Bàn về sự sinh, tử của âm dương trong các Thiên Can
Có người hỏi: Mười Thiên Can (mười ký hiệu Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý, dùng để ghi năm, tháng, ngày, giờ; mỗi Can thuộc một hành và mang tính âm hoặc dương) có phân ra âm dương (hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau của mọi sự vật), cương nhu (cứng và mềm), sinh tử. Thuyết ấy có đúng không? Đáp: Mười Can có năm Can dương, năm Can âm; Can dương là cương (cứng), Can âm là nhu (mềm). Kinh Dịch nói: "Chia âm chia dương, thay nhau dùng mềm và cứng", chính là ý ấy. Còn chuyện phân sinh tử thì như mẹ sinh con, con trưởng thành thì mẹ già mà chết; đó là lẽ tự nhiên. Bài phú nói: "Dương sinh thì âm tử, dương tử thì âm sinh; xoay vòng thuận nghịch, biến hóa hiện ra", chính là ý ấy.
Giáp Mộc (Can Giáp thuộc hành Mộc, tức hành Cây gỗ, một trong Ngũ hành là năm yếu tố Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy mà mệnh học dùng để giải thích vạn vật) đứng đầu mười Can, làm chủ bốn mùa, sinh dưỡng muôn vật. Trên trời nó là sấm, là rồng; dưới đất nó là xà nhà, là cột nhà; gọi là dương mộc. Lộc của nó (đất Lộc: vị trí trong mười hai Địa Chi nơi một Can mạnh nhất, ví như người đến tuổi ra làm quan hưởng bổng lộc) ở Dần (Địa Chi là mười hai ký hiệu Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi, dùng chỉ tháng, phương hướng, giờ…; Dần ứng với tháng Giêng). Dần là cây đã lìa khỏi đất (?): rễ đã đứt, cành đã dứt, gọi là gỗ chết. Gỗ chết là gỗ cứng, phải nhờ rìu búa đẽo gọt mới thành đồ dùng.
Giáp Mộc có Trường sinh (giai đoạn đầu trong mười hai giai đoạn từ sinh đến diệt của một hành hay một Can, ví như lúc mới chào đời) ở Hợi. Hợi là nước sông, đầm, ao, hồ, gọi là nước chết (nước tù đọng). Cho nên gỗ chết đặt trong nước chết, dù ngâm lâu năm cũng không mục nát; ví như cọc gỗ (?) cắm trong nước thì bền chắc. Nếu rời nước lên bờ mà gặp Quý Thủy — Quý Thủy là nước sống, là mưa móc giữa trời đất — nắng phơi mưa dầm, khô ướt thất thường, bèn thành khô mục, thì có thể sinh ra lửa; lửa mạnh thì gỗ ắt cháy, nên mới có cái họa tro bay khói tắt. Vả lại Ngọ thuộc Ly Hỏa (Ly là một quẻ trong Bát quái, tượng trưng cho lửa và phương Nam); lửa nhờ gỗ mà sinh, Mộc là mẹ của Hỏa, Hỏa là con của Mộc; con mạnh thì mẹ yếu, lẽ nào không đi đến chỗ chết? Cho nên Giáp Mộc Tử (giai đoạn sức sống cạn kiệt trong mười hai giai đoạn) ở Ngọ. Kinh (sách kinh điển về mệnh học được dẫn) nói: "Mộc không chạy về phương Nam", chính là nói điều này.
Lại nói: Giáp là gỗ thô, cứng, mang tính dương, vốn không có rễ, lá, cành. Nếu muốn thành đồ dùng được thì phải nhờ Kim (hành Kim loại); muốn cất kín không hư thì phải nhờ Thủy (hành Nước). Hỏa (hành Lửa) lúc mới được phối hợp thì thành tượng văn minh (sáng sủa, tốt đẹp); nếu Hỏa quá nhiều, lại gặp phương Nam (phương Nam là đất Hỏa, gồm Tỵ, Ngọ, Mùi; trong lá số chỉ lúc đại vận đi qua các Chi ấy) thì hóa thành tro than, trái lại gây hại. Đại khái Giáp Mộc không vì mùa xuân hay mùa thu mà tươi tốt hay khô héo; chạm vào vật thì biến đổi, cũng không có hình dạng cố định. Phải xem Hỏa, Kim, Thủy ra sao, lại xem hóa hợp (các Can, Chi kết hợp với nhau rồi đổi thành một hành khác) ra sao, không được bám vào một điều mà luận.
