Thiên 45 — Mười hai địa chi phối với địa lý

 Mười hai Địa chi phân phối theo địa lý (Địa chi là mười hai ký hiệu Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi, dùng để ghi năm, tháng, ngày, giờ trong mệnh lý. Thiên này đem mỗi chi ứng với một hình thể đất đai).

 Tý là "ao mực". Tý ở chính phương Bắc, thuộc hành Thủy (một trong Ngũ hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, là năm loại khí cơ bản tạo nên vạn vật), màu sắc giống mực, nên có hình tượng ao mực. Người sinh năm Tý mà giờ sinh gặp Quý Hợi (giờ có Thiên can Quý và Địa chi Hợi, đều thuộc Thủy; Thiên can là mười ký hiệu Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý, ghép với Địa chi để ghi thời gian) thì rất tốt. Cách này gọi là "nước về biển lớn", lại gọi là "đôi cá bơi trong mực". Người như vậy ắt là kẻ sĩ giỏi văn chương.

 Ngọ là "phong hậu" (đài đốt lửa canh gác để báo tin giặc). Ngọ ở chính phương Nam, thuộc Hỏa và Thổ, màu đỏ vàng. Vì thế mà gọi là đài lửa canh gác. Ngọ còn là "trạm ngựa", tức nơi có ngựa chiến và binh lửa. Người sinh năm Ngọ mà giờ sinh gặp Thìn thì có lợi. Thìn là rồng; rồng thật xuất hiện thì ngựa thường không còn ai để ý nữa. Cách này gọi là "ngựa hóa thành ngựa rồng".

 Mão là "rừng ngọc". Mão ứng với Ất Mộc, ở chính phương Đông. Về thời tiết, Mão là giữa mùa xuân, lúc muôn vật sinh sôi. Màu của nó xanh như ngọc lang can (một loại đá quý màu xanh), nên gọi là rừng ngọc. Người sinh năm Mão gặp giờ Kỷ Mùi thì có tượng "thỏ vào cung trăng", chủ về đại quý (rất sang trọng, hiển đạt).

 Dậu là "chuông chùa". Dậu thuộc Kim, vị trí gần Tuất và Hợi. Tuất và Hợi là Thiên môn (cửa trời, chỉ phương Tây Bắc). Chuông làm bằng kim loại, nên thuộc Kim. Chuông chùa đánh lên thì tiếng vang thấu tới cửa trời. Hơn nữa, Dậu ở chính phương Tây, mà chùa thì gắn với cõi Phật ở phương Tây. Dậu gặp Dần là tốt, gọi là "chuông kêu, hang núi dội lại".

 Dần là "hang rộng". Dần ở phương Cấn (một quẻ trong Bát quái, ứng với phương Đông Bắc, tượng là núi). Cấn là núi, mà Mậu Thổ lại trường sinh ở Dần (trường sinh là giai đoạn khởi sinh đầu tiên trong vòng mười hai giai đoạn thịnh suy của một hành), nên nghĩa "hang rộng" rõ ràng. Nhưng cung Dần có hổ. Người sinh năm Dần mà giờ Mậu Thìn thì gọi là "hổ gầm, gió nổi trong hang, uy chấn vạn dặm".

 Thân là "kinh đô nổi tiếng". Quẻ Khôn tượng là đất, thể của đất rộng không bờ cõi, không phải kinh đô lớn thì không đủ để ví. Thân ứng với Khôn (phương Tây Nam). Đô là nơi vua ở. Ở cung Thân, Nhâm Thủy trường sinh, lại đối diện với núi Cấn, thành thế nước chảy vòng, núi bao bọc. Phàm mệnh sinh năm Thân, giờ Hợi là tốt, ấy là đất trời giao hòa (?).

 Tỵ là "trạm lớn". Trạm lớn là nơi dân cư tụ họp, đường sá thông suốt. Trong Tỵ có tàng Bính Hỏa và Mậu Thổ (tàng là các Thiên can ẩn chứa bên trong một Địa chi), đó là hình tượng của trạm lớn. Lại thêm trước Tỵ là Ngọ, tức ngựa, nên gọi là trạm lớn. Người sinh năm Tỵ mừng được giờ Thìn, ấy là rắn hóa rồng xanh; về cách cục (dạng mệnh có tên gọi riêng, dựa trên cách sắp xếp can chi), đó là ngựa rồng đi nghìn dặm.

 Hợi là "sông treo". Nước sông trời chảy xiết, không quay trở lại, nên gọi là sông treo. Hợi chính là Thiên môn, lại thuộc Thủy, há chẳng phải tượng sông treo sao? Người sinh năm Hợi mà ngày giờ gặp hai chữ Dần, Thìn, đó là cách "nước chầu cửa sấm".

 Thìn là "đầm cỏ". Sách Tả truyện nói: "Núi sâu đầm lớn, rồng rắn sinh ra ở đó." Đầm là nơi nước tụ lại. Thìn ở phương Đông, là Thủy khố (kho của hành Thủy, nơi khí Thủy thu về cất giữ), nên vừa là cỏ vừa là đầm. Thìn gặp Nhâm Tuất hoặc Quý Hợi thì thành cách "rồng về biển lớn".

