Bàn về sự sinh thành của Ngũ hành (năm yếu tố cơ bản tạo nên và vận hành muôn vật: Thủy – nước, Hỏa – lửa, Mộc – gỗ/cây, Kim – kim loại, Thổ – đất)
Trời cao rộng mênh mông, Lục khí (sáu loại khí hậu chi phối trời đất theo học thuyết vận khí: gió, lạnh, nóng bức, ẩm thấp, khô hanh, nóng lửa) xoay vần mà thành bốn mùa. Đất dày sâu thẳm, Ngũ hành biến hóa sinh sôi mà thành muôn vật. Thật là vô cùng tận, không thể lường được. Bậc thánh nhân đặt ra phép tắc để thôi bộ (suy tính sự vận hành của trời đất, mặt trời, mặt trăng để làm lịch), nhưng cũng không thoát ra ngoài số của nó. Xét nguyên do đặt ra các con số thì cũng đều từ tự nhiên mà ra. Vì thế, các kinh điển ghi chép đều giống nhau, không khác. Suy ra để nắm được then chốt, xét đến cùng để thông hiểu sự biến đổi, đều không ra ngoài phạm vi của số.
Câu "một là Thủy, hai là Hỏa, ba là Mộc, bốn là Kim, năm là Thổ" đều có nguồn gốc của nó. Thủy thuộc phương Bắc, là vị trí của Tý (chi đầu tiên trong mười hai địa chi, ứng với phương Bắc và nửa đêm). Tý là lúc dương khí bắt đầu sinh, mà một là số dương (số lẻ), nên Thủy là một. Hỏa thuộc phương Nam, là vị trí của Ngọ (chi thứ bảy, ứng với phương Nam và giữa trưa). Ngọ là lúc âm khí bắt đầu sinh, mà hai là số âm (số chẵn), nên Hỏa là hai. Mộc ở phương Đông; phương Đông thuộc dương, ba là số lẻ, cũng thuộc dương, nên Mộc là ba. Kim ở phương Tây; phương Tây thuộc âm, bốn là số chẵn, cũng thuộc âm, nên Kim là bốn. Thổ ứng với phương Tây Nam và mùa trường hạ (khoảng cuối mùa hè, tức tháng sáu âm lịch, nóng và ẩm); năm là số lẻ, cũng thuộc dương, nên Thổ là năm. Từ đó mà xét thì các con số được phối hợp theo âm dương vậy.
Nếu khảo sâu ý nghĩa thì Thủy sinh ra từ số một. Thuở ban đầu, khi trời đất chưa phân, muôn vật chưa thành, không gì là không hiện ra từ nước trước tiên. Vì vậy kinh Linh Khu (một phần của bộ sách y học cổ "Hoàng Đế Nội Kinh") nói: "Thái Nhất (cái Một lớn lao nguyên thủy) là tên tôn xưng của nước; về trước là mẹ của trời đất, về sau là nguồn của muôn vật." Lấy điều ngày nay để kiểm nghiệm: hạt và quả của cây cỏ lúc chưa thành, bào thai, trứng và phôi của người và sâu bọ đều là nước cả. Há chẳng phải vì thế mà nước đứng hàng một sao? Đến khi nước tụ lại và hình chất biến hóa thì đều phải có đủ khí âm dương ở bên trong rồi mới thành. Cho nên, vật còn non nhỏ mà có vị đắng là dấu hiệu của Hỏa; vật chín thì ngọt, đó là vị của Thổ; ngọt đến cực điểm lại trở về nhạt, nhạt là vị gốc.
Con người nhận sự biến hóa sinh thành của âm dương từ cha mẹ, nên trước hết sinh ra hai quả thận: thận trái thuộc Thủy, thận phải thuộc Hỏa. Hỏa ấy gọi là Mệnh môn (theo y học cổ, là "cửa của sự sống", nơi chứa ngọn lửa gốc nuôi dưỡng sinh mệnh). Như vậy Hỏa nhờ Thủy mà sau đó mới hiện ra, nên Hỏa đứng hàng thứ hai. Hạt và quả của cây cỏ tuy lớn nhỏ khác nhau, nhưng bên trong đều có hai phần hợp lại với nhau, giống như thận của người; đó cũng là dấu hiệu của âm dương. Vì thế, muôn vật nếu không có âm dương hợp thể thì không thể biến hóa sinh ra được. Đã có âm dương hợp thể rồi, sau đó mới mùa xuân sinh ra, mùa thu thành tựu. Vì vậy thứ ba là Mộc (ứng mùa xuân), thứ tư là Kim (ứng mùa thu). Thủy có chỗ thuộc về, Hỏa có chỗ cất giấu, Mộc có chỗ phát triển, Kim có chỗ phân biệt, nhưng không cái nào không nhờ Thổ mà sau đó mới thành. Cho nên thứ năm là Thổ.
