Thiên 44 — Mười thiên can phối với thiên văn

 Mười Thiên can (mười ký hiệu Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý, dùng để ghi năm, tháng, ngày, giờ trong việc xem số mệnh; mỗi can thuộc một trong Ngũ hành – năm yếu tố Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ – và mang tính âm hoặc dương) ứng với các hiện tượng trên trời.

 Giáp Mộc là sấm. Sấm là hơi thở ra của khí dương. Giáp Mộc thuộc dương nên lấy hình ảnh sấm. Xét trong thiên Nguyệt lệnh (một thiên trong sách Lễ ký, ghi việc trời đất và việc nên làm của từng tháng), tháng giữa mùa xuân thì sấm bắt đầu nổ, mà đó cũng là lúc Giáp Mộc vượng (khí đang mạnh nhất). Ấy là chứng cứ. Huống chi sấm bùng lên từ đất, cây mọc lên từ đất, lẽ ấy cũng không khác.

 Thiệu tử (tức Thiệu Ung, nhà triết học đời Tống) nói: "Nơi đất gặp sấm thì thấy gốc trời." Cây thuộc dương mọc lên, há chẳng phải do gốc trời chuyển động mà ra sao? Vì thế Giáp Mộc đến cung Thân thì tuyệt (khí cạn hết, đến chỗ dứt), bởi tiếng sấm đến tháng Thân (khoảng tháng Bảy âm lịch) thì dần thu lại.

 Phàm người có Nhật chủ (can của ngày sinh, đại diện cho bản thân người ấy trong lá số) là Giáp thì mừng nhất là sinh vào mùa xuân. Nếu lá số thành cách Loại tượng (cả lá số gần như chỉ một hành Mộc chiếm trọn), hoặc cách Xu can (ngày Giáp gặp giờ Dần, chạy về chỗ Lộc), hoặc cách Dao Tỵ (ngày Giáp Tý gặp giờ Giáp Tý, từ xa "kéo" cung Tỵ về), hoặc cách Củng quý (hai trụ ngày giờ kẹp ở giữa một chữ quý nhân không hiện ra), thì đều rất tốt. Vận (các giai đoạn mười năm của đời người) không ưa đi về phương tây (đất Kim, khắc Mộc). Sách nói: "Mộc sinh vào mùa xuân thì ở đời yên ổn, ắt sống lâu."

 Ất Mộc là gió. Ất Mộc trường sinh (giai đoạn khí mới sinh ra, như đứa trẻ chào đời) ở Ngọ, bại (giai đoạn suy hỏng) ở Tỵ. Sinh ở Ngọ là vì Ất là cây sống nơi rừng núi, đến mùa hè thì xanh tốt sum suê, như câu thơ "nghìn gốc cây hè xanh biếc" vậy.

 Còn bại ở Tỵ là sao? Tỵ là đất của quẻ Tốn, mà Tốn là gió; cây tốt thì sinh ra gió. Gió sinh từ cây mà trở lại quật đổ cây, cũng như lửa sinh từ cây mà trở lại đốt cây; lấy đó làm chỗ bại thì đúng lắm. Nói Ất Mộc là gió, ấy là vì gió từ cây mà ra vậy.

 Như người sinh ngày Ất mà gặp tháng mùa thu thì rất tốt. Mùa thu Kim vượng, Ất Mộc có thể hóa (cùng Canh hợp mà biến thành Kim) hoặc có thể tòng (thuận theo thế Kim mạnh). Lại như gốc rễ chằng chịt, cành mắt rối ren, không có đồ sắc bén thì không thể đẽo gọt thành vật dùng được. Gặp Hợi thì ắt chết (đến giai đoạn "tử"), có lẽ đó là lúc lá rụng về cội chăng?

 Bính là mặt trời. Truyện Thuyết quái (một thiên giải thích các quẻ trong Kinh Dịch) nói: "Ly là lửa, là mặt trời." Mặt trời và lửa đều là hình ảnh của sự sáng sủa rực rỡ, vì thế gọi Bính Hỏa là mặt trời thì không thể đổi khác. Mặt trời sáng mọc chiều lặn; lửa dương (Bính) sinh ở Dần, chết ở Dậu, nào có khác gì đâu!

 Bài phú Chân Bảo của Vạn Kỳ (?) lấy ngày Bính giờ Sửu làm cách "Mặt trời mọc trên mặt đất", thật có ý sâu thay, thật có ý sâu thay (?)!

 Phàm sáu ngày Bính (Bính Tý, Bính Dần, Bính Thìn, Bính Ngọ, Bính Thân, Bính Tuất) sinh mùa đông, mùa hè không bằng sinh mùa xuân, mùa thu. Nắng xuân có công sưởi ấm muôn vật; nắng thu có tác dụng hong khô muôn vật; mùa đông thì âm u tối tăm; mùa hè thì nóng hầm hập. Nên xét kỹ.

