Thiên 41 — Bàn về Hà Đồ và ngũ hành Hồng Phạm

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn gom đủ bốn kho kinh, sử, tử, tập, biên soạn theo lệnh vua nhà Thanh)

 Tam mệnh thông hội (sách tổng hợp các học thuyết đoán số mệnh), quyển hai

 Đời Minh, Vạn Dân Anh soạn

 Bàn về Hà đồ và ngũ hành Hồng Phạm

 Ngày xưa, khi họ Bào Hy (tức Phục Hy, vị vua thời thượng cổ) làm vua thiên hạ, ông noi theo Hà đồ (bức đồ hình gồm các chấm số, tương truyền hiện ra trên lưng con long mã nổi lên từ sông Hoàng Hà) mà vạch ra bát quái (tám quẻ, mỗi quẻ gồm ba vạch liền hoặc đứt, tượng trưng cho tám hiện tượng gốc của trời đất). Vì thế ông sắp đặt tên các quẻ Càn, Khôn, Khảm, Ly, Chấn, Tốn, Cấn, Đoài, và đặt ra các hình tượng trời, đất, mặt trời, mặt trăng, gió, sấm, núi, đầm. Thiên Hệ từ (phần lời giải thích kèm theo Kinh Dịch) nói: "Trời đất định ngôi, núi đầm thông hơi, gió sấm xô nhau, nước lửa không bắn hại nhau, tám quẻ đan xen nhau." Tám quẻ xếp thành hàng, và hai mươi bốn phương vị (hai mươi bốn hướng trên vòng la bàn, gồm mười hai địa chi, tám thiên can và bốn quẻ Càn, Khôn, Cấn, Tốn) cùng vận hành trong đó.

 Đến khi lấy sự tiêu và trưởng của âm dương để xét sự biến đổi của tám quẻ thì thấy như sau. Giáp vốn thuộc Mộc (một trong ngũ hành, tức năm yếu tố Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ), nạp quái (gán thiên can vào một quẻ) vào quẻ Càn. Càn giao với Khôn: lấy hai hào (vạch của quẻ) trên và dưới của Khôn đổi cho hai hào trên và dưới của Càn, hóa thành hình quẻ Khảm. Giáp theo Khảm mà biến hóa, nên thuộc Thủy.

 Ất vốn thuộc Mộc, nạp quái vào quẻ Khôn. Khôn đối với Càn: lấy hào giữa của Càn đổi cho hào giữa của Khôn, hóa thành hình quẻ Ly. Ất nhận sự biến hóa của Ly, nên thuộc Hỏa.

 Bính vốn thuộc Hỏa, nạp quái vào quẻ Cấn. Cấn đối với Đoài: lấy hào dưới của Đoài đổi cho hào dưới của Cấn, hóa thành hình quẻ Ly. Bính nhận sự biến hóa của Ly, nên thuộc Hỏa.

 Đinh vốn thuộc Hỏa, nạp quái vào quẻ Đoài. Đoài đối với Cấn: lấy hào trên của Cấn đổi cho hào trên của Đoài, hóa thành hình quẻ Càn. Đinh nhận sự biến hóa của Càn, nên thuộc Kim.

 Canh vốn thuộc Kim, nạp quái vào quẻ Chấn. Chấn đối với Tốn: lấy hào dưới của Tốn đổi cho hào dưới của Chấn, hóa thành hình quẻ Khôn. Canh nhận sự biến hóa của Khôn, nên thuộc Thổ.

 Tân vốn thuộc Kim, nạp quái vào quẻ Tốn. Tốn đối với Chấn: lấy hào trên của Chấn đổi cho hào trên của Tốn, hóa thành hình quẻ Khảm. Tân nhận sự biến hóa của Khảm, nên thuộc Thủy.

 Nhâm vốn thuộc Thủy, nạp quái vào quẻ Ly. Ly đối với Khảm: lấy hào giữa của Khảm đổi cho hào giữa của Ly, hóa thành hình quẻ Càn. Nhâm nhận sự biến hóa của Càn, lẽ ra phải thuộc Kim. Nhưng vì nạp vào Ly là Hỏa, mà lửa thì làm kim loại tan chảy (?), Kim không thể lui về đứng riêng, phải tự nương vào Ly; Hỏa đứng vững ở đó, nên Nhâm thuộc Hỏa.

 Quý vốn thuộc Thủy, nạp quái vào quẻ Khảm. Khảm đối với Ly: lấy hào giữa của Ly đổi cho hào giữa của Khảm, hóa thành hình quẻ Khôn. Quý nhận sự biến hóa của Khôn, nên thuộc Thổ.

 Đó là sự biến đổi khi nạp quái của tám thiên can. Như việc hai hào trên và dưới của Càn và Khôn giao đổi cho nhau là lấy hình tượng theo ý nghĩa của hai quẻ Bĩ và Thái (hai quẻ trong Kinh Dịch: Bĩ là trời đất không giao nhau, bế tắc; Thái là trời đất giao hòa, hanh thông), cho nên nói "trời đất định ngôi". Chấn và Cấn lấy hào trên giao với Tốn và Đoài, Tốn và Đoài lấy hào dưới giao với Chấn và Cấn, là lấy hình tượng theo ý nghĩa của các quẻ Hàm, Hằng, Tổn, Ích (các quẻ trong Kinh Dịch: Hàm là cảm ứng, Hằng là bền lâu, Tổn là bớt đi, Ích là thêm vào), cho nên nói "sấm gió xô nhau, núi đầm thông hơi". Ly lấy hào giữa giao với Càn và Khôn, Càn và Khôn lấy hào dưới (?) giao với Khảm và Ly, là lấy hình tượng theo hai quẻ Ký Tế và Vị Tế (Ký Tế là nước lửa đã giao nhau, việc đã thành; Vị Tế là nước lửa chưa giao nhau, việc chưa thành), cho nên nói "nước lửa không bắn hại nhau" chính là như vậy.