Mộc ở phương Đông, Kim ở phương Tây, Hỏa ở phương Nam, Thủy ở phương Bắc, Thổ ở trung ương nhưng gửi vị trí ở tứ duy (bốn góc chéo: Đông Bắc, Đông Nam, Tây Nam, Tây Bắc), ứng với cuối mỗi mùa trong bốn mùa, ở người thì ứng với tứ chi. Vì vậy Kim, Mộc, Thủy, Hỏa đều phải đợi Thổ mới thành; cộng thêm số năm của Thổ vào thì thành: Thủy sáu, Hỏa bảy, Mộc tám, Kim chín. Riêng Thổ thì thường dùng sinh số năm, không thể đến mười, vì Thổ không cần đợi số mười mới thành. Như vậy các sinh số và thành số (sinh số: các số 1 đến 5, biểu thị lúc mới sinh ra; thành số: các số 6 đến 10, biểu thị lúc đã thành hình, bằng sinh số cộng thêm 5) đều lấy số năm để hợp lại. Rõ ràng con số "đại diễn" (số 50 trong Kinh Dịch, dùng làm gốc để bói bằng cỏ thi) cũng từ đây mà lập ra. Vậy thì muôn vật sao có thể thoát khỏi số của nó được?
Đối với Tam âm tam dương (sáu loại khí âm dương trong học thuyết vận khí: Quyết âm, Thiếu âm, Thái âm, Thiếu dương, Dương minh, Thái dương): khí nào là "chính hóa" (khí phát huy ở đúng phương vị chính của nó) thì theo phần gốc, dùng sinh số; khí nào là "đối hóa" (khí phát huy ở phương vị đối diện) thì theo phần ngọn, dùng thành số. Theo quy luật của Ngũ vận (năm vận khí luân phiên chi phối từng năm, ứng với Ngũ hành) thì năm nào vận "thái quá" (khí quá mạnh) dùng thành số, năm nào vận "bất cập" (khí không đủ) dùng sinh số. Mỗi loại đều lấy số sinh, số thành nhiều hay ít để đoán định chính lệnh (sự chi phối của khí hậu theo mùa) và khí hóa (sự biến hóa của khí). Lại ghi chép điều ấy vào sách, chính là để làm sáng tỏ các cách vận dụng.
Chu Tử (tức Chu Đôn Di, nhà Nho đời Tống) nói: Thứ tự của Ngũ hành, nếu nói theo chỗ chất được sinh ra, thì Thủy vốn là khí ẩm của dương; vì lúc mới động bị âm vây hãm nên không thông suốt được, cho nên Thủy thì âm trội hơn. Hỏa vốn là khí khô của âm; vì lúc mới động bị dương kiềm giữ nên không vươn ra được, cho nên Hỏa thì dương trội hơn. Cái sinh ra thì yếu ớt, cái thành tựu thì thịnh vượng; cái sinh ra là khởi đầu của hình, cái thành tựu là kết thúc của hình. Nhưng đó đều là nói theo phần lệch trội của mỗi bên. Vì vậy Thủy và Hỏa tuy có hình mà chưa thành chất, theo khí mà lên xuống, Thổ không chế ngự được (?).
Mộc là khí ẩm của dương thấm dần nhiều lên, cảm ứng với âm mà duỗi ra, nên phát triển thành Mộc, chất của nó mềm, tính của nó ấm. Kim là khí khô của âm thấm dần nhiều lên, cảm ứng với dương mà co lại, nên kết lại thành Kim, chất của nó cứng, tính của nó lạnh. Thổ là khí âm và khí dương đều thịnh, giao nhau, quyện vào nhau, đông kết lại mà thành chất.
Nếu nói theo sự vận hành của khí thì một âm một dương qua lại thay thế nhau; Mộc, Hỏa, Kim, Thủy, Thổ chỉ là mỗi thứ ở trong đó mà chia ra già và non (khí non là lúc mới sinh, khí già là lúc đã cực thịnh) mà thôi. Vì vậy thứ tự của chúng đều đi từ non đến già. Còn Thổ thì chia ra vượng ở cuối bốn mùa, mà vị trí ở giữa. Năm thứ này tưởng như so le không đều, nhưng là công cụ để tạo hóa nuôi lớn muôn vật, thực ra cùng vận hành song song mà không trái nghịch nhau. Bởi vì về chất thì do âm dương đan xen, đông kết, hòa hợp mà thành; về khí thì âm dương là hai đầu, tuần hoàn không ngừng.