Ất Mộc nối sau Giáp, nuôi lớn muôn vật, sinh sôi không ngừng. Trên trời nó là gió, dưới đất nó là cây, gọi là âm mộc. Lộc của nó ở Mão. Mão là cây cối rễ sâu cành tốt, gọi là cây sống. Cây sống là gỗ mềm, sợ dương Kim chặt phá gây hại, sợ mùa thu đến lá rụng tàn úa. Nó muốn có đất ẩm để vun gốc rễ, và có lợi khi có nước sống để tưới cành lá. Nước sống là Quý Thủy, tức mưa móc trên trời, nguồn suối dưới đất. Đất ẩm là Kỷ Thổ (đất thuộc Can Kỷ), như đất được cày bừa làm nên công việc cấy trồng gặt hái.
Lộc của Kỷ ở Ngọ. Ngọ là lúc sáu hào dương đã tiêu hết, một hào âm lại sinh (theo phép ứng quẻ với mười hai tháng: khí dương tăng dần đến tháng Tỵ thì đầy đủ sáu hào dương, sang Ngọ thì khí âm bắt đầu nhú lên); cho nên hoa lúa nở vào giờ Ngọ, Ất Mộc sinh ở đất Ngọ. Tháng Mười kiến Hợi (nguyệt kiến: mỗi tháng ứng với một Địa Chi; tháng Mười ứng với Hợi); Hợi là lúc thuần âm nắm lệnh; Lộc của Nhâm ở Hợi, Nhâm đang nắm quyền, nước chết tràn ngập, đất mỏng rễ hở, mất sự vun trồng; cho nên Ất Mộc Tử ở Hợi. Kinh nói: "Nước tràn thì cây nổi", chính là nói điều này.
Lại nói: Ất là cây có cành lá hoa tươi tốt (?), rất ưa khí dương ấm áp thì nảy nở tươi tốt, không hợp với cái lạnh âm khắc nghiệt thì hao mòn khô héo. Nước nhiều thì làm đổ nghiêng gốc rễ; Kim mạnh thì làm tổn hại sức sống của nó. Nếu thân (tức bản mệnh người có lá số, xét theo Can của ngày sinh) yếu mà Hỏa nhiều, lại đi vận phương Nam thì họa càng sâu. Bởi vì cây sống là cái gốc liền với rễ, đâu thể đem so với xà cột được.
Bính Hỏa treo giữa bầu trời, chiếu khắp lục hợp (bốn phương cùng trên và dưới). Trên trời nó là mặt trời, là chớp; dưới đất nó là lò, là lò đúc; gọi là dương hỏa. Lộc của nó ở Tỵ. Tỵ là lửa lò đúc, gọi là lửa chết. Lửa chết là lửa cứng, ưa gỗ chết làm bùng ngọn lửa, ghét Kim và Thổ che lấp làm tắt ánh sáng. Gỗ chết là Giáp Mộc; Lộc của Giáp ở Dần; Dần là chỗ ở của dương mộc; Mộc thịnh thì Hỏa sinh, lửa ẩn trong gỗ đá, không có người dùng đến thì không phát ra được. Cho nên năm Can dương đều do tự nhiên mà thành, là tiên thiên (cái vốn có từ trước, do trời đất sẵn có); năm Can âm đều gắn với việc của con người, là hậu thiên (cái hình thành về sau, do con người tạo ra).
Bính Hỏa sinh ở Dần, lẽ ấy rất rõ: như lửa mặt trời mọc lên từ phương Đông, đến phương Tây thì lặn. Vả lại Dậu thuộc Đoài (quẻ Đoài trong Bát quái, ứng với phương Tây và hành Kim); Đoài là đầm nước; Kỷ Thổ sinh Kim, khí Kim thịnh thì che tắt ánh sáng của Bính Hỏa, không rực rỡ được, lẽ nào không tối đi? Cho nên Bính Hỏa sinh ở Dần mà Tử ở Dậu. Kinh nói: "Lửa không hướng về phương Tây", chính là nói điều này.
Lại nói: Bính Hỏa là hình tượng mặt trời, trên dưới đều hóa thành ánh sáng, không chỗ nào không chiếu tới. Nhưng nó không lấy gỗ nổi trên nước làm mẹ, vì gỗ ấy không sinh được lửa có ngọn; không lấy đất ướt đẫm nước làm con, vì đó không phải thứ dương hỏa sinh ra. Dù gặp nước chết sông hồ, nếu không hợp không xung (hợp: hai Can hoặc hai Chi gắn kết với nhau; xung: hai Chi đối nghịch va chạm nhau) thì sóng không đến mức xô đập, sao có thể thành họa khắc Hỏa được? Điều nó kỵ là cây hoa lá (?) đẫm nước, không sinh được lửa mà trái lại còn làm tối ánh lửa; giống như trong thuật Ngũ tinh (môn xem số dựa vào vị trí của năm hành tinh cùng mặt trời, mặt trăng), mặt trời coi khí Mộc là điều gây khó khăn.
