đông là Thanh Châu, tức nước Tề.

 Từ Châu: sách Thích danh nói: "Từ" là thong thả, khí đất thư thả chậm rãi. Đất ấy phía đông đến biển, phía bắc đến núi Đại, phía nam đến sông Hoài. Thiên Vũ cống nói: "Giữa biển, núi Đại và sông Hoài là Từ Châu". Họ Lã nói: Vùng trên sông Tứ là Từ Châu, tức nước Lỗ. Sách Nhĩ Nhã nói: Phía đông sông Tế là Từ Châu.

 Dự Châu: sách Thích danh nói: "Dự" là ở giữa chín châu mà yên vui. Sách Thái Khang địa ký nói: nhận được khí trung hòa, tính tình yên ổn thư thái. Đất ấy phía nam dựa vào núi Kinh, phía bắc đến sông Hà. Thiên Vũ cống nói: "Giữa núi Kinh và sông Hà là Dự Châu". Họ Lã nói: Vùng giữa sông Hà và sông Hán là Dự Châu. Sách Nhĩ Nhã nói: Phía nam sông Hà là Dự Châu.

 Ung Châu: sách Thái Khang địa ký nói: Ung ở vị trí tây bắc, nơi khí dương không đến, khí âm bị ứ tắc, nên lấy đó làm tên ("ung" là ứ tắc). Đất ấy phía tây dựa vào sông Hắc Thủy, phía đông đến Tây Hà. Thiên Vũ cống nói: "Giữa Hắc Thủy và Tây Hà là Ung Châu". Họ Lã nói: Ung Châu tức nước Tần. Sách Nhĩ Nhã nói: Phía tây sông Hà là Ung Châu.

 Lương Châu: sách Thái Khang địa ký nói: "Lương" là cứng, lấy khí cứng rắn của Kim phương tây, vì tính cứng mạnh mà đặt tên. Đất ấy phía đông dựa vào núi Hoa Sơn, phía tây đến sông Hắc Thủy. Thiên Vũ cống nói: "Từ phía nam núi Hoa đến Hắc Thủy là Lương Châu".

 Duyện Châu: sách Thích danh nói: lấy tên sông Duyện mà đặt tên. Sách Thái Khang địa ký nói: tên ấy nói lên ý giữ chữ tín, mang tính trinh chính. Đất ấy phía đông nam dựa vào sông Tế, phía tây bắc đến sông Hà. Thiên Vũ cống nói: "Giữa sông Tế và sông Hà là Duyện Châu".

 Dương Châu: sách Thích danh nói: Dương Châu nhiều nước, sóng nước tung lên ("dương" là tung lên). Đất ấy phía bắc dựa vào sông Hoài, phía đông đến biển. Thiên Vũ cống nói: "Giữa sông Hoài và biển là Dương Châu". Họ Lã nói: Dương Châu tức nước Việt. Sách Nhĩ Nhã nói: Phía nam Trường Giang là Dương Châu.

 Nay theo vị trí chín cung: Ký Châu ở chính bắc, thuộc cung Khảm; Kinh Châu ở tây nam, thuộc cung Khôn; Thanh Châu ở chính đông, thuộc cung Chấn; Từ Châu ở đông nam, thuộc cung Tốn; Dự Châu ở trung ương, thuộc cung giữa; Ung Châu ở tây bắc, thuộc cung Càn; Lương Châu ở chính tây, thuộc cung Đoài; Duyện Châu ở đông bắc, thuộc cung Cấn; Dương Châu ở chính nam, thuộc cung Ly. Vị trí của chúng tương tự như cách giải ở trên. Phép Thái Nhất thì đặt Duyện Châu ở chính bắc, vị trí Khảm; Thanh Châu ở đông bắc, vị trí Cấn; Từ Châu ở chính đông, vị trí Chấn; Dương Châu ở đông nam, vị trí Tốn; Kinh Châu ở chính nam, vị trí Ly; Lương Châu ở tây nam, vị trí Khôn; Ung Châu ở chính tây, vị trí Đoài; Ký Châu ở tây bắc, vị trí Càn. Cách này đều theo khí khởi đầu gốc của ngũ hành: tây bắc là đất Hợi, nên Khảm thuộc Thủy ở đó; đông bắc là đất Dần, nên Chấn thuộc Mộc ở đó; tây nam (?) là đất Tị, nên Ly thuộc Hỏa ở đó; tây nam là đất Thân, nên Đoài thuộc Kim ở đó. Càn thuộc Kim nên theo vị trí gốc của Kim; Tốn thuộc Mộc nên theo vị trí gốc của Mộc. Khôn và Cấn đều thuộc Thổ, nên lấy đường dọc của đất, ở chính nam và chính bắc. Cách này đều theo vị trí ban đầu trong thiên Chức phương của sách Chu lễ. Tuy vị trí các cung có xê dịch đôi chút, nhưng khí của ngũ hành vẫn là một.