Khi nói về chất thì kể "Thủy, Hỏa, Mộc, Kim", là nói theo âm dương xen kẽ nhau, giống như nói "Đông, Tây, Nam, Bắc", tức là cái gọi là "đối đãi" (đối xứng, đứng đối diện nhau). Khi nói về khí thì kể "Mộc, Hỏa, Kim, Thủy", là nói theo âm dương nối tiếp nhau, giống như nói "Đông, Nam, Tây, Bắc", tức là cái gọi là "lưu hành" (vận hành nối tiếp theo vòng tròn). Chất tuy đã định thì không đổi, còn khí thì biến hóa vô cùng; đó chính là cái gọi là "Dịch" (sự biến đổi).
Trình Tử (tức anh em Trình Hạo, Trình Di, nhà Nho đời Tống) nói: Động và tĩnh là gốc của âm dương; còn sự vận hành của Ngũ hành thì so le không đều.
Trương Tử (tức Trương Tái, nhà Nho đời Tống) nói: Mộc gọi là "khúc trực" (cong và thẳng), là có thể đã cong rồi lại duỗi thẳng ra được. Kim gọi là "tòng cách" (thuận theo mà biến đổi hình dạng), là một khi đã thuận theo mà biến đổi thì không tự trở lại như cũ được. Thủy và Hỏa là khí, cho nên Hỏa bốc lên, Thủy thấm xuống, cùng âm dương lên xuống, Thổ không chế ngự được. Mộc và Kim là hoa và quả của Thổ, tính của chúng có lẫn cả Thủy và Hỏa. Cho nên Mộc là vật ngâm nước thì sống, gặp lửa thì cháy, mà không lẫn lộn, vì nó nhận được phần nổi bên ngoài của Thổ ở chỗ giao nhau giữa Thủy và Hỏa. Kim là vật nhận được tinh chất của Hỏa ở cái khô của lửa, nhận được tinh chất của Thủy ở cái ướt của nước; cho nên Thủy và Hỏa nương nhau mà không làm hại nhau; nung chảy nó thì nó lại chảy ra mà không hao hụt, vì nó nhận được phần tinh chắc của Thổ ở khoảng giữa Thủy và Hỏa. Thổ là chỗ muôn vật nhờ đó mà khởi đầu và kết thúc; là chất của đất, là điểm cuối của sự biến hóa; là nơi để Thủy và Hỏa lên xuống, gồm đủ các thể mà không bỏ sót. Lại nói: Dương bị hãm trong âm thì thành Thủy, âm bám vào dương thì thành Hỏa.
Chu Tử (tức Chu Hy, nhà Nho đời Tống) nói: Thứ tự của Ngũ hành, Mộc là khởi đầu, Thủy là kết thúc, còn Thổ ở giữa. Lấy các con số của Hà Đồ và Lạc Thư (hai đồ hình cổ bằng các chấm số, tương truyền hiện ra từ sông Hoàng Hà và sông Lạc, được xem là nguồn gốc của Kinh Dịch và thuyết Ngũ hành) mà nói thì Thủy là một, Mộc là ba, Thổ là năm, đều là sinh số thuộc dương, không thể thay đổi. Vì thế chúng được thay phiên nhau làm chủ và làm giềng mối của Ngũ hành. Lấy đức (phẩm tính, công dụng vốn có) mà nói thì Mộc là tính phát sinh, Thủy là thể ngay chính và tĩnh lặng, còn Thổ lại là người mẹ bao bọc nuôi dưỡng. Cho nên Thủy bao gồm Ngũ hành là vì nó lưu thông, xuyên suốt, không đâu không có; Mộc bao gồm Ngũ hành là vì nó trở về cội nguồn mà tàng chứa ở đó. Còn Thổ thì là chỗ gửi gắm của Thủy và Hỏa, là chỗ nương nhờ của Kim và Mộc, ở giữa mà định yên bốn phương, là một thể mà chở đỡ muôn loài. Lại nói: Thủy và Hỏa thì trong, Kim và Mộc thì đục, Thổ lại càng đục hơn.
Thiệu Tử (tức Thiệu Ung, nhà Nho đời Tống) nói: Kim với Hỏa giữ lấy nhau thì Kim chảy lỏng, Mộc với Hỏa gặp nhau thì bốc cháy; đó là theo đồng loại của nó. Thủy gặp lạnh thì đông cứng, gặp lửa thì khô cạn; đó là theo quan hệ khắc chế, thắng thua giữa chúng.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video