Thiên 9 — Ngũ hành tương sinh

 Ngũ hành đại nghĩa, quyển thứ hai.

 Phần thứ tư: Bàn về tương sinh (hành này sinh ra hành kia), chia làm ba đoạn: một là bàn về tương sinh; hai là bàn về nơi sinh nơi tử; ba là bàn về hưu vượng theo bốn mùa (hưu vượng: các trạng thái thịnh suy của mỗi hành thay đổi theo mùa, như đang thịnh, đang nghỉ, đang bị giam, đang chết). Phần thứ năm: Bàn về phối can chi (cách ghép mười thiên can với mười hai địa chi — hai dãy ký hiệu dùng để đếm năm, tháng, ngày, giờ và chỉ phương hướng).

 Phần thứ sáu: Bàn về tương tạp (các hành lẫn vào nhau), chia làm ba đoạn: một là bàn về sự lẫn lộn trong bản thể ngũ hành; hai là bàn về sự lẫn lộn trong can chi; ba là bàn về sự lẫn lộn trong phương vị. Phần thứ bảy: Bàn về đức.

 Phần thứ tám: Bàn về hợp (sự kết hợp giữa các can, các chi). Phần thứ chín: Bàn về phù ức (nâng đỡ và đè nén).

 Phần thứ mười: Bàn về tương khắc (hành này chế ngự, làm hại hành kia). Phần thứ mười một: Bàn về hình (quan hệ trừng phạt, gây tổn thương giữa các chi).

 Phần thứ mười hai: Bàn về hại (quan hệ làm hại nhau giữa các chi). Phần thứ mười ba: Bàn về xung phá (quan hệ đối chọi, phá nhau giữa các chi).

 Phần thứ tư: Bàn về tương sinh, chia làm ba đoạn: một là bàn về tương sinh; hai là bàn về nơi sinh nơi tử; ba là bàn về hưu vượng theo bốn mùa.

 Một là bàn về tương sinh.

 Kinh nói: Trời sinh ra số một, khởi đầu ở Thủy (nước) phương bắc; đất sinh ra số hai, khởi đầu ở Hỏa (lửa) phương nam; người sinh ra số ba, khởi đầu ở Mộc (cây gỗ) phương đông; thời tiết sinh ra số bốn, khởi đầu ở Kim (kim loại) phương tây; ngũ hành (năm yếu tố cấu thành vạn vật: Thủy, Hỏa, Mộc, Kim, Thổ) sinh ra số năm, khởi đầu ở Thổ (đất) trung ương. Lại nói: Nói "trời bắt đầu sinh ra số một" là nhân số một mà sinh ra trời, chứ không phải trời sinh ra số một. Cho nên nói: "Một sinh hai, hai sinh ba, ba sinh muôn vật." Nói "đất sinh ra số hai" cũng là nhân số hai mà sinh ra đất; nhân số ba mà sinh ra người, nhân số bốn mà sinh ra thời tiết. Ngũ hành đều từ số một mà sinh, số đếm đến năm thì Thổ đứng sau cùng, có được số năm mới sinh thành đủ ngũ hành.

 Ngũ hành cùng xuất phát mà khác thời điểm: rời khỏi người thân của mình để đi kết đôi. Ví như con người sinh ra, cũng đều từ nguyên khí (khí gốc ban đầu tạo nên trời đất) mà sinh, mỗi người ra từ một nhà, rồi kết làm vợ chồng, sinh ra con cái. Cho nên ngũ hành đều cần đến nhau mà thành. Ngũ hành cùng một bào thai mà ở chỗ khác nhau, chỉ có trước sau mà thôi. Ngũ hành đều nhờ khí âm dương mà sinh ra, nên nói: khí ẩm sinh ra nước, khí ấm sinh ra lửa, khí mạnh sinh ra cây, khí cứng sinh ra kim, khí hòa sinh ra đất. Vì vậy biết ngũ hành cùng dấy lên một lúc, chỉ mượn ý nghĩa mà nói là sinh ra nhau. Sách truyện nói: "Ngũ hành cùng dấy lên, mỗi hành lấy tên mà phân biệt." Nhưng ngũ hành tuy đã lấy tên mà phân biệt, lại thay phiên nhau nắm việc, xoay vòng lúc nghỉ lúc thịnh, nên mới nói là sinh ra nhau.

 Dĩnh Dung (học giả cuối đời Hán) nói: Phàm ngũ hành sinh ra nhau là nói những loài khác nhau hóa sinh cho nhau, như trai gái khác họ thì mới sinh sôi đông đúc; nếu lấy nước thêm vào nước thì không thể thành vị ngon.

