Thiên 1 — Truy về khởi đầu của tạo hoá

 Tam Mệnh Thông Hội (tên sách: tổng hợp và giảng thông các học thuyết về số mệnh), quyển một

 Đời Minh, Vạn Dân Anh soạn.

 Tìm về nguồn gốc của tạo hóa (sự sáng tạo và biến hóa của trời đất, sinh ra muôn vật)

 Lão Tử nói: "Không tên là khởi đầu của trời đất; có tên là mẹ của muôn vật." Lại nói: "Có một vật hỗn độn mà thành, sinh ra trước trời đất."

 Liệt Ngự Khấu (tức Liệt Tử, triết gia Đạo gia thời Chiến Quốc) nói: "Cái có hình sinh ra từ cái không có hình. Thuở ban đầu của trời đất có Thái Dịch, có Thái Sơ, có Thái Thủy, có Thái Tố. Thái Dịch là lúc chưa thấy khí (chất hơi vô hình, theo triết học cổ Trung Hoa là cái cấu thành nên mọi vật). Thái Sơ là khởi đầu của khí. Thái Thủy là khởi đầu của hình. Thái Tố là khởi đầu của chất. Khí, hình và chất đã hợp lại mà chưa tách rời nhau thì gọi là hỗn luân (trạng thái mọi thứ còn hòa lẫn làm một, chưa phân tách)."

 Sách Lịch Kỷ (tức Tam Ngũ Lịch Kỷ, sách cổ chép chuyện thuở trời đất mới mở) viết: "Lúc chưa có trời đất, mọi thứ hỗn độn như quả trứng gà. Khí mờ mịt bắt đầu nảy mầm, khối khí mênh mông bắt đầu đâm chồi."

 Luật Lịch Chí (thiên chép về âm luật và lịch pháp trong sách Hán Thư) viết: "Thái Cực (cái gốc tột cùng, khởi nguyên của vũ trụ trước khi chia ra âm dương) là nguyên khí (khí gốc ban đầu), chứa cả ba thứ trời, đất, người mà gộp làm một."

 Kinh Dịch nói: "Dịch có Thái Cực. Thái Cực sinh ra lưỡng nghi (hai mặt đối lập là âm và dương). Lưỡng nghi sinh ra tứ tượng (bốn hình thái: thái dương, thiếu âm, thiếu dương, thái âm). Tứ tượng sinh ra bát quái (tám quẻ cơ bản Càn, Khảm, Cấn, Chấn, Tốn, Ly, Khôn, Đoài, tượng trưng cho tám hiện tượng lớn của tự nhiên). Bát quái định ra tốt xấu."

 Sách Dịch sớ (lời chú giải Kinh Dịch) viết: "Thái Cực là nói nguyên khí còn hòa lẫn làm một, trước khi trời đất chia ra."

 Mông Tuyền Tử nói: "Thái Sơ là khởi đầu của lý (cái lẽ, nguyên lý vô hình chi phối sự vật). Thái Hư (cõi trống không mênh mông) là khởi đầu của khí. Thái Tố là khởi đầu của tượng (hình ảnh, hiện tượng có thể thấy được). Thái Ất (cái một nguyên sơ) là khởi đầu của số (số lượng và quy luật số của vũ trụ). Thái Cực là khởi đầu của cả lý, khí, tượng và số."

 Xét theo các lời bàn trên thì thấy rằng trước khi hỗn luân chưa chia, chỉ có một khí hòa lẫn, mờ mịt tối tăm. Nhưng lý chưa bao giờ vắng mặt trong đó, nó hợp làm một với Đạo (con đường, nguyên lý gốc của vũ trụ). Như thế gọi là Thái Cực.

 Trang Tử cho rằng Đạo có trước Thái Cực. Theo ông, Thái Cực chỉ là tên gọi trạng thái khi khí và hình của trời, đất, người đã có đủ mà chưa phân chia. Còn Đạo lại là một vật riêng, treo lơ lửng giữa khoảng không, có trước Thái Cực. Ông không biết rằng Đạo chính là Thái Cực, Thái Cực chính là Đạo. Xét về mặt cái lý thông suốt, lưu hành khắp nơi thì gọi là Đạo. Xét về mặt cái lý đã đến chỗ tột cùng thì gọi là Thái Cực. Có bao giờ là hai thứ đâu? Nếu không có Chu Tử (tức Chu Đôn Di, nhà Nho đời Tống, tác giả sách Thái Cực đồ thuyết) mở ra điều bí ẩn ấy, rồi Chu Tử (tức Chu Hy, nhà Nho lớn đời Tống) giảng giải cho sáng tỏ, thì ai biết được Thái Cực là lý và vốn không tách rời khỏi khí?

