Thiên 4 — Bàn về nguồn gốc can chi

 Bàn về nguồn gốc của can chi

 "Can" (thiên can, mười ký hiệu dùng để đếm và ghi thời gian, gồm Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý) giống như thân cây: cứng mạnh nên thuộc dương. "Chi" (địa chi, mười hai ký hiệu đi cặp với can, gồm Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi) giống như cành cây: mềm yếu nên thuộc âm.

 Xưa kia họ Bàn Cổ hiểu rõ đạo của trời đất, thông suốt sự biến hoá của âm dương, nên làm vị vua đứng đầu Tam tài (ba ngôi lớn của vũ trụ: trời, đất, người). Sau khi trời đất đã phân tách, có trời trước rồi mới có đất. Từ đó khí biến hoá mà sinh ra con người. Vì vậy họ Thiên Hoàng, một họ có mười ba người, nối tiếp họ Bàn Cổ để trị thiên hạ, gọi là "Thiên Linh". Ông sống thanh đạm, không làm gì gượng ép mà phong tục tự nhiên được giáo hoá. Ông bắt đầu đặt ra tên gọi của can chi để xác định vị trí của năm.

 Mười can gọi là: Át Phùng, Chiên Mông, Nhu Triệu, Cường Ngữ, Trước Ung, Đồ Duy, Thượng Chương, Trùng Quang, Huyền Dặc (?) (nguyên văn chỉ ghi một chữ "Dặc", có lẽ thiếu chữ "Huyền"), Chiêu Dương. Mười hai chi gọi là: Khốn Đôn, Xích Phấn Nhược, Nhiếp Đề Cách, Thiền Át, Chấp Từ, Đại Hoang Lạc, Đôn Tang, Hiệp Hiệp, Thôn Than, Tác Ngạc, Yêm Mậu, Đại Uyên Hiến.

 Sách "Độc đoán" của Thái Ung (học giả đời Hán) viết: "Can nghĩa là thân cây. Tên của can có mười, cũng gọi là 'mười mẹ', tức là Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý ngày nay. Chi nghĩa là cành cây. Tên của chi có mười hai, cũng gọi là 'mười hai con', tức là Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi ngày nay."

 Gọi là họ Thiên Hoàng vì lấy ý "trời mở ra ở Tý". Gọi là họ Địa Hoàng vì lấy ý "đất mở ra ở Sửu". Gọi là họ Nhân Hoàng vì lấy ý "người sinh ra ở Dần". (Theo thuyết cổ, vũ trụ vận hành qua mười hai thời kỳ mang tên mười hai chi: trời hình thành ở thời Tý, đất ở thời Sửu, người ở thời Dần.) Cho nên tên của can chi được đặt ra từ thời Thiên Hoàng. Đến họ Địa Hoàng thì định ra Tam thần (ba loại thiên thể làm mốc thời gian: mặt trời, mặt trăng và các vì sao), chia ra ngày và đêm, lấy ba mươi ngày làm một tháng, và từ đó can chi mới có chỗ phối hợp riêng.

 Thời họ Nhân Hoàng, vua không làm vua suông, bề tôi không hưởng sang trọng suông. Việc chính sự, giáo hoá và đạo vua tôi bắt đầu từ đây. Việc ăn uống, việc nam nữ cũng bắt đầu từ đây. Người ta bắt đầu nhận khí âm dương của trời đất, nên mới có sự phân biệt mẹ và con. Từ đó can chi mới có chỗ thuộc về riêng.

 Đến Phục Hy, ông ngửa lên xem các hình tượng trên trời, cúi xuống xem các khuôn phép dưới đất, ở giữa thì xem muôn vật và con người. Ông bắt đầu vẽ ra Bát quái (tám quẻ, tám tổ hợp vạch liền và vạch đứt tượng trưng cho tám hiện tượng cơ bản của tự nhiên) để thông với đức của thần minh và xếp loại tình trạng của muôn vật. Ông lại làm ra "lịch Giáp" (?) (lịch lấy can chi mà tính), và chữ viết từ đó mà sinh ra.

 Đến Hoàng Đế, ông nhận được Hà đồ (bức đồ thần bí tương truyền hiện ra từ sông Hoàng Hà, gồm các chấm số, được xem là nguồn gốc của dịch học và số học cổ), nhìn thấy hình tượng của mặt trời, mặt trăng và các vì sao. Từ đó mới có sách về tinh quan (các chòm sao được đặt tên và xếp thành hệ thống như quan chức trên trời). Ông sai Đại Nạo tìm hiểu bản tính của ngũ hành (năm yếu tố: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, sinh khắc lẫn nhau) và quan sát hướng mà đẩu cương (chuôi chòm sao Bắc Đẩu, mỗi tháng chỉ về một phương, dùng để định tháng) chỉ tới. Từ đó mới làm ra Giáp Tý (hệ đếm sáu mươi tổ hợp can chi, bắt đầu từ Giáp Tý), rồi phối với ngũ hành và các loại nạp âm (cách gán mỗi cặp can chi vào một hành theo năm âm của nhạc luật cổ, ví dụ Giáp Tý, Ất Sửu thuộc "vàng trong biển").