 Tuất là "đồng cháy". Tháng Tuất là cuối mùa thu, cây cỏ đều héo, nhà nông đốt đồng rồi cày. Tuất lại thuộc Thổ, vì vậy gọi là đồng cháy. Cũng vì thế mà Tuất và Thìn đều là nơi Quý nhân không đến (Quý nhân ở đây là thần sát Thiên Ất quý nhân, vị thần tốt chủ về được người giúp đỡ). Người sinh năm Tuất gặp Mão gọi là "xuân về trên vết cháy".

 Sửu là "bờ liễu". Trong Sửu có Thủy, có Thổ, có Kim. Bờ là đất, dùng để ngăn nước, nên gọi là bờ liễu. Thơ có câu "Sắc liễu non như vàng" chính là ý ấy. Người sinh năm Sửu mà giờ gặp Kỷ Mùi là cách "trăng soi ngọn liễu", rất thượng hạng.

 Mùi là "vườn hoa". Vì sao vườn hoa thuộc về Mùi mà không thuộc về Mão? Vì Mão là lúc Mộc vượng, tự thành rừng núi. Còn Mùi là Mộc khố (kho của hành Mộc), giống như người đắp tường bao để giữ trăm hoa. Nói "trăm hoa" là vì trong Mùi có tạp khí (nhiều loại khí ẩn chứa lẫn lộn). Người sinh năm Mùi mà vào cách Song phi (cách mà Thiên can trong lá số chỉ gồm hai loại xen nhau, không lẫn can khác) là hay nhất. Ví dụ Tân Mùi gặp Mậu Tuất, hai loại can không lẫn tạp, chính là cách ấy.

 Có người hỏi: "Mười Thiên can khi lấy hình tượng, có khi dựa vào sự phối hợp, có khi dựa vào sinh khắc (quan hệ sinh ra và khắc chế giữa các hành), lại có khi dựa vào phương vị, vào thời tiết, vào chỗ bắt đầu và kết thúc. Sao lại không thống nhất?"

 Đáp: "Ta chỉ nêu ra mỗi thứ một góc mà thôi. Người học giỏi biết suy theo từng loại thì sẽ thấy mười can đều có lúc tăng lúc giảm, lúc đầy lúc vơi, đều có cái diệu của việc cùng tiếng thì ứng nhau, cùng khí thì tìm nhau. Đạo này là đạo tự nhiên của trời đất, há phải lời riêng của một mình ta?"

 Lại nói: "Trong mười hai Địa chi, Thìn, Tuất, Sửu, Mùi ở bốn góc, là phần thể, đứng đối nhau. Đó là điều gọi là chi thuộc đất; đất thì tĩnh mà không động. Mậu và Kỷ ở trung ương, là phần dụng, luôn lưu chuyển. Đó là điều gọi là can thuộc trời; trời thì động mà không tĩnh. Cho nên Địa chi có bốn chi Thổ, không phải vì thêm vào, mà vì chúng có chuyên khí (khí riêng, thuần nhất). Thiên can chỉ có hai can Thổ, không phải vì bớt đi, mà vì chúng không có vị trí cố định. Nếu can và chi không chênh lệch nhau về số phần, thì làm sao thành biến hóa, làm sao vận hành được sự huyền diệu của quỷ thần?

 Số của thiên nguyên (tức Thiên can) là mười, ta đã đem phối với thiên văn. Số của địa nguyên (tức Địa chi) là mười hai, ta lại đem phối với địa lý. Vậy thì bảo là gượng ép, e không đúng. Xưa thánh nhân làm Kinh Dịch, với hình tượng của Bát quái (tám quẻ gốc tượng trưng cho trời, đất, sấm, gió, nước, lửa, núi, đầm) thì xa lấy ở muôn vật, gần lấy ở thân người, nhắc đi nhắc lại cho rõ mà vẫn còn chỗ chưa bỏ được (?). Lý của can chi cũng chính là lý của sách Dịch. Bọn thuật gia nói về số mà trái với lý thì nhiều lắm, nên ta nêu ra cho rõ.

 Bài phú có câu: "Bàn về Dụng thần (hành hoặc can chi then chốt giúp cân bằng lá số), bàn về Nhật chủ (Thiên can của ngày sinh, đại diện cho bản thân người đó), mỗi thứ có chỗ nên lấy. Lấy theo mạch đất, lấy theo thiên nguyên, đó cũng là một đường." Ắt phải gồm đủ cái diệu ấy rồi mới đạt đến chỗ tột cùng. Nếu không thì cũng chỉ là chút hiểu biết của kẻ ngu mà thôi.