 Cái gọi là Thái Cực là bản thể của sự động và tĩnh của âm dương (hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau trong mọi sự vật: dương là mặt sáng, động, cứng; âm là mặt tối, tĩnh, mềm). Nó không lìa hình và khí, nhưng thật ra không có tiếng, không có mùi. Nó biến hóa không cùng, nhưng thật ra có chuẩn mực. Cho nên một động một tĩnh làm gốc cho nhau. Chia ra âm, chia ra dương thì lưỡng nghi được lập. "Nghi" tức là vật. Phàm vật chưa bao giờ không có cái đối với nó, cũng chưa bao giờ đứng một mình. Trời lấy khí che phủ mà dựa vào đất; đất lấy hình chở muôn vật mà nương vào trời. Có lý thì có khí, đó là âm dương. Có khí thì có hình, đó là trời đất.

 Trời đất không sinh ra từ trời đất mà sinh ra từ âm dương. Âm dương không sinh ra từ âm dương mà sinh ra từ động tĩnh. Động tĩnh không sinh ra từ động tĩnh mà sinh ra từ Thái Cực. Bởi Thái Cực là cái kỳ diệu vốn có tự nhiên; động tĩnh là then máy mà Thái Cực dựa vào để vận hành; âm dương là cái gốc do nó sinh ra. Thái Cực là "hình nhi thượng" (cái ở trên hình thể, tức vô hình, thuộc về nguyên lý), là đạo. Âm dương là "hình nhi hạ" (cái ở dưới hình thể, tức đã có hình), là "khí" theo nghĩa vật cụ thể, đồ vật (khác với "khí" là hơi). Động tĩnh không có đầu mối, âm dương không có khởi điểm. Tạo hóa nhờ đó mà được lập nên.

 【Bách Trai Hà Tử (tức Hà Đường, hiệu Bách Trai, nhà Nho đời Minh) nói: Trời là phần động của dương, vậy rốt cuộc lúc nào thì động đến cùng mà chuyển sang tĩnh? Đất là phần tĩnh của âm, vậy rốt cuộc lúc nào thì tĩnh đến cùng mà chuyển sang động? Trời không thể sinh ra đất, nước không thể sinh ra lửa; điều này dù người khôn hay kẻ dại đều biết. Vậy mà lại bảo âm dương sinh ra nhau, chẳng phải là sai sao? Bởi trời đất và nước lửa tuy hòa lẫn không thể tách rời, nhưng thật ra rõ ràng, không thể lẫn lộn. Cho nên âm với dương, nói là nương tựa nhau thì được, nói là sinh ra nhau thì không được; nói là mỗi bên ẩn chứa trong chỗ ở của bên kia thì được, nói là ẩn chứa trong nhau mà sinh ra nhau thì không được. Lời này thật là có kiến giải.】

 Khi trời đất chưa lập thì Đạo làm gốc cho trời đất. Khi trời đất đã lập thì cái lý của Thái Cực tản ra trong muôn việc, từ đó ngũ hành (năm yếu tố cơ bản: Kim là kim loại, Mộc là cây, Thủy là nước, Hỏa là lửa, Thổ là đất; chúng vận hành, chuyển hóa lẫn nhau tạo nên vạn vật) sinh ra. Ngũ hành gộp lại là một âm dương: năm thứ khác nhau nhưng thực chất chỉ là hai, không có phần nào dư ra. Âm dương gộp lại là một Thái Cực: tinh hay thô, gốc hay ngọn đều không phân ra cái này cái kia. Chất của ngũ hành có đủ ở đất, còn khí của nó thì vận hành trên trời. Lấy chất mà nói về thứ tự sinh ra thì là Thủy, Hỏa, Mộc, Kim, Thổ; trong đó Thủy và Mộc là dương, Hỏa và Kim là âm. Nói gộp chung thì khí là dương, chất là âm. Nói xen kẽ thì động là dương, tĩnh là âm. Biến hóa của ngũ hành nhiều đến mức không thể kể hết, nhưng không đâu không phải là cái vốn có tự nhiên của Thái Cực.