 Chín châu này trên ứng với sự phân chia của chín tầng trời, hai mươi tám tú thuộc vào đó. Sách Hoài Nam Tử nói: Trung ương là Quân thiên, số năm, các sao của nó là Giác, Cang, Đê, ứng với phân dã của nước Hàn và nước Trịnh (phân dã: vùng đất dưới mặt đất ứng với một khu vực sao trên trời). "Quân" là cực; trải cực ra bốn phương, cũng gọi là Cực thiên, làm chủ bốn hành kia, ứng với Dự Châu cung giữa. Phương đông là Thương thiên, số ba, các sao là Phòng, Tâm, Vĩ; Phòng và Tâm ứng với phân dã nước Tống, Vĩ ứng với phân dã nước Yên; phương đông màu xanh (thương là xanh), ứng với Thanh Châu cung Chấn. Đông bắc là Biến thiên, số tám, các sao là Cơ, Đẩu, Ngưu; Cơ ứng với nước Yên, Đẩu ứng với nước Ngô, Ngưu ứng với đất Đại (?); đây là cuối mùa của Thủy, khí âm hết, khí dương bắt đầu dấy, muôn vật sắp biến đổi, ứng với Duyện Châu cung Cấn. Phương bắc là Huyền thiên, số một, các sao là Nữ, Hư, Nguy, Thất; Nữ ứng với nước Việt, Hư và Nguy ứng với nước Tề, Thất ứng với nước Vệ; nước màu đen nên gọi là Huyền thiên (huyền là đen), ứng với Ký Châu cung Khảm. Tây bắc là U thiên, số sáu, các sao là Bích, Khuê, Lâu; Bích ứng với nước Vệ, Khuê và Lâu ứng với nước Lỗ; đây là cuối mùa của Kim, tức là thái âm (khí âm cực thịnh) u tối, ứng với Ung Châu cung Càn. Phương tây là Hạo thiên, số bảy, các sao là Vị, Mão, Tất; Vị ứng với nước Lỗ, Tất và Mão ứng với nước Triệu; Kim màu trắng nên gọi là Hạo thiên (hạo là trắng sáng), ứng với Lương Châu cung Đoài. Tây nam là Chu thiên, số hai, các sao là Chủy, Sâm, Tỉnh; Chủy và Sâm ứng với nước Tấn, Tỉnh ứng với nước Tần; đây là cuối mùa của Hỏa, màu của dương là đỏ (chu là đỏ), ứng với Kinh Châu cung Khôn. Phương nam là Viêm thiên, số chín, các sao là Quỷ, Liễu, Tinh; Quỷ ứng với nước Tần, Liễu và Tinh ứng với nhà Chu; tính của lửa là bốc lên nóng rực nên gọi là Viêm thiên (viêm là nóng), ứng với Dương Châu cung Ly. Đông nam là Dương thiên, số bốn, các sao là Trương, Dực, Chẩn; Trương ứng với nhà Chu, Dực và Chẩn ứng với nước Sở; đây là cuối mùa của Mộc, sắp đến thái dương (khí dương cực thịnh), nên gọi là Dương thiên, ứng với Từ Châu cung Tốn.

 Chín tầng trời này cũng thuộc vào số chín sao Bắc Đẩu, nên dưới ứng với chín châu. Viêm thiên số chín, thuộc sao thứ nhất của Bắc Đẩu là sao Xu, ứng với cung Ly, đối với Dương Châu. Biến thiên số tám, thuộc sao thứ hai là sao Toàn, ứng với cung Cấn, đối với Duyện Châu. Hạo thiên số bảy, thuộc sao thứ ba là sao Cơ, ứng với cung Đoài, đối với Lương Châu. U thiên số sáu, thuộc sao thứ tư là sao Quyền, ứng với cung Càn, đối với Ung Châu. Quân thiên số năm, thuộc sao thứ năm là sao Hành, ứng với cung giữa, đối với Dự Châu. Dương thiên số bốn, thuộc sao thứ sáu là sao Khai Dương, ứng với cung Tốn, đối với Từ Châu. Thương thiên số ba, thuộc sao thứ bảy là sao Dao Quang, ứng với cung Chấn, đối với Thanh Châu. Chu thiên số hai, thuộc sao thứ tám của Bắc Đẩu, ứng với cung Khôn, đối với Kinh Châu. Huyền thiên số một, thuộc sao thứ chín của Bắc Đẩu, ứng với cung Khảm, đối với Ký Châu. Hai sao thứ tám và thứ chín của Bắc Đẩu thuộc âm nên không nhìn thấy, vì chúng ứng với các cung âm.

 Lại nữa, sách Dịch chiêm của Quách Phác (nhà học giả, nhà bói toán đời Tấn) nói: Càn một, Khôn hai, Chấn ba, Tốn bốn, Khảm năm, Ly sáu, Cấn bảy, Đoài tám; khi bói để tính số người và số vật đều theo đó. Có lẽ là xếp theo thứ tự cha, mẹ, con trai, con gái. Đây là số của chín cung và tám quẻ, nên giải thích đầy đủ.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video