 Hà Gian Hiến vương hỏi Đổng quân ở Ôn Thành (tức Đổng Trọng Thư, nhà Nho lớn đời Hán): "Hiếu là phép thường của trời, là lẽ phải của đất" nghĩa là thế nào? Đáp: Trời có ngũ hành, tức là Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy. Mộc sinh Hỏa, Hỏa sinh Thổ, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thủy, Thủy sinh Mộc. Mộc là mùa xuân; mùa xuân chủ về sinh ra, mùa hạ chủ về nuôi lớn, mùa thu chủ về thu gặt, mùa đông chủ về cất giữ. Cất giữ là cái mà mùa đông làm cho thành tựu. Vì thế cái cha sinh ra thì con nuôi cho lớn, cái cha nuôi lớn thì con nuôi dưỡng tiếp, cái cha nuôi dưỡng thì con làm cho thành tựu, không dám không làm trọn ý cha, làm hết đạo làm người. Cho nên ngũ hành chính là ngũ thường (năm đức thường của con người: nhân, nghĩa, lễ, trí, tín).

 Sách Bạch hổ thông (sách ghi lại kết quả hội nghị bàn về kinh điển ở điện Bạch Hổ đời Hán) nói: Mộc sinh Hỏa là vì tính của cây ấm áp, lửa ẩn nấp bên trong, dùi đốt thì lửa ra, nên Mộc sinh Hỏa. Hỏa sinh Thổ là vì lửa nóng nên đốt được cây, cây cháy thành tro, tro tức là đất, nên Hỏa sinh Thổ. Thổ sinh Kim là vì kim loại nằm trong đá, nương vào núi, nhờ hơi ẩm thấm mà sinh ra; đất dồn lại thành núi, núi ắt sinh ra đá, nên Thổ sinh Kim. Kim sinh Thủy là vì khí thiếu âm (khí âm còn non) ẩm ướt, hơi nước chảy ra làm chảy kim loại, kim loại chảy cũng thành nước; vì vậy núi có mây thì theo đó mà ẩm ướt (?), nên Kim sinh Thủy. Thủy sinh Mộc là vì nhờ nước thấm ướt mà cây sinh trưởng được, nên Thủy sinh Mộc. Sách Nguyên mệnh bao (một sách vĩ thư đời Hán giải thích kinh Xuân Thu theo lối thần bí) nói: Dương nhả ra, âm hóa thành, nên Thủy sinh Mộc.

 Sách Xuân Thu phồn lộ (sách của Đổng Trọng Thư) nói: Phương đông là Mộc. Mộc là gốc của nghề nông; quan Tư nông (quan coi việc nông nghiệp) chuộng đức nhân, năm thứ lúa được tích trữ, quan Tư mã (quan coi việc binh) lấy đó mà ăn, nên Mộc sinh Hỏa. Hỏa là quan Tư mã trong triều, chuộng đức trí, biết rõ thời trời khi điềm báo chưa nảy ra, một mình thấy sáng tỏ; thiên hạ đã yên thì vua tôi được yên ổn, nên Hỏa sinh Thổ. Thổ là vua, chuộng đức tín, nhân thời thế mà dùng uy vũ mạnh mẽ để chế ngự, nhằm làm nên quan Đại lý (quan coi việc xét xử) và quan Tư đồ (quan coi dân chúng, giáo hóa), nên Thổ sinh Kim. Kim là quan Đại lý, Tư đồ, chuộng đức nghĩa; biên giới yên ổn, giặc cướp không nổi lên, trong ấp không có kiện tụng, thì quan chấp pháp Tư khấu (quan giữ luật pháp, coi việc hình ngục và trộm cướp) được yên, nên Kim sinh Thủy. Thủy là quan chấp pháp Tư khấu, chuộng đức lễ; vua tôi có ngôi thứ, già trẻ có thứ bậc, các nghề thủ công làm đúng thời, để làm ra đồ dùng cho cả năm; đồ dùng khí cụ đã làm xong thì cấp cho quan Tư nông và quan coi ruộng, nên Thủy sinh Mộc.

 Hai cách nói tuy việc và nghĩa khác nhau, nhưng về sự sinh ra nhau thì giống nhau. Các hành đều có hình thể nhất định, riêng lửa phải dùi đốt mới ra, vì lửa là khí thái dương (khí dương cực thịnh), có hơi ấm mới sinh ra; dùi gỗ mà ra lửa là lửa vẫn phải gửi nhờ vào muôn vật mà thôi. Cũng như thánh nhân không có tên gọi riêng mà sắp đặt được muôn vật, rồi lại lấy muôn vật mà làm tên. Khí dương vô cùng thần diệu, nên lúc ẩn lúc hiện.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video