 【Bách Trai Hà Tử nói: "Ngũ hành là một âm dương, âm dương là một Thái Cực." Chu Tử (Chu Đôn Di) vốn cho rằng Thái Cực không ngoài âm dương, âm dương không ngoài ngũ hành. Nay xét thì nước là nước, lửa là lửa; Kim và Mộc là do Thủy, Hỏa, Thổ giao nhau biến hóa mà thành; còn Thổ là đất. Vậy trời ở đâu? Có đất mà không có trời, bảo là tạo hóa đầy đủ thì có được không? Nếu cho rằng trời chính là Thái Cực, như Chu Tử (Chu Hy) dùng câu "việc của trời trên cao" để giải thích Thái Cực, dùng câu "đạo trời lưu hành" để giải thích âm dương, thì hãy xem Kinh Dịch nói: "Dịch có Thái Cực, sinh ra lưỡng nghi, lưỡng nghi sinh tứ tượng, tứ tượng sinh bát quái." Trong bát quái có quẻ Càn (tượng trời) và quẻ Khôn (tượng đất), vậy rõ ràng trời và đất đều là những phần được chia ra từ Thái Cực. Lấy trời làm toàn thể của Thái Cực, lại coi đất là phần chia ra từ trời, chẳng phải là sai lắm sao? Thuyết ấy dường như có lý.】

 Ngũ hành sinh ra, mỗi hành có một tính riêng. Bốn mùa vận hành cũng có thứ tự: mùa xuân để sinh ra, mùa hạ để lớn lên, mùa thu để làm cho héo úa thu lại, mùa đông để cất giấu. Xuân rồi hạ, hạ rồi thu, thu rồi đông, đông rồi lại xuân, cứ nối tiếp nhau không cùng. Ngũ hành khác chất, bốn mùa khác khí, nhưng đều không ngoài âm dương. Âm dương khác vị trí, động tĩnh khác thời, nhưng đều không lìa Thái Cực. Còn cái làm nên Thái Cực thì không có tiếng hay mùi gì để nói, đó là bản thể của tính vốn như vậy. Cho nên ngũ hành mỗi hành một tính, ấy gọi là mỗi vật đều có đủ một Thái Cực. Bốn mùa tự có thứ tự, ấy gọi là cùng vận dụng một Thái Cực. Ngũ hành và bốn mùa xoay vòng, hết lại bắt đầu, ấy gọi là toàn thể chung một Thái Cực. Từ đó lại thấy rõ tính không đâu không có.

 Thiên hạ không có vật nào nằm ngoài tính, mà tính thì không đâu không có. Đây là chỗ vô cực và nhị ngũ hòa quyện, không có kẽ hở, gọi là "diệu hợp" (hợp nhau một cách kỳ diệu). Vô cực (cái không có giới hạn, không hình không tiếng, chỉ bản chất vô hình của Thái Cực) là lý; nhị ngũ (hai khí âm dương và năm hành) là khí. "Chân" là nói về lý, tức Thái Cực chân thật, không hư dối. "Tinh" là nói về khí, tức âm dương ngũ hành thuần nhất, không pha tạp. "Ngưng" là tụ lại, tức khí tụ lại mà thành hình. Tính làm chủ, còn âm dương ngũ hành như sợi dọc sợi ngang đan xen, mỗi thứ lại theo loại mà tụ lại thành hình. Phần dương mà mạnh mẽ thì thành người nam, đó là đạo của cha. Phần âm mà thuận hòa thì thành người nữ, đó là đạo của mẹ. Ấy là lúc ban đầu, người và vật do khí hóa (khí tự biến hóa mà thành) mà sinh ra. Khí tụ thành hình rồi thì hình giao nhau, khí cảm ứng nhau, bèn do hình hóa (giống đực giống cái giao hợp mà sinh) mà muôn vật sinh sôi, biến hóa không cùng.