Đinh Hỏa nối sau Bính, là tinh túy của muôn vật, là tượng văn minh. Trên trời nó là các vì sao, dưới đất nó là ngọn đèn; gọi là âm hỏa. Lộc của nó ở Ngọ, là đầu của sáu âm; bên trong có Ất Mộc sinh được Đinh Hỏa. Ất là cây sống, Đinh là lửa sống; lửa sống là lửa mềm. Đinh ưa Ất Mộc mà sinh, đó là âm sinh âm; như người đời dùng dầu cải, dầu vừng để thắp đèn nến; dầu chính là chất béo của Ất Mộc. Đến giờ Dậu, bốn âm nắm quyền, đèn lửa thì rực rỡ, các vì sao thì lấp lánh; cho nên Đinh sinh ở Dậu. Đến đất Dần, ba dương hội lại, dương hỏa sinh ra mà âm hỏa lui đi; như mặt trời mọc ở phương Đông thì các vì sao giấu ánh; đèn dù có ngọn cũng không hiện ánh sáng. Cho nên Đinh sinh ở Dậu mà Tử ở Dần. Kinh nói: "Lửa sáng thì tắt (?)", chính là nói điều này.
Lại nói: Đinh Hỏa âm và mềm, cần đắc thời (sinh đúng mùa có lợi cho mình) và gặp được cục (thế kết hợp của các Can Chi trong lá số) thì mới rực rỡ sáng chói; khi ấy dù là kim loại cứng cùn cũng nằm trong sự nung luyện của nó. Nếu thất thời, mất cục thì giấu ánh, ẩn dấu, khói cũng không còn; khi ấy dù là kim loại mềm (?) cũng không chế ngự được. Nhưng gỗ khô dù ít vẫn đủ làm phát ra mồi lửa; gỗ ướt dù nhiều cũng khó làm cho lửa sáng. Phải xem mạnh yếu trong đó, không được câu nệ một bên.
Mậu Thổ: lúc trời đất còn hỗn mang chưa phân chia thì nó ôm giữ cái nhất thể, giữ ở chính giữa; khi trời đất đã phân chia thì nó dày dặn chở muôn vật, tụ ở trung ương, tỏa ra bốn góc. Trên trời nó là sương mù, dưới đất nó là núi; gọi là dương thổ. Lộc của nó ở Tỵ. Tỵ là lửa lò đúc, nung luyện thành đồ dùng, gõ vào có tiếng; tính nó cứng mạnh, khó đụng chạm. Nó ưa dương hỏa sinh cho, sợ âm kim lấy trộm khí. Dương hỏa là Bính Hỏa; Bính sinh ở Dần; Dần thuộc Cấn (quẻ Cấn trong Bát quái, tượng trưng cho núi, ứng với phương Đông Bắc); Cấn là núi, núi là đất cứng, tức Mậu Thổ, nhờ Bính Hỏa mà sinh.
Đến đất Dậu, Dậu thuộc Đoài Kim, làm hao trộm khí của Mậu Thổ; ấy là Kim thịnh mà Thổ hư, mẹ yếu con mạnh; lại thêm kim loại đập vào đá thì đá vỡ, sao kéo dài tuổi thọ được? Cho nên Mậu Thổ sinh ở Dần mà Tử ở Dậu. Kinh nói: "Đất hư thì lở", chính là nói điều này.
Lại nói: Mậu Thổ sâu dày, hình tượng như tường thành. Cần sinh vào tháng quý (tháng cuối mỗi mùa: Thìn, Mùi, Tuất, Sửu, là lúc Thổ mạnh), lại cần dưới Chi có thông căn (có gốc rễ, tức trong các Địa Chi có chứa hành cùng loại) thì mới giữ được sông biển mà không rò rỉ. Nếu trên dưới đều có hợp thì hình thể bền chắc, không lo thưa hở rò rỉ. Nếu thân nằm trên Thủy, Mộc mà hư yếu thì thế nghiêng ngả nguy hiểm, có họa sụp đổ. Nếu Thổ thất thời thì rất kỵ nhiều Kim làm rò khí; như tường thành đã xây xong thì không nên thêm Mộc khơi thông. Thổ ưa đi vận Đông Nam; nhưng nếu lá số vốn đã mạnh lại có Ấn (Ấn thụ: hành sinh ra Can ngày sinh, ví như cha mẹ nâng đỡ; với Thổ thì Ấn là Hỏa) mà còn đi qua đất này nữa, thì Hỏa hóa ra sinh thân quá nhiều, trái lại thành họa vì quá mức.