 Đinh Hỏa là sao. Bính Hỏa chết thì Đinh Hỏa liền theo đó mà sinh ra; trên trời mặt trời lặn đi thì sao trở lại, cũng giống như vậy. Sao chỉ khi vào đêm mới lấp lánh; lửa âm (Đinh) chỉ khi gần tối mới rực sáng. Đinh không gọi là sao thì gọi là gì?

 Phú Chân Bảo nói: "Lửa âm gặp giờ Hợi thì giàu sang dài lâu." Người giải thích cho đó là "ba điều kỳ lạ" gồm Tài (thứ mình khắc được, chủ về tiền của, vợ), Quan (thứ khắc mình, chủ về chức tước, danh phận) và Ấn (thứ sinh ra mình, chủ về che chở, học vấn) cùng có mặt; nói thế cũng được. Nhưng đâu biết Hợi ở phương bắc, là Thiên môn (cửa trời), lại hợp với thuyết "muôn sao chầu về sao Bắc Cực"?

 Phàm người sinh ngày Đinh mừng gặp ban đêm, mừng gặp mùa thu, như ánh sao gặp đúng thời. Lại mừng đi vào vận thân nhược (nơi bản thân yếu), như lửa ẩn trong đá thuộc Đinh Hỏa: đá dù nằm trong nước, lấy ra đập ngay cũng tự có lửa.

 Riêng ngày Đinh Tỵ phần nhiều khắc cha, anh, vợ con, vì Tài kỵ gặp Tỉ kiếp (những chữ cùng hành với mình, như anh em bạn bè, hay tranh đoạt tiền của); anh chịu khuất, em chịu dưới; trong Tỵ lại có Mậu Thổ là Thương quan (thứ do mình sinh ra mà làm hại sao Quan, chủ về hao tổn, phạm trên).

 Mậu Thổ là ráng (ráng mây). Thổ không có khí riêng, nhờ lửa mà sinh; ráng không có hình cố định, nhờ mặt trời mà hiện. Biết Bính Hỏa là mặt trời thì biết Mậu Thổ là ráng. Ráng là phần còn sót lại của mặt trời; mặt trời lặn hết thì ráng cũng sắp tắt; lửa tắt thì đất không còn sức sống, cho nên gọi là ráng.

 Ông Đại Nạo (tương truyền là bề tôi của Hoàng Đế, người đặt ra hệ Can Chi) diễn ra hình tượng Ngũ hành Nạp âm (cách gán mỗi cặp Can Chi vào một hành với tên gọi riêng), lấy Mậu Ngọ làm "Thiên thượng hỏa" (lửa trên trời), ý có lẽ là như vậy.

 Như Nhật chủ là Mậu Thổ, thích bốn trụ (bốn cột năm, tháng, ngày, giờ của lá số) có Thủy thì là cách tốt bậc nhất, vì ráng và nước soi vào nhau mà thành vẻ đẹp rực rỡ. Lại càng mừng can năm hoặc can tháng có Quý; Quý là mưa, sau mưa ráng hiện ra, thấy cảnh sáng tươi.

 Kỷ Thổ là mây. Kỷ Thổ sinh ở Dậu; Dậu là phương của quẻ Đoài, hình tượng là đầm. Bậc tiên hiền nói: "Trời đổ mưa đúng thời, núi sông bốc lên mây." Vậy mây là hơi của núi và đầm. Kỷ tuy thuộc Thổ, nhưng xét theo đó thì gọi là mây cũng phải.

 Cho nên Giáp và Kỷ hợp nhau mà hóa thành Thổ: khí của nó bốc lên mà mây giăng; mây và sấm gặp nhau mà làm thành mưa, ân trạch của nó thấm xuống tận dưới mà đất được ẩm. Đó là chỗ huyền diệu tột bậc của tạo hóa!

 Phàm Nhật chủ thuộc Kỷ Thổ thì quý ở chỗ ngồi trên Dậu (chi ngày là Dậu), quý ở chỗ sinh mùa xuân, quý ở chỗ gặp Ấn. Người ngồi trên Hợi thì không được gặp Ất Mộc, vì mây bay lên trời gặp gió thì tan tác, không giữ lại được.

 Canh Kim là mặt trăng. Canh là Kim dương ở phương Dậu, làm sao biết nó ứng với mặt trăng? Đáp: Ngũ hành có Canh cũng như bốn mùa có trăng. Canh không đợi mùa thu mới trường sinh, nhưng phải đến thu mới thịnh; trăng không đợi mùa thu mới có, nhưng phải đến thu mới càng sáng.