 Bào Lỗ Trai nói: "Trời đất lấy khí giao nhau mà sinh ra người và vật. Xem chỗ chúng giao nhau, theo nơi khí đến có thể biết được mỗi loài từ đâu mà ra. Khí trời giao xuống đất thì ở người là nam, ở vật là giống đực. Khí đất giao lên trời thì ở người là nữ, ở vật là giống cái. Nam nữ, đực cái lại tự giao nhau mà sinh sôi biến hóa không cùng. Người và vật đã sinh ra rồi thì khí của chúng theo khí trời đất lên xuống mà giao cảm. Người nhận được khí trung chính của trời đất nên khí bốn phương không gì không cảm được. Vật nhận khí thiên lệch của trời đất nên mỗi loài chỉ theo chỗ mình cảm được. Cho nên xem khí trời đất giao nhau có thể biết lúc người và vật mới sinh; xem khí trời đất cảm nhau có thể biết người và vật sinh ra nhau như thế nào."

 Chu Tử (Chu Hy) nói: "'Đạo Càn thành nam, đạo Khôn thành nữ' (Càn là đạo dương cứng mạnh, Khôn là đạo âm mềm thuận), tức là ngưng thành thân thể khi tạo hóa mới bắt đầu. Hai khí giao cảm, hóa sinh muôn vật, tức là sự lưu hành sau khi tạo hóa đã thành. Đó là lẽ thường. Còn như chuyện bà Khương Nguyên sinh ra Tắc, bà Giản Địch sinh ra Khiết (theo truyền thuyết, Khương Nguyên giẫm vết chân người khổng lồ mà mang thai sinh Hậu Tắc, tổ nhà Chu; Giản Địch nuốt trứng chim én mà sinh Khiết, tổ nhà Thương) thì lại không thể lấy trước sau mà nói được. Đó là lẽ biến."

 Trương Cửu Thiều nói: "Bàn về việc người và vật mới sinh vào lúc trời đất vừa chia ra, thì do khí hóa trước rồi sau mới có hình hóa, như Trương Tử (tức Trương Tái, nhà Nho đời Tống) nói 'khí trời đất sinh ra chúng' vậy. Bàn về việc người và vật bắt đầu sinh ra lúc kết thai, nhận hình, thì do tinh khí tụ lại rồi sau mới có vật ấy, như Chu Tử nói 'tinh âm và khí dương tụ lại mà thành vật' vậy." Theo đó mà nói thì người, vật, khí, hình, có cái gì ra ngoài được âm dương đâu?

 Mệnh được bẩm thụ (nhận lấy từ trời) từ âm dương ngay lúc mới sinh, không phải sức người dời đổi được. Không ai làm mà vẫn thành, không phải điều ta định chắc được. Vì thế có người sinh ra đã giàu, sinh ra đã sang; có người sinh ra được sống lâu, có người sinh ra lại chết non; có người sinh ra nghèo, sinh ra hèn; có người sinh ra giàu sang đủ cả, sừng sững trên người; có người sinh ra vừa nghèo vừa hèn, lẹt đẹt dưới người; có người đáng sống lâu mà lại chết non, có người đáng chết non mà lại hưởng tuổi thọ dài.

 Bảo là do những gì mình tích lũy mà nên chăng? Hay là do cái tính bẩm sinh mà nên chăng? Nếu bảo do tích lũy thì nghèo có thể làm nên giàu, hèn có thể làm nên sang, yểu có thể thành thọ; đó là điều người xưa gọi là "người có thể thắng trời". Nếu bảo do tính bẩm sinh thì người được giàu sang rốt cuộc sẽ giàu sang, người nghèo hèn rốt cuộc sẽ nghèo hèn, người thọ hay yểu rốt cuộc cũng thọ hay yểu như thế; đó là điều người xưa gọi là "mệnh không thể dời đổi". Đã gọi là tích lũy thì không thể coi hoàn toàn là mệnh. Đã gọi là tính bẩm sinh thì không thể coi hoàn toàn là do người. Muốn giao hết cho sự tích lũy chăng? Thì lại chưa biết mệnh bẩm thụ giàu sang, thọ yểu, nghèo hèn ra sao. Muốn giao hết cho tính bẩm sinh chăng? Thì lại chưa từng có giàu sang, thọ yểu, nghèo hèn nào ngồi không mà chờ được, nên việc người làm dường như không thể thiếu.