Kỷ Thổ nối sau Mậu, là nguyên khí của trời, là đất thật của đất. Khí trong bay lên hòa với trời đất, khí đục lắng xuống tụ lại sinh muôn vật; gọi là âm thổ. Tam tài (ba yếu tố trời, đất, người) đều không thể thiếu đất này; nó như một bà mai giữa Càn Khôn (trời và đất); âm dương mà mất nó thì sao thành đôi được. Cho nên trong bốn hành kia, không đâu không có nó; ở bốn mùa thì nó ký vượng (gửi sức mạnh của mình vào mười tám ngày cuối mỗi mùa); đó là đất thật. Nó ưa Đinh Hỏa sinh cho, sợ dương hỏa làm (?)... Lộc của nó ở Ngọ; Đinh Hỏa trong Ngọ sinh được Kỷ Thổ, nhưng bị Ất Mộc lấy trộm khí vun bồi. Đến đất Dậu thì Đinh Hỏa sinh; Đinh Hỏa đã sinh thì Kỷ Thổ cũng sinh được. Đến lúc Dần làm chủ, Mộc và Hỏa nắm quyền, nung luyện Kỷ Thổ thành sành đá (?), trái lại mất khí trung hòa, lẽ nào không tổn hại? Cho nên Kỷ Thổ sinh ở Dậu mà Tử ở Dần. Kinh nói: "Lửa khô thì đất nứt", chính là nói điều này.
Lại nói: Kỷ Thổ rộng dày, hình tượng như ruộng đồng; không quý ở chỗ nhiều hợp và được sinh giúp, chỉ ưa có hình xung (hình: các Chi tổn hại lẫn nhau; xung: các Chi đối nghịch va chạm) mà dùng được. Đây vốn là cái thể để sinh ra vật. Nếu thất lệnh (sinh vào tháng mà mình không nắm quyền), mỏng cạn, lại gặp thời tiết không thuận, thì không những khó phát huy sức của cày cuốc, mà cũng không vùi được kim loại gươm giáo (?). Nếu lại đi vận vào nơi Kim, Thủy mạnh thì thân càng yếu, càng bất lợi. Nếu gặp Hỏa, Thổ sinh thành thì việc cấy trồng gặt hái có cái diệu sinh sôi không ngừng.
Canh Kim nắm quyền túc sát (khí lạnh lẽo làm cây cỏ tàn lụi) của trời đất, chủ về biến loạn binh đao ở nhân gian. Trên trời nó là gió sương, dưới đất nó là vàng sắt; gọi là dương kim. Lộc của nó ở Thân; Thân là kim loại cứng; nó ưa Mậu Thổ sinh cho, sợ Quý Thủy nhấn chìm. Trường sinh của nó ở Tỵ; Mậu Thổ trong Tỵ sinh được Canh Kim, đó là dương sinh dương. Tỵ là lửa lò đúc, nung luyện Canh Kim thành chuông, vạc; gõ vào có tiếng. Nếu gặp Thủy, Thổ vùi lấp thì không có tiếng, đó là điều gọi là "kim đặc thì không kêu".
Đến đất Tý, là nơi Thủy mạnh, kim lạnh nước buốt, con mạnh mẹ yếu, cũng gặp họa chìm đắm, sao sinh lại được? Cho nên Canh Kim sinh ở Tỵ mà Tử ở Tý. Kinh nói: "Kim chìm đáy nước", chính là nói điều này.
Lại nói: Canh Kim cứng cùn, được Hỏa chế ngự thì thành đồ dùng; nhưng kim đã thành đồ mà gặp đất Hỏa thì trái lại bị hỏng. Sinh mùa hạ mà không có gốc, lại đi vận đất Đông Nam, thì bị nung chảy mãi không thôi, rốt cuộc không thành được gì. Sinh mùa thu mà không có Hỏa, lại đi vận đất Tây Bắc, thì được lắng trong, tôi luyện, mài giũa, ánh sáng tỏa ra tự nhiên. Nếu chìm dưới đáy nước thì mãi không có ngày được đem ra dùng; kim trái lại bị nước làm tổn thương. Còn như dùng sắt mỏng để chặt rừng rậm, thì không những không chặt gãy được cây mà trái lại còn bị cây làm hại. Giả sử Thổ dày chôn giấu Kim mà không có hình, xung, khắc, phá, thì Kim rốt cuộc bị vùi lấp, cũng không thấy được công dụng.
Tân Kim nối sau Canh, là đầu của ngũ kim (năm loại kim loại: vàng, bạc, đồng, sắt, thiếc), là gốc của bát thạch (tám loại khoáng thạch dùng trong thuật luyện đan). Trên trời nó là mặt trời, mặt trăng (?), là tinh hoa của Thái âm (mặt trăng); dưới đất nó là vàng, vàng là quặng trong đá núi; gọi là âm kim. Lộc của nó ở Dậu; Kỷ Thổ trong Dậu sinh được Tân Kim, đó là âm sinh âm; gọi là kim mềm, là tinh hoa của Thái âm. Đến giữa mùa thu, Kim và Thủy cân bằng, hòa hợp (?), ánh sáng tròn đầy, trong sáng tinh khiết. Thiệu Tử (Thiệu Ung, nhà triết học đời Tống) có câu: "Rằm tháng Tám ngắm ánh trăng", chính là vậy.