 Nói về màu thì trăng vốn trắng, màu giống nhau (Kim ứng màu trắng). Nói về khí thì Kim sinh Thủy, mà thủy triều ứng theo trăng, khí giống nhau. Phép Giáp Tý xưa gọi năm Canh là Thượng chương, thấy nó sáng ngang với mặt trời (?). Sách nói: "Kim chìm ở Tý", thấy nó như trăng chìm dưới sóng. Ngày mùng ba trăng hiện ở phương Canh, thấy trăng mới mọc cùng chỗ với Canh. Cho nên nói Canh Kim là mặt trăng.

 Như người sinh ngày Canh, bốn trụ hiện ra chữ Ất và chữ Tỵ (đều mang tượng gió) thì gọi là cách "Trăng trong gió mát"; sinh mùa thu là bậc nhất, mùa đông thứ đến, mùa xuân và mùa hè thì không dùng được.

 Tân Kim là sương giá. Tháng Tám là nơi Tân Kim kiến lộc (đất "Lộc" của can, nơi khí của can được nuôi dưỡng vững vàng nhất). Tháng ấy khí trời lạnh lẽo, sương móc kết thành sương giá, cây cỏ úa vàng rụng xuống mà héo tàn, cho nên trong Ngũ hành, Mộc âm tuyệt ở đất này. Như cây đã bị búa rìu đốn chặt thì không thể sống lại được.

 Búa rìu theo đúng mùa mà vào rừng, sương giá theo đúng mùa mà giết cây cỏ; xét theo đạo trời, đối chiếu với việc người, quả thật Tân Kim là sương giá.

 Có người hỏi: sương giá thường tránh mặt trời, sao Bính lại hợp với Tân? Đáp: đó cũng là lẽ tương khắc. Lửa vốn khắc Kim, cho nên hợp lại mà hóa thành Thủy; sương giá vốn tránh mặt trời, cho nên gặp nhau thì băng tan, cũng thành nước. Lấy nghĩa ấy vậy.

 Như người ngày Tân ngồi trên Mão hoặc Mùi, can lộ ra Ất thì rất giàu; ngồi trên Hợi, can lộ ra Bính thì sang. Ưa sinh mùa đông.

 Nhâm Thủy là sương móc mùa thu. Mùa xuân cũng có sương móc, sao riêng ví với mùa thu? Vì sương mùa xuân là thứ sương thấm ướt cùng mưa móc, sương mùa thu là thứ sương đã sa xuống cùng sương giá. Sương thì cũng một thứ, nhưng mùa xuân chủ về sinh, mùa thu chủ về giết, công dụng khác nhau như thế.

 Thế mà ta lấy Nhâm làm sương móc mùa thu, là vì sương thuộc Thủy, mà Nhâm Thủy sinh ở Thân. Nước vốn sinh ra cây; nước đã sinh ở đây, thì cây cớ sao lại tuyệt ở đây? Cho nên biết Nhâm là sương móc, mà là sương móc mùa thu.

 Như người sinh ngày Nhâm vào mùa thu, gặp Đinh Hỏa là hiển đạt nhất. Đinh là dải ngân hà, Nhâm là sương móc mùa thu; một lần rửa sạch hơi nóng bức, các tinh tượng trên trời liền hiện rõ sáng ngời.

 Quý Thủy là mưa dầm mùa xuân. Quý Thủy sinh ở tháng Mão nên gọi là mưa dầm mùa xuân, vì cây âm gặp mưa mà nảy nở. Nhưng đến Thân thì chết, vì tháng Bảy, tháng Tám phần nhiều khô hạn.

 Vả lại, đứng trước Mão một ngôi là Thìn; Thìn là cung rồng. Mão gần cung rồng mà nước sinh ra, rồng một khi vùng dậy liền hóa thành mưa. Mão là cửa sấm, sấm một tiếng nổ thì rồng ắt nổi lên. Xem vậy thì Quý Thủy đúng là mưa dầm mùa xuân.

 Như ngày Quý Mão mà can lộ ra chữ Kỷ (nguyên văn chép là Tỵ (?)) thì có tượng "mây bay mưa rưới", người ấy ắt có tài trị nước giúp đời. Sinh mùa xuân, mùa hè thì tốt, mùa thu, mùa đông thì không tốt.

 Thơ rằng: "Ngày Quý sinh ra gặp đất Kỷ Tỵ, sao Sát (Thất sát: thứ khắc mình mà cùng tính âm dương, hung dữ, chủ về tai họa, áp lực) cần phải có Mộc đến hàng phục. Tuy danh lợi thăng cao hiển đạt, ngặt nỗi suốt đời tuổi thọ không dài."

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video