 Có người hỏi: "Mệnh bẩm thụ từ lúc mới sinh, lời ấy thật đúng. Nhưng vì sao người sinh ra giữa trời đất có kẻ ngũ hành và bát tự (tám chữ gồm thiên can và địa chi, hai hệ ký hiệu dùng ghi thời gian, của năm, tháng, ngày, giờ sinh, dùng để đoán số mệnh) giống hệt nhau mà giàu sang, nghèo hèn, thọ yểu lại không như nhau?"

 Đáp: Lúc hai khí âm dương giao cảm, nhận lấy khí chân tinh diệu hợp mà ngưng kết thành thai, thành nam hay thành nữ, là nhận khí hậu của trời đất và cha mẹ trong cùng một lúc. Vì thế ai bẩm thụ phần trong thì thành người trí, người hiền; ai bẩm thụ phần đục thì thành kẻ ngu, kẻ kém cỏi. Người trí, người hiền nhờ đó hoặc giàu, hoặc sang, hoặc thọ, ắt có chỗ được; ấy gọi là đức đủ để được phúc. Kẻ ngu, kẻ kém cỏi không tự gắng lên được, ngày càng mê muội, bị che lấp, nên nghèo hèn và chết yểu có khi không tránh khỏi; ấy gọi là "kẻ ngu nhất thì không thay đổi được".

 Người giàu sang đủ cả là vì vốn bẩm thụ khí trong và nhẹ, sinh gặp lúc đắc lệnh (hành chủ của lá số gặp đúng mùa nó mạnh), lại thêm tài quan hanh thông (Tài là của cải, Quan là chức tước, cả hai đều thuận lợi), lộc mã vượng tướng (Lộc là sao chỉ bổng lộc, Mã tức Dịch Mã là sao chỉ sự di chuyển, thăng tiến; vượng tướng là đang ở thế mạnh, thịnh), vận và hạn (vận là các giai đoạn khoảng mười năm trong đời, hạn là từng năm cụ thể) đều rất tốt, rất lành; dù có chút u ám cũng không đến mức lẫn lộn tạp nhạp. Người vừa nghèo vừa hèn là vì vốn bẩm thụ khí nặng và đục, sinh gặp lúc thất lệnh (hành chủ gặp mùa nó suy yếu), hình xung (các chữ trong lá số hình phạt, xung khắc nhau) lẫn lộn, không chút thuận tốt; tuy không có tai họa quấy nhiễu cũng không tránh khỏi trắc trở, trì trệ, không tiến lên được.

 Lại có người giàu rồi nghèo, nghèo rồi giàu, sang rồi hèn, hèn rồi sang, đáng thọ mà thành yểu, đáng yểu mà thành thọ. Lại có người hiền, người trí mà nghèo hèn, kẻ ngu, kẻ kém mà giàu sang. Người trong trời đất muôn vàn không đều; đó cũng là do khí của bốn mùa và ngũ hành lệch hay chính, được hay mất, thuận hay nghịch, nông hay sâu mà ra. Cho nên có người nguyên khí lúc sinh tuy trong nhẹ, nhưng sinh vào lúc suy bại, lại đi vào vận hưu tù (hành chủ ở thế suy kém, bị kìm hãm), thì người giàu hao mất nguồn của, người sang bị tước quan lui chức, người thọ chết non không hưởng được lộc. Có người nguyên khí tuy nặng đục, nhưng sinh vào lúc trung hòa (các hành cân bằng), lại đi vào vận vượng tướng, thì nghèo không nghèo mãi mà thành giàu, hèn không hèn mãi mà thành sang, yểu không yểu mãi mà thành thọ.