Trường sinh của nó ở Tý. Tý là chỗ ở của Khảm Thủy (quẻ Khảm trong Bát quái, tượng trưng cho nước, ứng với phương Bắc). Quẻ Khảm ở giữa có một hào dương thuộc Kim, bên ngoài có hai hào âm thuộc Thổ; Thổ sinh được Kim, ấy là con còn ẩn trong bụng mẹ, chưa hiện hình. Được nước Tý dập dềnh đãi sạch lớp cát nổi thì mới lộ ra màu sắc; đó là nước giúp Kim sáng lên, màu sắc sáng trong óng ánh. Đến đất Tỵ, Tỵ là lửa lò đúc, nung Tân Kim thành đồ vật chết, lại bị Mậu Thổ trong Tỵ vùi lấp hình thể, không biến hóa được, sao sinh lại được? Cho nên Tân Kim sinh ở Tý mà Tử ở Tỵ. Kinh nói: "Đất dày thì vùi lấp Kim", chính là nói điều này.
Lại nói: Tân Kim ẩm nhuận, không phải là vật cứng cùn rắn chắc. Nếu gặp lửa nóng nung luyện thì tính chất trái lại bị tổn thương, sao thành được công dụng tốt đẹp? Chỉ nên được Thủy, Thổ giúp đỡ, mềm mại thấm nhuần để làm ẩm thể chất của nó. Nếu trong lá số vốn có Hỏa quá nhiều thì ưa đi vận Tây Bắc, để bỏ Hỏa mà giữ Kim. Nếu Kim quá lạnh thì cũng cần Bính, Đinh để làm ấm Kim, xua cái lạnh. Nếu tọa Lộc, thông căn (ngồi trên đất Lộc của mình, có gốc rễ) tức là đất thân mạnh, thì dù thêm đất dày cũng không vùi lấp được; vì thế dương kim không sánh được.
Nhâm Thủy ưa dương thổ làm bờ đê giúp sức, sợ âm mộc làm mối lo trộm khí. Trên trời nó là mây, dưới đất nó là đầm; gọi là dương thủy. Lộc của nó ở Hợi; Hợi là nước đọng lại trong ao hồ, gọi là nước chết; nước chết là nước cứng. Nó nhờ Canh Kim mà sinh; Lộc của Canh ở Thân, sinh được Nhâm Thủy, đó là khí Ngũ hành chuyển nhau nuôi dưỡng. Đến đất Mão, Mão là hoa quả cây cối; Mộc mạnh ở Mão thì khắc được Thổ; Thổ hư thì sụp lở; cho nên bờ đê sụp đổ, Nhâm Thủy chảy tràn, tản khắp đồng nội, chảy đi không trở lại, lại bị âm mộc trộm khí, sao còn sống được? Cho nên Nhâm Thủy sinh ở Thân mà Tử ở Mão. Kinh nói: "Nước chết chảy ngang", chính là nói điều này.
Lại nói: Nhâm Thủy là nước mênh mông có nguồn, gom trăm sông tràn khắp thiên hạ, phải nhờ Thổ làm đê ngăn. Nếu trong Can Chi không có Thổ thì ắt trôi dạt tràn khắp bốn phía. Nếu thân yếu mà gặp nhiều Hỏa, Thổ, thì trái lại chịu cái hại hao nguồn tắc dòng. Vả lại Nhâm ưa đi vận phương Nam, lấy Mùi, Ngọ làm đất Thai, Dưỡng (hai giai đoạn trong mười hai giai đoạn sinh diệt: Thai là lúc thành bào thai, Dưỡng là lúc được nuôi trong bụng mẹ), là vùng Tài (hành bị Can ngày khắc, chủ về tiền của; với Thủy thì Tài là Hỏa) và Lộc ấm áp. Trường sinh và quy Lộc (về đến đất Lộc) không đâu bằng Thân và Hợi, bởi đó là nơi tụ hội gốc nguồn (?) mà nước được chỗ quy về. Nếu Tài nhiều mà thân yếu, gặp được nơi này ắt tụ được phúc; nếu thân mạnh mà Tài nhẹ, gặp nơi này trái lại chịu tai họa, dù là người trai trẻ khỏe mạnh cũng không chịu nổi.
