Thiên 6 — Bàn về ý nghĩa tên mười hai địa chi

 Bàn về ý nghĩa tên gọi của mười hai chi (mười hai địa chi: Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi, dùng để chỉ phương hướng, tháng, giờ)

 Khí dương trong nhẹ bay lên làm thành trời; ngũ hành (năm loại khí cơ bản là Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, sinh ra và chi phối muôn vật) hiện rõ, nên mười can (mười thiên can: Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý) được lập ra. Khí âm đục nặng lắng xuống làm thành đất; tám phương được định, nên mười hai chi được chia ra. Vận chuyển xoay vần, khí dời đổi, năm này qua năm khác, lúc đầy lúc vơi đều ứng theo chu kỳ. Khí bay lên rồi hạ xuống, vật nào cũng biến hóa, và sự biến hóa ấy có thể biết trước. Vì thế can và chi phối hợp với nhau, cùng đạt đến chỗ dùng tinh diệu.

 Tý là vị trí phương Bắc, nơi âm đến cực điểm, thuộc thủy lạnh, nhưng cũng là lúc một vạch dương vừa bắt đầu sinh ra. Cho nên âm đến cùng cực thì dương sinh, ở Nhâm mà thành "thai" (giai đoạn khí mới tượng hình, như bào thai, trong chu kỳ sinh – vượng – suy – tử của khí). Chữ Tý mang nghĩa "con", "mầm" là vì thế. Đây là thời của tháng mười một.

 Đến Sửu, khí âm vẫn còn nắm giữ mà thắt buộc khí dương lại. Lại có thuyết: Sửu là âm, là giúp đỡ (?). Đó là lúc giao nhau giữa kết thúc và khởi đầu, tức tháng mười hai, nên lấy nghĩa "thắt nút" mà đặt tên.

 Dần là tháng giêng. Lúc này dương đã ở trên, âm đã ở dưới, là lúc người ta bắt đầu thấy được khí dương. Cho nên người xưa dùng phép "ống luật bay tro" để đón đợi khí ấy (chôn những ống sáo chuẩn âm luật xuống đất, bên trong đặt tro màng ống sậy; khí của tháng nào đến thì tro trong ống tương ứng bay lên), và có thể bắt đầu mọi công việc. Lại có thuyết: Dần là "lan ra", là "nhựa", nói rằng nhựa sống của muôn vật bắt đầu thấm ra (?).

 Mão là lúc mặt trời mọc. Lại có thuyết: Mão là "tốt tươi", nói rằng tháng hai dương khí thịnh nên muôn vật sinh sôi tươi tốt.

 Thìn là lúc dương đã quá nửa, tức tháng ba; muôn vật đều rung động mà lớn lên. Lại có thuyết: Thìn nghĩa là "chấn động".

 Tỵ là tháng tư, dương ở chính vị mà không có âm. Từ Tý đến Tỵ là vị trí của dương, đến đây thì dương đã đi đến cùng. Lại có thuyết: Tỵ là "trỗi dậy", muôn vật đều trỗi dậy hết.

 Ngọ là lúc dương chưa lui, âm bắt đầu sinh và làm chủ. Lại có thuyết: Ngọ là "dài", là "lớn", muôn vật đến tháng năm đều đầy đủ, lớn mạnh.

 Mùi là tháng sáu, cây cối gieo trồng đã thành. Lại có thuyết: Mùi là "vị", vật đã thành thì có vị, cùng ý với chữ Tân (một thiên can, cũng mang nghĩa vị cay).

 Thân là thời của tháng bảy. Thân là chỗ việc của dương đến đó là dừng; âm đến Thân thì trên dưới thông nhau, người ta bắt đầu thấy được: sương trắng xuống, lá rụng, ấy là dấu hiệu của nó. Lúc này có thể làm các việc thuộc âm cho thành tựu. Lại có thuyết: Thân là "thân thể", nói rằng hình thể muôn vật đều đã thành.

 Dậu là lúc mặt trời lặn, đứng ở chính giữa (?), tức tháng tám. Lại có thuyết: Dậu là "co thắt", muôn vật đều co rút, thu gom lại.

 Tháng chín là Tuất, khí dương chưa hết hẳn, nhưng không còn làm được gì, phải ẩn náu ở Tuất. Trong Tuất là vị trí của quẻ Càn (quẻ tượng trưng cho trời, ở hướng Tây Bắc), vì Tuất là "cửa trời". Lại có thuyết: Tuất là "diệt", muôn vật đều suy tàn, tiêu diệt.