 Tuy vậy, tu dưỡng là ở người, người quyết chí thì thắng được trời. Mệnh bẩm thụ trung hòa, tính lại biết tích điều thiện thì đâu chỉ một thân hưởng phúc, mà con cháu đời đời cũng vinh hiển thịnh đạt; lẽ ấy là đương nhiên. Mệnh gặp thiên lệch, khô cằn, tính lại tích điều ác thì không chỉ bản thân gặp họa, mà con cháu đời đời cũng lẹt đẹt dưới người; há chẳng phải là quả báo sao? Theo những điều trên mà nói, tuy là do mệnh, nhưng cũng ở chỗ người có tích lũy điều thiện hay không mà thôi. Kinh Dịch nói: "Nhà tích điều lành ắt có phúc thừa để lại; nhà tích điều chẳng lành ắt có họa thừa để lại." Có lẽ là nói điều này chăng.

 Canh Dã Tử nói: "Trời chỉ là một khí. Khí hóa ra nước. Cặn đục trong nước tích lại thành đất. Nước rút, đất lộ ra, bèn thành núi sông. Phần cứng của đất thành đá, từ đó Kim sinh ra; phần mềm của đất sinh ra cây, từ đó Hỏa sinh ra. Ngũ hành đã đủ thì muôn vật sinh ra, biến hóa không cùng."

 Tuấn Xuyên Tử (tức Vương Đình Tướng, hiệu Tuấn Xuyên, học giả đời Minh) nói: "Thuở ban đầu trời đất chỉ có hai khí âm dương mà thôi. Dương thì hóa ra lửa, âm thì hóa ra nước. Cặn bã của nước kết lại thành đất. Cặn bã thành đất tức là Thổ, sao phải đợi đến 'trời năm' mới nói là sinh ra Thổ (theo thuyết Hà Đồ: số 1 của trời sinh Thủy, số 2 của đất sinh Hỏa, số 3 của trời sinh Mộc, số 4 của đất sinh Kim, số 5 của trời sinh Thổ)? Nước, lửa, đất là cuộc biến hóa lớn của trời đất; Kim và Mộc là từ ba thứ ấy mà ra. Chất của kim loại và đá ắt phải tích lâu ngày rồi mới kết thành, sự sinh ra của chúng ắt cũng như người và vật; bảo khí của Kim sinh ra người thì có được không?

 Vả lại trong khoảng trời đất, không gì không do nguyên khí làm ra. Tính và giống của mọi thứ đều đã có đủ từ trước Thái Thủy: Kim có giống của Kim, Mộc có giống của Mộc, người có giống của người, vật có giống của vật, mỗi thứ hoàn chỉnh, không mượn nhau, không lấn nhau; vậy bảo ngũ hành lần lượt sinh ra nhau thì có được không? Nay các nhà ngũ hành cho rằng Kim sinh Thủy, thì hai loài ấy cách xa hẳn, không tương xứng, lý thì đảo lộn, mất thứ tự. Họ không biết rằng Mộc lấy Hỏa làm khí, lấy Thủy làm chất nuôi, lấy Thổ làm nhà, đó là đạo lý tự nhiên tột bậc, mà lại bảo Thủy sinh Mộc. Không có đất thì cây bám vào đâu? Nước nhiều thì lửa tắt, đất cạn kiệt thì cây cũng chết, làm sao sinh được?

 Chu Tử (Chu Đôn Di) bị thuyết của các nhà ngũ hành làm cho lầm, nên nói 'năm khí bày ra thuận thì bốn mùa vận hành'. Ông không biết rằng mặt trời có tiến có lui nên mới thành nóng lạnh, nóng lạnh chia ra và cân bằng mới thành bốn mùa, có liên quan gì đến việc năm khí bày ra? Họ nói xuân thuộc Mộc, hạ thuộc Hỏa, thu thuộc Kim, đông thuộc Thủy, đều là thuyết ghép gượng. Thổ không có chỗ quy về nên đem phối vào bốn tháng cuối của bốn mùa. Họ không biết rằng khí của Thổ trong trời đất ngày nào chẳng có, nơi nào chẳng có, đâu chỉ lưu hành vào những ngày cuối của tháng cuối mùa? Nếu ngày cuối của tháng cuối mùa vẫn còn mà ngày đầu của tháng đầu mùa liền mất, thì khi mất nó về đâu, khi đến ai sai khiến nó?