Quý Thủy nối sau Nhâm, là lúc mười Can đi hết một vòng, khí âm dương thành ở chỗ kết thúc rồi dần trở lại chỗ bắt đầu. Cho nên nó là nước, trong và đục phân ra, tỏa đi bốn phương; có công thấm xuống giúp đất, có đức nuôi dưỡng muôn vật. Trên trời nó là mưa móc, dưới đất nó là mạch suối; gọi là âm thủy. Lộc của nó ở Tý; Tý là nơi âm đến cùng cực thì dương sinh, là nơi Tân sinh mà Canh tử. Quý là nước sống; nước sống là nước mềm; nó ưa âm kim sinh cho, sợ dương kim làm ứ tắc. Nó muốn âm mộc đâm rễ để khơi thông âm thổ; âm thổ đã thông với mạch đất thì nước chảy thông suốt. Tháng Hai kiến Mão, là hoa quả cây cối; Mộc mạnh thì Thổ hư, Quý Thủy mới được thông đạt.
Đến đất Thân, ba âm làm chủ, quẻ Bĩ nắm quyền (quẻ Bĩ trong Kinh Dịch tượng trưng cho trời đất không giao hòa, mọi sự bế tắc), trời đất không giao nhau, muôn vật không thông. Khôn Thổ (đất thuộc quẻ Khôn) và Canh Kim trong Thân bèn thành bờ đập vây quanh, khiến Quý Thủy không chảy thông được, bị giam trong ao hồ, không thi thố gì được, sao còn sinh vật được nữa? Cho nên Quý Thủy sinh ở Mão mà Tử ở Thân. Kinh nói: "Nước không chảy về phương Tây", chính là nói điều này.
Lại nói: Quý Thủy là sự thấm nhuần của mưa móc, ơn ẩm của âm. Nếu gốc thông với Hợi, Tý thì nước đầy chỗ trũng rồi chảy tiếp, gom dòng thành sông lớn. Nếu trong tứ trụ (bốn cột năm, tháng, ngày, giờ sinh, mỗi cột gồm một Can một Chi, tạo nên lá số) không có Khảm, Khôn thì mất cái gốc sinh vượng, rốt cuộc thành thân yếu. Trong lá số có Tài và Quan (Quan: hành khắc Can ngày, chủ về danh vị, chức quyền), tuy là vật ta dùng, nhưng không nên gặp quá nhiều. Nếu đủ cả Thân, Tý, Thìn thì nước tụ về một nhà (tam hợp thủy cục: ba Chi hợp lại thành thế Thủy), ngầm xung Dần, Ngọ, Tuất, lấy Hỏa làm dụng thần (yếu tố chủ chốt có lợi cho lá số), trái lại thành cách thượng hạng (cách: thể loại, khuôn mẫu của lá số). Nếu dùng Hỏa Dần, Ngọ, Tuất lộ rõ trong lá số thì phải trong ngoài đều không yếu mới tốt. Hoặc sinh vào giữa mùa hạ, dùng được Tài, Quan, không mất cung chỗ dựa, thì chủ đại phú quý; đường vận lại đi Tây Bắc thì cũng không bị chê là quá mức.
Luận rằng: Lẽ trường sinh của Ngũ hành cũng giống như muôn vật. Như mặt trời lúc mới mọc thì ánh sáng đã đáng ngắm, đến giờ Ngọ ở cung Ly thì ánh sáng càng rực. Mặt trăng lúc mới mọc khéo như lông mày ngài, đến rằm thì sáng tròn trong trẻo. Như con người sinh ra, từ nhỏ đến lúc trưởng thành, từ già đến chết, là lẽ thường. Lúc người mới sinh, là đứa bé chỉ biết khóc cười mà thôi; đến lúc trưởng thành thì hiền ngu mới phân biệt được. Muôn vật đều như nhau.
(Chú: Giáp Mộc sinh ở Hợi, tháng Hợi thuộc Thủy, Giáp Mộc ở trong đó; Mộc mạnh vào mùa xuân, đến Dần thì Lâm quan (giai đoạn mạnh mẽ như người trưởng thành ra làm quan), quy Lộc, Giáp Mộc được chỗ ở; đến Ngọ thì Tử. Bính Hỏa sinh ở Dần, tháng Dần thuộc Mộc, Bính Hỏa ở trong đó; Hỏa mạnh vào mùa hạ, đến Tỵ thì Lâm quan, quy Lộc, Bính Hỏa được chỗ ở; đến Dậu thì Tử. Canh Kim sinh ở Tỵ, trong Tỵ có Mậu Thổ, Canh Kim ở trong đó; Kim mạnh vào mùa thu, đến Thân thì Lâm quan, quy Lộc, Canh Kim được chỗ ở; đến Tý thì Tử. Nhâm Thủy sinh ở Thân, tháng Thân thuộc Kim, Nhâm Thủy ở trong đó; Thủy mạnh vào mùa đông, đến Hợi thì Lâm quan, quy Lộc, Nhâm Thủy được chỗ ở; đến Mão thì Tử.)