 Sách "Lộ sử" (sách sử của La Bí đời Tống) viết: "Phục Hy sai họ Tiềm Long bói cỏ thi, rồi đón ngày mà tính toán bằng thẻ. Ông dựa vào cứng và mềm mà lập ra Giáp Tý để đặt tên cho năm và mùa. Cái phối với trời là can, cái phối với đất là chi. Cành và thân phối theo loại để giữ mối giềng cho Tứ tượng (bốn hình tượng sinh ra từ âm dương: thái dương, thiếu âm, thiếu dương, thái âm; cũng ứng với bốn mùa). Vì thế cái thật và cái giả cảm ứng với nhau, các vì sao vận hành thuận theo. Đến Hoàng Đế thì sai Đại Nạo tìm hiểu bản tính ngũ hành, khảo cứu sách trời về Tam thức (ba môn dự đoán lớn thời cổ: Thái Ất, Lục Nhâm và Độn Giáp). Ông lấy mười can và mười hai chi phối nhau, mở rộng thành sáu mươi tổ hợp, rồi lấy âm thanh mà định hành cho từng tổ hợp, gọi là nạp âm, như Giáp Tý, Ất Sửu là 'vàng trong biển' vậy. Phong Hậu (bề tôi của Hoàng Đế) giải thích để đem ra ứng dụng, và thế là thuật tam mệnh (môn đoán số mệnh dựa vào can, chi và nạp âm) được lưu hành."

 Có những thầy thuật số nói rằng Hoàng Đế định mười chữ thiên can theo Hà đồ, mười hai địa chi theo Lạc thư (bức đồ số tương truyền hiện ra trên lưng rùa ở sông Lạc), rằng Quỷ Cốc Tử tính ra nạp âm, Đông Phương Sóc giải thích hình tượng của nạp âm. Những thuyết ấy đều không nắm được nguồn gốc mà nói càn.

 Ông Vương ở Tuấn Xuyên (tức Vương Đình Tướng, học giả đời Minh) nói: "Xưa Đại Nạo làm ra Giáp Tý. Tên gọi và con số của nó tuần hoàn mãi không cùng, tiện cho việc ghi thời gian, nên ông tình cờ định ra như vậy. Nếu muốn truy cứu tận gốc thì phải lấy đúng ngày mặt trời mặt trăng bắt đầu vận hành làm ngày Giáp Tý mới được. Khi trời mới mở ra thì chưa có đất, sao đã có người? Chưa có người thì ai truyền lại mà ghi chép? Hay cho rằng dựa vào sự vận hành đều đặn của mười hai giờ mà biết được chăng?

 Sự vận hành của trời đất như cái vòng tròn không có đầu mối. Vận hành hết một nguyên (một chu kỳ lớn của vũ trụ, theo thuyết Thiệu Ung là 129.600 năm), chẳng lẽ lại không bắt đầu trở lại như cối xay quay vòng hay sao? Một ngày đi hết mười hai giờ, chẳng lẽ trời vận hành lại không trở về giờ Tý nữa hay sao? Trước một nguyên, làm sao biết được là không có một nguyên khác? Huống chi độ số của lịch nguyên (thời điểm khởi đầu được chọn làm gốc để tính lịch) và sự dịch chuyển vị trí của sao Ngưu, sao Đẩu thì tuế sai (độ lệch nhỏ của điểm đông chí so với các vì sao, tích luỹ dần qua năm tháng) đã xa lắm rồi. Lịch của đời sau mỗi nhà dựa vào một căn cứ riêng, chỉ cốt sao cho khớp với thời tiết đương thời mà thôi. Phép làm lịch thời cổ đã theo các đời mà mất cả, làm sao tính cho khớp được?

 Ngày nay hễ nói đến Giáp, Ất thì ắt bảo rằng thật có khí Mộc làm chủ. Vậy mà hôm nay là Mộc, ngày mai là Hỏa, ngày kia là Thổ, chẳng phải là bịa đặt sao? Có người nói: 'Đại Nạo quan sát chuôi sao Bắc Đẩu mà làm ra Giáp Tý, ắt đã truy ngược được tới lúc trời đất mới bắt đầu, cho nên lấy năm Giáp Tý, tháng Giáp Tý, ngày Giáp Tý, giờ Giáp Tý làm lịch nguyên.' Người ấy không nghĩ rằng quan sát chuôi sao Bắc Đẩu chỉ định được mười hai tháng mà thôi.

 Lúc trời đất mới mở ra, mặt trời và mặt trăng chập vào nhau như hai nửa ngọc bích ghép lại, năm hành tinh xếp thẳng hàng như chuỗi ngọc, cùng khởi đầu ở điểm đầu chòm sao Khiên Ngưu, sau đó mới định được đông chí rơi vào lúc nửa đêm. Đó là phép tính cứng nhắc. Cho nên Mạnh Tử cho rằng ngày đông chí của nghìn năm có thể ngồi yên mà tính ra được. Nhưng lấy lịch ngày nay mà khảo xét, nếu đúng như lời họ nói thì việc trời đất mở ra cũng đã nhiều lần rồi. Như vậy há phải là lúc trời đất mới bắt đầu, lúc mặt trời mặt trăng mới bắt đầu vận hành ư? Khi chữ viết chưa có, sự vận hành của trời không có gì để khảo cứu, thì làm sao có thể suy tính cho hết được?"

 Xét ra, thuyết của ông Vương quả là có kiến giải. Nhưng những bậc cao nhân, những người thông đạt từ xưa đến nay, khảo cứu số trời, suy xét âm dương: dùng phép Thái Ất để đoán lành dữ của vận trời, dùng Lục Nhâm để đoán lành dữ của việc người, dùng Kỳ Môn để đoán lành dữ của phương hướng và đất đai, dùng năm, tháng, ngày, giờ sinh để đoán lành dữ của cả đời một người. Những người như Viên Thiên Cương, Lý Thuần Phong, sư Nhất Hạnh, Lý Hư Trung không ai là không đoán trúng một cách kỳ lạ. Vậy là vì sao? Nếu đúng như ông Vương nói thì những điều trước kia đều không đáng tin cả. Lẽ nào lại đúng như thế được sao?

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video