 Tháng mười là Hợi, thuần âm. Lại có thuyết: Hợi là "hạch tội", nói rằng khí âm hạch tội mà giết hại muôn vật. Đây là đạo của đất, nên lấy những chữ ấy đặt tên cho các tháng.

 Can như Giáp là ngũ hành của trời, nói theo một âm một dương. Chi như Tý là ngũ hành của đất, nói theo phương hướng và góc của đất. Cho nên Tý, Dần, Ngọ, Thân là dương; Mão, Tỵ, Dậu, Hợi là âm. Thổ nằm ở bốn góc, vượng vào cuối bốn mùa. Thổ có bốn chi: Thìn, Tuất là dương; Sửu, Mùi là âm. Vì vậy số can và số chi không giống nhau.

 Gộp lại mà nói: mười can phối với mười hai chi thành sáu mươi ngày; sáu lần sáu mươi ngày thì thành một năm. Cho nên sách kinh nói: "Trời lấy sáu lần sáu tiết để thành một năm", chính là nói điều này.

 Trần Đoàn (đạo sĩ nổi tiếng đầu đời Tống) nói: Thiên can bắt đầu từ Giáp, kết thúc ở Quý, đó là số sinh thành của Hà Đồ (bản đồ số tương truyền hiện trên lưng long mã ở sông Hoàng Hà, gồm các số sinh 1–5 và số thành 6–10). Địa chi bắt đầu từ Tý, kết thúc ở Hợi, đó là số lẻ chẵn của Lạc Thư (bảng số tương truyền hiện trên lưng rùa thần ở sông Lạc, xếp các số lẻ chẵn theo chín ô). Dương bắt đầu từ quẻ Phục (quẻ có một vạch dương ở dưới cùng, năm vạch âm ở trên, tượng dương vừa sinh), qua sáu lần biến thì dương của quẻ Càn (sáu vạch đều dương) đầy đủ. Âm bắt đầu từ quẻ Cấu (quẻ có một vạch âm ở dưới cùng, năm vạch dương ở trên, tượng âm vừa sinh), qua sáu lần biến thì âm của quẻ Khôn (sáu vạch đều âm, tượng đất) thành tựu. Gộp hai lần sáu thành mười hai chi.

 Giáp, Bính, Mậu, Canh, Nhâm là can dương; Tý, Dần, Thìn, Ngọ, Thân, Tuất là chi dương. Ất, Đinh, Kỷ, Tân, Quý là can âm; Sửu, Mão, Tỵ, Mùi, Dậu, Hợi là chi âm. Phép là lấy can dương phối với chi dương, can âm phối với chi âm, giống như cây có thân rồi có cành (chữ "can" nghĩa gốc là thân cây, chữ "chi" nghĩa gốc là cành). Lấy Giáp Tý làm đầu, theo sáu tuần Giáp và năm vòng Tý lần lượt xếp đi, đến Quý Hợi là hết.

 Lại lấy số gốc của can và chi để tính ra số thành, cộng tổng số thành của can chi được bao nhiêu, rồi đem chia cho năm, gặp số dư còn lại thì quy ước để sinh ra âm của ngũ hành; đó gọi là nạp âm lục giáp (cách gán mỗi cặp trong sáu mươi cặp can chi vào một hành riêng gọi là "âm", như Hải trung kim, Lư trung hỏa…).

 Thánh nhân suy ra mà đưa vào sử dụng: lấy sáu mươi vị phân kim (phép chia nhỏ mỗi hướng trên la bàn theo sáu mươi cặp can chi, để định chính xác hướng đặt quan tài, hướng nhà) bày định trên hai mươi bốn vị (hai mươi bốn sơn hướng trên la bàn phong thủy, mỗi sơn rộng 15 độ). Lấy chính ngũ hành (ngũ hành gốc của từng can chi, phương hướng) làm chủ cho từng cung; lấy đại ngũ hành lục giáp (tức ngũ hành nạp âm) làm đường ngang đan xen. Xét khí thai, dưỡng, suy, tử (các giai đoạn trong chu kỳ sống chết của khí) của từng phân kim, để định quẻ cô hư vượng tướng (các trạng thái của khí: cô hư là trống vắng, suy yếu; vượng là đang thịnh nhất; tướng là đang lên, được trợ giúp).

 Trong đó có Mậu, Kỷ là "quy giáp không vong" (chỗ khí rỗng, không dùng được, ứng với hai can Mậu Kỷ), Giáp, Ất là chỗ không dùng để bù nối (?). Lấy những điều đó mà xét sự thịnh suy, tăng giảm của âm dương. Phàm việc lập mộ, an táng, thừa khí (đón nhận và nương theo dòng sinh khí của đất), định mệnh, nạp âm, đều lấy điều này làm gốc.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video