Mậu Thổ sinh ở Dần: trong Dần có Hỏa, Mậu Thổ sinh ở đó; lúc ba dương (tháng Giêng), mạch đất bắt đầu động, muôn vật nảy sinh; ấy là Mậu sinh ở Dần. Thổ mạnh ở bốn tháng quý; Hỏa và Thổ như mẹ con sinh nhau, cho nên Mậu theo Bính mà Lâm quan, quy Lộc ở Tỵ; Kỷ theo Đinh mà Lâm quan, quy Lộc ở Ngọ. Mậu Thổ sinh ở Dần, Kỷ Thổ sinh ở Dậu, điều ấy đã rõ. Nếu cho rằng Mậu sinh ở Thân, Kỷ sinh ở Mão, thì sao không cho Nhâm và Mậu cùng quy Lộc ở Hợi, Quý và Kỷ cùng quy Lộc ở Tý? Người đời sau bịa ra bài "Nghĩ thổ ca", có câu "Mậu Kỷ đáng Tuyệt ở trong lòng Tỵ", lấy Mậu sinh ở Thân, Mộc dục ở Dậu, Quan đới ở Tuất (Tuyệt: giai đoạn khí dứt hẳn; Mộc dục: giai đoạn như trẻ mới sinh được tắm gội; Quan đới: giai đoạn như người lớn lên đội mũ thắt đai), khiến âm dương cách biệt nhau, sai lầm (?) quá lắm.
Có người nói: Trường sinh của Ngũ hành là có mẹ rồi mới có con, là thuyết con về với mẹ mà thành thai. Riêng hành Thổ chia ra thể và dụng: đức dày chở muôn vật, ở giữa mà không dùng đến, là thể của Thổ; tỏa ra bốn góc, mạnh ở bốn tháng quý, là dụng của Thổ. Thể sinh ở Tỵ, nương theo Lộc của bậc sinh ra nó (?); dụng sinh ở Thân, giữ ngôi cha mẹ. Cho nên "Thủy Thổ sinh ở Thân" là thuyết của nhà âm dương; "Thổ sinh ở Tỵ" là thuyết của nhà y. Xét sách Ngũ tinh, Thân là cung âm dương, cho nên Thủy và Thổ đều sinh ở Thân; ở ngôi Khôn, Thủy và Thổ vốn không rời nhau, nên thuyết "Thổ theo nguồn nước" cũng có lý.
Bốn hành kia mỗi hành chỉ có một nơi sinh, riêng Thổ trường sinh ở Dần lại sinh ở Thân; một vật mà có hai nơi sinh, vì Khôn và Cấn đều là phương vị của Thổ. Khôn thuộc Tây Nam, Thổ đến đây thì được bạn, nên Kinh Dịch nói "lợi, hanh" (thuận lợi, hanh thông). Hồ Trung Tử nói: "Khôn dày nặng, tích đất mà thành công", Thổ sinh ở đây là vậy. Lại nói Mậu Thổ sinh ở Dần, gửi Lộc ở Tỵ, là nghĩa theo mẹ mà được nhà. Vì vậy Thổ không có ngôi cố định, sinh vật ở nhiều phương, còn nghi ngờ gì nữa.
Lại xét sách "Âm dương định luận" của Chu Thị (?), có nói: Ất Mộc sinh ở Ngọ, Quý Thủy sinh ở Mão, Tân Kim sinh ở Tý, Đinh Hỏa sinh ở Dậu, cho là dương tử thì âm sinh. Nhưng không biết rằng Đông chí (tiết giữa mùa đông, ngày ngắn nhất) chính là lúc Thủy ở Tý mạnh, Xuân phân (tiết giữa mùa xuân, ngày đêm dài bằng nhau) chính là lúc Ất Mộc mạnh, Hạ chí (tiết giữa mùa hạ, ngày dài nhất) chính là lúc Đinh Hỏa mạnh, Thu phân (tiết giữa mùa thu, ngày đêm dài bằng nhau) chính là lúc Tân Kim mạnh. Mà Khảm, Ly, Tốn (?), Đoài chính là ngôi chính của Tý, Ngọ, Mão, Dậu. Ngôi là chỗ định của thời, thời là cái diệu dụng của ngôi; đâu từng có chuyện gặp sinh ở chỗ Tử, Tuyệt?
Có người hỏi: Nếu quả như lời ấy thì Ất Mộc sinh từ đâu? Giả sử nói ở Hợi, thì trong Hợi chỉ có Giáp. Giáp Mộc sinh từ đâu? Giả sử nói ở Mão, thì trong Mão chỉ có Ất. Thử lấy lệ của Hỏa, Thổ, Kim, Thủy mà biện giải, thì nói rằng: âm dương hợp với nhau làm một thể. Khổng Tử nói: "Thái cực sinh Lưỡng nghi" (Thái cực: cái gốc ban đầu của vũ trụ; Lưỡng nghi: hai mặt âm và dương). Chu Tử (Chu Đôn Di, nhà lý học đời Tống) nói: "Dương biến, âm hợp mà sinh ra Thủy, Hỏa, Mộc, Kim, Thổ." Chu Tử (Chu Hy, nhà lý học đời Tống) nói: "Muôn vật mỗi vật đều có một Thái cực." Ba lời ấy đều là then chốt của Ngũ hành.