 Lại nữa, Thiên can phân phối theo đúng thứ tự. Còn Địa chi thì ta nêu vị trí của bốn sinh, bốn bại, bốn khố rồi xếp xen kẽ, cũng là có chủ ý (bốn sinh là Dần, Thân, Tỵ, Hợi, nơi các hành trường sinh; bốn bại là Tý, Ngọ, Mão, Dậu, nơi các hành rơi vào giai đoạn suy bại; bốn khố là Thìn, Tuất, Sửu, Mùi, nơi các hành thu về cất giữ). Người học hợp với thuyết trước mà xem thì đã hiểu được quá nửa."

 Túy Tỉnh Tử nói: Lớn thay can chi! Can chi là khởi đầu của việc sinh ra muôn vật, gốc ở trời đất, muôn vật đều lấy làm tông. Có cơ biến hóa của âm dương, có tác dụng theo thời tiết nông sâu. Cho nên Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ không có hình dạng cố định, lý sinh khắc chế hóa cũng không chỉ lấy theo một cách.

 Ví như cây chết thì chỉ hợp với nước sống thấm lâu. Ví như kim loại thô thì thích nhất lò lớn luyện lâu. Lửa mặt trời kỵ rừng cây, coi là kẻ thù. Gỗ làm rường cột thì cần rìu búa làm bạn. Lửa bị nước ngăn thì không nung chảy được kim. Kim chìm trong nước thì sao khắc được mộc. Cây sống kỵ sắt chôn ở rễ. Kim chết ghét bùn phủ lên đầu.

 Giáp Ất muốn thành một khối thì phải nhờ công đục đẽo. Nhâm Quý chảy tới năm hồ là nhờ tính hợp dòng cùng chảy. Gỗ xấu không chịu nổi rìu sắc. Ngọc châu sợ nhất lò lửa sáng. Liễu yếu và tùng cao thì suy vượng tùy theo mùa. Tấc vàng và trượng sắt thì khí và dụng có cứng có mềm.

 Đất đầu gò ít cây thì khó thông thoáng. Kim trong lò mà gặp bùn ướt thì lại bị che lấp. Mưa móc sao nuôi được gỗ mục. Tường thành không sinh ra vàng quý. Gươm giáo đã rèn xong mà gặp đất Hỏa thì lại hỏng. Tường thành đã đắp xong mà đến đất Mộc thì lo bị tổn thương.

 Quý và Bính sinh vào mùa xuân là tượng trời chẳng mưa chẳng tạnh. Ất và Đinh sinh vào mùa đông là tượng trời chẳng lạnh chẳng ấm. Kim ôm nước thì sắc bén nhất. Sắt lẫn trong lò thì cùn nhất. Giáp Ất gặp kim mạnh thì hồn về Đoài phương Tây (Đoài là quẻ ứng với phương Tây, thuộc Kim). Canh Tân gặp hỏa vượng thì khí tan ở Ly phương Nam (Ly là quẻ ứng với phương Nam, thuộc Hỏa).

 Đất khô, lửa nóng thì kim không có chỗ nương nhờ. Mộc nổi, nước tràn thì hỏa không sinh được. Chín tuần mùa hè nung chảy kim, thì sao chế ngự được mộc cứng. Ba tháng mùa đông đất ướt, thì khó đắp đê ngăn sóng tràn. Bụi nhẹ, nắm đất rốt cuộc không phải nền cho cây sống. Sắt vụn, kim tan há phải là gốc để nuôi dòng nước.

 Mộc thịnh có thể khiến kim tự sứt mẻ. Thổ hư lại bị Thủy lấn át. Hỏa không có Mộc thì rốt cuộc tắt sáng. Mộc không có Hỏa thì chất của nó tối tăm. Ất Mùi sinh mùa thu thì dễ như bẻ cây mục, kéo cành khô. Canh Kim đến mùa đông là chết, chìm cát rơi biển há có khó gì. Cỏ đã đóng sương thì cần gì gặp kim. Kim mới ra khỏi đất thì không thắng nổi mộc. Lửa chưa bùng mà khói đã bốc trước. Nước đã chảy qua mà còn ướt.

 Đại để nước lạnh thì không chảy, cây lạnh thì không nảy, đất lạnh thì không sinh, lửa lạnh thì không mạnh, kim lạnh thì không chảy. Đều không phải chính khí của trời đất. Nhưng muôn vật lúc mới sinh thì chưa thành, thành lâu rồi thì diệt. Cái cơ vượt phàm vào thánh, cái diệu thoát chết hồi sinh, không có tượng mà thành, không có hình mà hóa. Giữ phần dụng không bằng giữ gốc. Hoa nhiều sao bằng rễ sâu.

 Lại như kim ở phương Bắc mê nước mà chìm mất hình. Mộc ở phương Nam bay thành tro mà mất thể. Thủy ở phương Đông làm Mộc vượng mà cạn nguồn. Thổ ở phương Tây làm Kim đầy mà tự hư. Hỏa ở Tỵ (?) vì Thổ mà bị tối. Đều là thái quá. Ngũ hành quý ở chỗ trung hòa. Lý thì phải tìm cho kỹ, tìm cho kỹ, chớ nói qua loa. Vốc cạn nước đầm lạnh thì ắt thấy đáy.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video