Thiên 3 — Bàn về ngũ hành sinh khắc

 Bàn về sự sinh và khắc của ngũ hành (năm hành gồm Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, tức kim loại, gỗ cây, nước, lửa, đất, là năm loại vật chất và năm dạng vận động cơ bản tạo nên vạn vật. "Sinh" là hành này nuôi dưỡng, làm nảy ra hành kia. "Khắc" là hành này chế ngự, kìm hãm hành kia).

 Ngũ hành sinh ra nhau và khắc chế nhau, lẽ ấy rất rõ ràng. Thập can (mười ký hiệu Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý, dùng để ghi thời gian và phân loại theo ngũ hành), thập nhị chi (mười hai ký hiệu Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi, dùng cùng thập can để ghi năm, tháng, ngày, giờ), ngũ vận lục khí (học thuyết y học cổ về năm vận và sáu khí, dùng để suy tính khí hậu từng năm và ảnh hưởng của nó tới sức khỏe, bệnh tật), cùng năm, tháng, ngày, giờ, đều từ đó mà lập ra, và thay nhau làm công dụng cho nhau.

 Ở trên trời thì ngũ hành là các khí: lạnh, nóng, khô, ẩm, gió. Ở dưới đất thì thành các hình thể: kim loại, gỗ, nước, lửa, đất. Hình và khí cảm ứng với nhau mà biến hóa sinh ra muôn vật. Đó là đại cương của sự sinh thành trong tạo hóa (sức sáng tạo, vận hành tự nhiên của trời đất). Xét đến chỗ diệu dụng của nó thì có thể nói là vô cùng vậy.

 Mộc chủ về phương đông, ứng với mùa xuân. Chữ "mộc" có nghĩa là "chạm động": dương khí (khí ấm, hướng lên, chủ về động và nảy nở; đối lại là âm khí, khí lạnh, lặng, chủ về thu vào) chạm động, đội đất mà sinh ra. Nước chảy về đông để sinh ra Mộc. Cây vươn lên trên và tỏa rủ xuống dưới, đó là bản chất tự nhiên của nó.

 Hỏa chủ về phương nam, ứng với mùa hạ. Chữ "hỏa" có nghĩa là "biến hóa", cũng có nghĩa là "thiêu đốt": dương ở trên, âm ở dưới, lửa bừng bừng thịnh lên mà biến hóa muôn vật. Dùi gỗ để lấy lửa, vì lửa là do Mộc sinh ra. Tuy vậy lửa không có hình thể riêng, thể của nó vốn là gỗ. Lửa hiện ra để ứng với vật, vật cháy hết thì lửa lại ẩn vào. Đó là khí chất tự nhiên của nó.

 Kim chủ về phương tây, ứng với mùa thu. Chữ "kim" có nghĩa là "ngăn cấm": âm khí bắt đầu ngăn lại muôn vật mà thu gom vào. Đãi cát lấy vàng, vì kim loại là do Thổ sinh ra. Nó sinh ra từ đất mà tách riêng khỏi đất, đó là hình thể tự nhiên của nó.

 Thủy chủ về phương bắc, ứng với mùa đông. Chữ "thủy" có nghĩa là "thấm ướt": âm khí thấm nhuần, gánh vác việc nuôi dưỡng muôn vật. Nước từ tây chảy về đông, vì nước là do Kim sinh ra. Nước chảy quanh co, thuận theo chỗ thấp mà đi tới nơi, đó là tính tự nhiên của nó.

 Thổ chủ về trung ương, đồng thời giữ cả vị trí tây nam, ứng với mùa trường hạ (khoảng cuối hè chuyển sang thu, là quãng thời gian riêng thuộc Thổ). Chữ "thổ" có nghĩa là "nhả ra": đất ngậm vào và nhả ra muôn vật, vật sắp sinh thì từ đất mà ra, vật sắp chết thì trở về đất, đất là nhà của muôn vật. Vì thế Thổ trưởng thành vào cuối mùa hạ, vì đất là do Hỏa sinh ra. Đất có khi thắng được nước, nhưng nước rồi lại quay về với đất (?), đó là lẽ tự nhiên.

 Trong sự tương khắc của ngũ hành, con đều có thể báo thù cho mẹ (hành sinh ra một hành khác gọi là "mẹ", hành được sinh ra gọi là "con"). Mộc khắc Thổ, thì con của Thổ là Kim quay lại khắc Mộc. Kim khắc Mộc, thì con của Mộc là Hỏa quay lại khắc Kim. Hỏa khắc Kim, thì con của Kim là Thủy quay lại khắc Hỏa. Thủy khắc Hỏa, thì con của Hỏa là Thổ quay lại khắc Thủy. Thổ khắc Thủy, thì con của Thủy là Mộc quay lại khắc Thổ.

 Các hành có thể sinh ra nhau, đó là chỗ khởi đầu. Các hành có thể khắc chế nhau, đó là chỗ kết thúc. Tất cả đều xuất phát từ tính tự nhiên của trời.

 Sách Tố Vấn (phần đầu của bộ Hoàng Đế Nội Kinh, kinh điển gốc của y học cổ truyền Trung Hoa) nói: Thủy sinh Mộc, Mộc lại sinh Hỏa, như thế là Mộc bị hút trộm khí (bị hành con rút bớt sức của mình). Cho nên Thủy nổi giận mà khắc Hỏa. Tức là khi con bị hút trộm khí thì mẹ ra sức tranh đấu, cũng như khi mẹ bị "quỷ" làm hại (quỷ: hành khắc chế mình) thì con đến ra sức cứu giúp, ý nghĩa hai việc ấy là một.

 Mạnh có thể đánh yếu: đất gặp cây thì bị xuyên thủng. Đầy có thể thắng rỗng: nước gặp đất thì bị chặn đứt. Âm có thể làm tiêu dương: lửa gặp nước thì tắt. Mãnh liệt có thể chống lại cứng rắn: kim loại gặp lửa thì bị sứt mẻ, nóng chảy. Cứng có thể chế ngự mềm: cây gặp kim loại thì bị chặt đốn.

 Cho nên năm hành lưu chuyển và thay nhau xoay vòng. Thuận thì sinh ra nhau, nghịch thì khắc chế nhau. Như vậy, mỗi hành đều có công dụng riêng để hoàn thành đạo lý của nó mà thôi.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video