Theo thuyết "muôn vật mỗi vật đều có một Thái cực" thì biết rằng Mộc, là một vật, cũng có một Thái cực. Theo thuyết "Thái cực sinh Lưỡng nghi" thì biết rằng chia ra Giáp và Ất, Giáp là cái động của dương ở trước, Ất là cái tĩnh của âm ở sau. Theo thuyết "dương biến âm hợp" thì lại biết rằng Giáp là một lần biến, Ất là một lần hợp, rồi sau mới sinh ra được Mộc; chứ không phải nói Giáp là một cây, còn Ất lại là một cây khác. Giáp và Ất cần nhau mà làm thành một Mộc, thì Giáp vốn không cần mạnh ở Mão, nhưng Mão tự nhiên không thể không vì Ất mà mạnh ở phía sau; Ất cũng không cần sinh ở Hợi, nhưng Hợi tự nhiên không thể không vì Giáp mà sinh ra ở phía trước. Suy rộng ra đến Bính Đinh cần nhau làm Hỏa, Mậu Kỷ cần nhau làm Thổ, Canh Tân cần nhau làm Kim, Nhâm Quý cần nhau làm Thủy, há chẳng rõ ràng sao?
Chu Tử (Chu Hy) nói: "Khí âm lưu chuyển thì thành dương, khí dương ngưng tụ thì thành âm, chứ không phải thật có hai vật đối nhau." Họ Thái nói: "Phương Đông có Mộc Dần Mão, Thổ Thìn sinh ở Hợi; phương Nam có Hỏa Tỵ Ngọ, Thổ Mùi sinh ở Dần; phương Tây có Kim Thân Dậu, Thổ Tuất sinh ở Tỵ; phương Bắc có Thủy Hợi Tý, Thổ Sửu sinh ở Thân." Lại nói: "Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ mỗi hành đều có một âm một dương; như Giáp là phần dương của Mộc, Ất là phần âm của Mộc. Ất nói về chất, Giáp nói về khí. Âm chủ thu khép, phàm những gì gom góp thành tựu là do Ất làm; dương chủ mở ra, phàm những gì phát triển tỏa rộng là do Giáp làm." Xem đó cũng thấy được thuyết "Giáp không cần làm chủ (?), Ất không cần sinh riêng". Lời ấy đủ phá cái thiên lệch của thuyết trước, mà hợp với ý nghĩa người xưa vốn luận về mười Can.
Lại xét sách "Quảng lục": Giáp là thân cây của Mộc, Ất là rễ của Mộc; Bính là chỗ trú (?) của Hỏa, Đinh là ánh sáng của Hỏa; Mậu là phần cứng của Thổ, Kỷ là phần mềm của Thổ; Canh là chất của Kim, Tân là lưỡi sắc của Kim; Nhâm là nguồn của Thủy, Quý là dòng chảy của Thủy. Vậy Giáp Ất là một Mộc mà chia âm dương, chứ không phải tách gỗ chết, cây sống ra làm hai. Đã là một Mộc thì cùng chết cùng sinh, cho nên người xưa chỉ có thuyết "bốn đại trường sinh" (chỉ xét trường sinh của bốn hành Mộc, Hỏa, Kim, Thủy). Nay chia âm dương làm hai, cho nên mới có sự biện luận "dương tử âm sinh, dương sinh âm tử".
Xét thuyết của Trần Đoàn (đạo sĩ thời Ngũ Đại – đầu Tống): Giáp là cây, Ất là cỏ, Bính là lửa, Đinh là tro, Mậu là đất, Kỷ là cát, Canh là kim loại, Tân là đá, Nhâm là nước, Quý là suối; thế cũng là chia làm hai. Nếu không chia, thì Quan và Sát, Thực và Thương, Ấn thụ và Kiêu thần, Kiếp tài và Tỷ kiên (các thập thần — quan hệ giữa Can ngày với các Can khác: Chính quan và Thất sát đều là hành khắc mình, khác nhau ở chỗ khác hay cùng tính âm dương; Thực thần và Thương quan đều là hành mình sinh ra; Ấn thụ và Kiêu thần đều là hành sinh ra mình; Kiếp tài và Tỷ kiên đều là cùng hành với mình), sao lại một vật mà mang hai tên, mà tốt xấu họa phúc khác hẳn nhau? Người xem số nên lấy thuyết trước làm đúng.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video