Bàn về ý nghĩa tên gọi của mười can
Khí trời bắt đầu từ can Giáp, khí đất bắt đầu từ chi Tý. Đó là vì thánh nhân đã xét kỹ cách vận dụng nặng nhẹ của âm dương (hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau của vạn vật: âm là mặt tối, lạnh, tĩnh; dương là mặt sáng, nóng, động). Người đặt tên để làm rõ tính chất của từng can, lập hiệu để biểu thị việc của nó. Từ đó can và chi (?) (can là mười Thiên can: Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý; chi là mười hai Địa chi: Tý, Sửu, Dần, Mão…) ghép với nhau rồi mới thành kỷ (vòng tính thời gian). Xa thì có thể tính theo năm, bao quát được sáu mươi năm. Gần thì có thể suy theo ngày, làm rõ được mười hai giờ (mỗi ngày chia làm mười hai giờ, mỗi giờ bằng hai tiếng đồng hồ ngày nay). Sự đầy vơi của vận năm, sự sớm muộn của khí tiết, sự sống chết của muôn vật, nếu lấy chuyện nay đối chiếu với chuyện xưa thì có khi biết được.
Không chỉ có thế. Nếu xét kỹ những chỗ nhỏ nhặt thì biết được họa phúc khi chưa nảy mầm. Nếu tìm hiểu cách vận dụng thì thấy được sự sống chết sắp tới hay đã qua. Vậy ý nghĩa tinh tế sâu xa của nó có thể nói là lớn lao biết bao!
Vì thế phương Đông là Giáp Ất, phương Nam là Bính Đinh, phương Tây là Canh Tân, phương Bắc là Nhâm Quý, ở giữa là Mậu Kỷ. Đó là vị trí của ngũ hành (năm hành: Mộc là cây, Hỏa là lửa, Thổ là đất, Kim là kim loại, Thủy là nước; năm loại khí cơ bản tạo nên và chi phối vạn vật).
Giáp Ất ở vị trí hành Mộc, được lệnh mùa xuân (tức là khí của hành ấy làm chủ, mạnh nhất vào mùa đó). Giáp là lúc dương ở bên trong mà âm còn bọc bên ngoài, giống như cây cỏ mới đội vỏ hạt mà nhú ra (chữ "giáp" nghĩa là cái vỏ). Ất là lúc dương đã quá nửa nhưng chưa được ngay thẳng, còn cong queo (chữ "ất" có nghĩa là cong). Lại có thuyết nói Ất nghĩa là "yết" (chen, ép mà ra): muôn vật đều cởi bỏ vỏ hạt, tự vươn mình chen ra.
Bính Đinh ở vị trí hành Hỏa, nắm lệnh mùa hạ. Bính là lúc dương ở trên mà âm ở dưới, âm ở trong mà dương ở ngoài. Đinh là lúc dương mạnh (?), vừa đủ sức đương đầu với khí âm (chữ "đinh" ở đây hiểu là chống chọi). Lại có thuyết nói Bính nghĩa là "bỉnh" (sáng rỡ): muôn vật đều rực rỡ hiện rõ, mạnh mẽ và lớn lên.
Mậu Kỷ ở vị trí hành Thổ, vận hành khắp bốn mùa. Mậu là dương thổ (đất thuộc mặt dương): muôn vật sinh ra thì từ đó mà ra, muôn vật bị chặt bỏ thì trở về đó. Kỷ là âm thổ (đất thuộc mặt âm): không làm gì mà vẫn tự thành (?). Lại có thuyết nói Mậu nghĩa là "mậu" (tươi tốt), Kỷ nghĩa là "khởi" (vươn dậy). Hành Thổ vận hành vào cuối mỗi mùa, lúc muôn vật đang ngậm hoa bị đè nén cong lại mà vươn dậy.
Canh Tân ở vị trí hành Kim, nắm lệnh mùa thu. Canh là lúc âm lấn dương, thay đổi mà nối tiếp. Tân là lúc dương ở dưới, âm ở trên; âm lấn dương đến cực điểm ở đây. Canh nghĩa là "canh" (đổi cái cũ), còn Tân nghĩa là "tân" (mới). Canh Tân đều thuộc Kim, vị của Kim là cay (chữ "tân" cũng có nghĩa là cay); vật đã thành rồi sau mới có vị. Lại có thuyết nói: muôn vật trở nên xơ xác, đổi thay, hạt quả mới vừa thành.
Nhâm Quý ở vị trí hành Thủy, nắm lệnh mùa đông. Nhâm nghĩa là "nhậm" (mang, gánh). Nhâm là vị trí dương bắt đầu sinh ra, mang thai thành bào thai; muôn vật mang thai ở Nhâm, cùng ý với chi Tý (chữ "tý" có nghĩa là con, mầm giống). Quý nghĩa là "quỹ" (đo lường). Lệnh trời đến đây thì muôn vật đóng kín, ẩn giấu, mang thai ở bên dưới, đến lúc có thể đo biết được thì nảy mầm.
Đó là đạo của trời, nên dùng làm tên gọi cho các ngày. Cho nên sách kinh nói: "Trời có mười ngày, mười ngày ấy xoay hết sáu lượt thì trở lại ngày Giáp, giáp một vòng" (mười can xoay sáu lượt, ghép với mười hai chi thành sáu mươi ngày), chính là nói điều này. Theo số của trời đất, Giáp, Bính, Mậu, Canh, Nhâm thuộc dương; Ất, Đinh, Kỷ, Tân, Quý thuộc âm. Mỗi hành trong ngũ hành có một âm một dương, cho nên có mười ngày.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video