 'Trời một sinh Thủy' vốn là lời trong vĩ thư (loại sách thời Hán mượn danh nghĩa kinh điển để nói chuyện bói toán, sấm truyền), vậy mà các nhà Nho lại dẫn vào kinh. Nước và lửa là những vật kỳ diệu đầu tiên do âm dương sinh ra. Cho nên hóa lần thứ nhất thành lửa, đó là mặt trời; hóa lần thứ hai thành nước, đó là mưa và sương. Nay nói 'trời một sinh Thủy, đất hai sinh Hỏa' là trái với cái diệu vốn có của tạo hóa, có được không?"

 Ông còn bác bỏ việc Chu Tử (Chu Hy) dùng khí lưu hành của bốn mùa để bàn ngũ hành, dùng số chẵn lẻ của trời đất để bàn ngũ hành, và việc Thái Cực đồ (bản vẽ Thái Cực của Chu Đôn Di) dùng câu "dương biến, âm hợp mà sinh ra Thủy, Hỏa, Mộc, Kim, Thổ" để bàn ngũ hành. Ông cũng bác bỏ việc các nhà ngũ hành phối ngũ hành với bốn mùa, cho mỗi mùa chủ một hành. Ông hỏi: nếu mùa xuân chỉ là Mộc thì ai làm cho khí Thủy, Hỏa, Thổ, Kim tuyệt diệt? Nếu mùa thu chỉ là Kim thì ai giữ cho khí Thủy, Hỏa, Thổ, Mộc dừng lại? Nếu Thổ chỉ vượng vào bốn tháng cuối mùa thì ai nắm giữ khí của các tháng khác mà không cho nó vận hành? Lại sao có chuyện hôm nay là Mộc, ngày mai là Hỏa, ngày kia là Thổ, là Kim, là Thủy?

 Xét thuyết của họ Vương thì có lý, nhưng chưa phải là cái nhìn thông suốt. Lạc Lục Tử (tác giả một sách mệnh lý cổ) nói: "Cho là có ư? Thì đó là từ cái không mà lập nên cái có. Cho là không ư? Thì trời lại rủ tượng xuống để bày ra dấu hiệu." Trời rủ xuống tượng của mặt trời, mặt trăng, năm sao (Kim tinh, Mộc tinh, Thủy tinh, Hỏa tinh, Thổ tinh), tam viên (ba vùng sao lớn trên bầu trời: Tử Vi, Thái Vi, Thiên Thị), nhị thập bát tú (hai mươi tám chòm sao nằm dọc đường đi của mặt trời, mặt trăng). Bậc vua quan sát trời, hiểu thấu mà đặt tên, chia phân dã (chia các vùng đất dưới mặt đất ứng với từng vùng sao trên trời) (?). Đó cũng là do người làm ra, vậy mà nghĩa và tượng ăn khớp với nhau. Đến việc đoán tai họa, điềm lành, bói toán thì hoặc ứng vào một loại việc nào đó, hoặc chỉ về một phương nào đó, ứng vào năm tháng ngày nào đó, chắc chắn như cầm nửa tờ khế ước mà đem ghép với nửa kia. Đạo trời tuy xa cũng không ngoài việc người.

 Cũng vậy, các nhà âm dương ngũ hành lấy mười thiên can (Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý) và mười hai địa chi (Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi) chia thành ngũ hành. Nhân mặt trời hội với trời mà thành năm, mặt trăng hội với mặt trời mà thành tháng; tháng có ba mươi ngày, ngày có mười hai giờ. Họ lấy can chi của năm, tháng, ngày, giờ sinh của người mà lập thành tứ trụ (bốn cột năm, tháng, ngày, giờ sinh, mỗi cột gồm một can và một chi) để suy đoán tốt xấu cả một đời. Đó cũng là lẽ tự nhiên.