 Tám quẻ có quẻ biến, có quẻ không biến. Càn và Khôn gốc ở Kim và Thổ mà không biến, vì đó là tổ tông của âm dương, là cha mẹ của các quẻ; chúng lui mình về nơi nghỉ ngơi sáng sủa, đã già và cứng cỏi nên không biến. Khảm, Ly, Chấn, Đoài ở bốn chính phương (bốn hướng chính Bắc, Nam, Đông, Tây), ứng với Thủy, Hỏa, Mộc, Kim mà không biến, là vì bốn vị Tý, Ngọ, Mão, Dậu mỗi vị chuyên giữ một nơi vượng (nơi khí của hành đó mạnh nhất), ban bố mệnh lệnh của bốn mùa, khiến khí hóa vận hành; vì vậy không biến.

 Cấn và Tốn thì dùng sự biến. Cấn là Thổ, đổi ngôi về chỗ giáp ranh phía Đông Bắc giữa Khảm và Chấn, ở vào khoảng giữa Sửu là chỗ suy và Dần là chỗ bệnh (suy, bệnh là các giai đoạn khí yếu dần trong mười hai giai đoạn sinh, vượng, suy, tử của một hành), muốn thay phiên nhau mà đứng lên, nên tự nhiên thành núi rồi hóa ra Mộc. Tốn vốn đổi ngôi về chỗ giáp ranh phía Đông Nam giữa Chấn và Ly, đứng ở khoảng giữa Thìn là chỗ suy và Tỵ là chỗ bệnh, không thể tự đứng vững, nên quay về với Thủy; Thìn là đất mộ (nơi khí của hành bị thu cất, ở đây là mộ của Thủy), cho nên Tốn cùng với Thìn đều là Thủy.

 Hợi vốn thuộc Thủy, nhờ Kim mà sinh ra, nối tiếp thay Kim, Kim đứng vững, nên Hợi thuộc Kim. Dần vốn thuộc Mộc, nhờ Thủy mà sinh ra, nối tiếp thay Thủy mà đứng, nên Dần thuộc Thủy. Tỵ vốn thuộc Hỏa, nhờ Mộc mà sinh ra, nhân lúc Chấn suy mà thay Chấn đứng lên, nên Tỵ thuộc Mộc. Thân vốn thuộc Kim, Thủy sinh ra ở Thân, Kim giúp thêm thế của Thủy, nên Thân thuộc Thủy.

 Thìn, Tuất, Sửu, Mùi là thần Thổ của năm phương, chia ra làm bốn tứ quý (tháng cuối của mỗi mùa, khi Thổ nắm quyền), làm chủ việc nhào nặn, tạo tác muôn vật trong trời đất, có tính chất dày dặn chở đỡ muôn vật, vốn không thể biến. Nhưng vì Thổ sinh ra Mộc, Mộc bám vào Thổ, lấy mất một nửa Thổ mà thành Thủy. Thủy thì động, Thổ thì tĩnh; Thìn và Tuất là phần động của dương nên thuộc Thủy, Sửu và Mùi là phần tĩnh của âm nên thuộc Thổ. Lý do chọn ngũ hành hóa khí (ngũ hành sau khi đã biến đổi) đại để đều giống như vậy.

 Bởi vì trời đất giao nhau thì muôn vật hanh thông, trên dưới giao nhau thì đức nghiệp được thành, nam nữ giao nhau thì chí khí đồng lòng. Từ xưa đến nay, chưa có gì không giao hợp mà có thể tạo thành sự sinh hóa của nó. Suy, bệnh, thay cũ đổi mới, chưa có gì không tự nối tiếp, truyền thay nhau mà có thể làm cho bộ máy biến hóa vận hành.

 Cho nên Hồng Phạm đại ngũ hành (cách xếp ngũ hành theo thiên Hồng Phạm trong Kinh Thư, gán hành cho cả thiên can, địa chi và quẻ) mới nói: Ất, Bính, Ly, Nhâm là viêm thượng (Hỏa, tính bốc lên); Càn, Hợi, Đoài, Đinh là vùng tòng cách (Kim, tính theo khuôn mà đổi dạng); Quý, Sửu, Khôn, Canh, Mùi là giá sắc (Thổ, gắn với việc cày cấy gặt hái); Chấn, Cấn và vị Tỵ (?) là khúc trực (Mộc, tính cong và thẳng) (?); Giáp, Tý, Dần, Thân, Tốn, Tân cùng với Thìn, Tuất đều đi theo nhuận hạ (Thủy, tính thấm xuống dưới).

 Phàm khi xem mệnh người, nếu gặp các can Giáp, Ất, Đinh, Canh, Tân, Nhâm, Quý nằm ở vùng của các quẻ Càn, Cấn, Tốn, Khôn, thì phải lấy hành đã biến mà luận, đối chiếu xem xét cùng với thập can hóa khí (mười thiên can khi kết hợp thành cặp thì biến thành hành khác), lục thập nạp âm (gán ngũ hành cho sáu mươi cặp can chi theo âm luật) và nạp giáp (gán thiên can vào các quẻ). Không được chỉ lấy ngũ hành chính của Hà đồ mà luận mệnh rồi bảo rằng phép Tử Bình (phép đoán mệnh theo tứ trụ năm, tháng, ngày, giờ sinh, do Từ Tử Bình đời Tống hoàn thiện) là như thế. Đó là lý do những người bàn mệnh ở đời phần nhiều đoán không đúng.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video