 Họ Vương hỏi mùa xuân thuộc Mộc thì Thổ ở đâu, là vì không biết rằng các trạng thái vượng, tướng, tử, hưu, tù của ngũ hành (năm mức mạnh yếu của mỗi hành theo mùa: vượng là thịnh nhất, tướng là đang lên, hưu là nghỉ, tù là bị kìm hãm, tử là chết) là nói mỗi hành đang đúng thời hay không đúng thời, đang nắm việc hay không nắm việc, chứ không phải mùa xuân Mộc vượng thì không có Thổ. Mười can và mười hai chi đan xen thành sáu mươi Giáp Tý (chu kỳ sáu mươi tổ hợp can chi, bắt đầu từ Giáp Tý), xoay vòng hết lại bắt đầu, không cần ai sắp đặt; đó chính là chỗ tạo hóa hiện diện. Không phải vì hôm nay thuộc Mộc, ngày mai thuộc Hỏa mà thành ra trái với đạo trời tự nhiên. Ông không nghĩ rằng người lập ra thì trời theo, người cảm thì trời ứng; đó chính là ý nghĩa của việc đặt tên cho tượng trời, chia phân dã, là đạo trời và người hợp làm một. Xem một ngày có sáng, trưa, chiều, tối, tự có khí hậu ấm, mát, lạnh, nóng, tức là Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ có đủ trong một ngày; ngũ hành không lìa nhau là như thế. Vậy bảo hôm nay là Mộc, ngày mai là Hỏa thì có gì không phải là đạo trời tự nhiên đâu?

 Vả lại, triều đình làm lịch ban ra khắp thiên hạ, trong đó ghi đủ ba trăm sáu mươi lăm ngày của một năm. Trong lịch có thần sát (các sao tốt xấu theo thuật số) và phương vị của cả năm, có thiên đức và khí vượng của mỗi tháng (?), trong một ngày lại có giờ hoàng đạo, hắc đạo (giờ tốt, giờ xấu), ghi việc gì nên làm, việc gì không nên. Người theo thì được phúc, trái thì gặp họa. Chẳng lẽ đó là điều vô lý, gượng đặt ra rồi bắt cả thiên hạ phải theo sao?

 Lại như thuật xem tướng người, xem khí sắc xanh, vàng, đỏ, trắng, đen mà đoán họa phúc ứng vào năm, tháng, ngày, giờ nào: xanh ứng với Giáp Ất, vàng ứng với Mậu Kỷ, đỏ ứng với Bính Đinh, trắng ứng với Canh Tân, đen ứng với Nhâm Quý, không sai mảy may. Xét bệnh cũng vậy, xem sách Tố Vấn (phần đầu của Hoàng Đế Nội Kinh, bộ sách y học cổ nhất của Trung Hoa) thì thấy. Vậy can chi tuy dùng để ghi ngày, nhưng tạo hóa cũng không ngoài chúng.

 Lại như tinh thần con người trong giấc mộng báo trước điềm lành dữ. Người đoán mộng hoặc đoán theo ý, hoặc theo hình tượng của vật, hoặc theo cách tách chữ, hoặc theo âm đọc giống nhau; đều là do người làm ra, vậy mà lành dữ không ra ngoài được. Có người ấy rồi mới có giấc mộng ấy, nhân giấc mộng ấy mà tìm ra người ấy. Tạo hóa còn không ra ngoài được, huống chi can chi ngũ hành: từ khi có trời đất là đã có lý ấy, nhân có lý ấy mà sinh ra người. Người với trời là một; bỏ người mà nói trời, bỏ trời mà nói người đều là sai lầm.

 Như vua Phục Hy (vị vua thời thượng cổ trong truyền thuyết, tương truyền là người vạch ra bát quái) vạch quẻ: ngửa lên xem trời, cúi xuống xét đất, xa thì khảo sát muôn vật, gần thì lấy ngay ở thân mình. Ông nắm được lý của trời, đất, người, vật, nhờ đó mà làm ra bát quái. Những người bàn về âm dương ngày nay, dù xét đến tận cùng biến hóa của trời đất, tìm tòi chỗ nhỏ nhiệm của người và vật, làm sáng điều đã qua, xét điều sắp đến, nhân cái đã rõ mà biết cái còn nhỏ nhiệm, đức hợp với trời đất, sáng hợp với mặt trời mặt trăng, thứ tự hợp với bốn mùa, lành dữ hợp với quỷ thần, thì há có thể ra ngoài can chi ngũ hành mà tìm được một tạo hóa nào khác để bao quát hết cái lớn lao của trời, đất, người, vật sao? Nay họ Vương biết tôn Kinh Dịch mà không tin thuyết của các nhà âm dương, ấy là biết có lý mà không biết có số. Lý và số hợp làm một, trời và người cùng một lý; còn hiểu được đến chỗ thần diệu sáng tỏ hay không là tùy ở con người vậy.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video