Thiên 446 — Bài phú Tiêu Tức (phần đầu)

 Tiêu Tức Phú (bài phú bàn về "tiêu tức", tức lẽ lặn và mọc, suy và thịnh của âm dương ngũ hành). Lạc Lục Tử soạn và chú, Dục Ngô Tử giải.

 Nguyên khí ban đầu chỉ là một khí, có từ trước khi có trời đất. Khí trong và khí đục được bẩm thụ mà tự nhiên hiện rõ. Tam tài (ba ngôi lớn: trời, đất, người) nhờ đó thành hình tượng. Bốn khí (khí của bốn mùa) lan ra mà thành năm tháng.

 Câu này truy về khởi đầu của tạo hóa, là chỗ sinh ra tam mệnh (ba phần căn bản để đoán số mệnh). Tam mệnh lấy can (thiên can, gồm mười ký hiệu: Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý) làm lộc, gọi là thiên nguyên (gốc trời). Lấy chi (địa chi, gồm mười hai ký hiệu: Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tị, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi) làm mệnh, gọi là nhân nguyên (gốc người). Lấy nạp âm (cách gán mỗi cặp can chi vào một hành trong ngũ hành, ví dụ Giáp Tý thuộc Kim) làm thân, gọi là địa nguyên (gốc đất). Người xưa nhìn thấu tạo hóa nên bắt chước trời đất, lấy âm dương làm thể, phối thành tứ trụ (bốn cột: năm, tháng, ngày, giờ sinh) mà thành bát tự (tám chữ can chi của bốn cột ấy). Đó là ý Lạc Lục Tử nói ở đầu bài.

 Lấy can làm lộc (lộc: phúc lộc, bổng lộc; mỗi can có một chi làm "chỗ lộc" của nó), xét hướng hay bối (đi về phía lộc hay quay lưng lại với lộc) để định giàu nghèo. Lấy chi làm mệnh, xét nghịch thuận để thấy vòng xoay.

 Can như thân cây, chi như cành cây. Nói chung thì can là dương, chi là âm. Nói riêng thì can và chi mỗi bên đều có âm có dương. Lộc của mười can được gửi trong mười hai chi. Đường dương đi thuận, đường âm đi ngược, đều đếm từ trường sinh (giai đoạn đầu trong vòng mười hai giai đoạn sống chết của một hành, như lúc mới ra đời). Gặp chỗ lâm quan (giai đoạn thứ tư, lúc khí đã trưởng thành, như người đã ra làm quan) của chính mình thì lộc gửi ở đó. Dương sinh thì âm chết, âm sinh thì dương chết, đó là lẽ tự nhiên.

 Lấy can làm lộc mà suy thì có hướng và bối. Ví như Giáp có lộc ở Dần: gặp Sửu gọi là hướng, gặp Mão gọi là bối. Cho nên chi đứng ngay sau chi lộc theo vòng thuận gọi là dương nhận (sát tinh hung bạo, ví như lưỡi dao), chi đứng ngay trước gọi là lộc khố (kho chứa lộc). Kinh nói: "Hướng lộc thì sống, bối lộc thì chết." Đó chính là ý "hướng bối định giàu nghèo" chăng?

 Lấy chi làm mệnh mà xét kỹ thì có nghịch và thuận. Như nam sinh năm dương, nữ sinh năm âm thì từ tháng sinh đếm thuận; nam sinh năm âm, nữ sinh năm dương thì từ tháng sinh đếm ngược (đây là cách xếp các chặng vận). Khí âm dương nghịch thuận mà con người bẩm thụ nằm trong can chi, hết vòng lại bắt đầu, qua lại xoay vần như nóng lạnh vận hành bốn mùa không bao giờ dứt. Cho nên nói: "lấy chi làm mệnh, xét nghịch thuận để thấy vòng xoay."

 Đàm Oánh nói: lộc của can suy ra thì có hướng bối, tốt xấu xét kỹ thì có nông sâu. Bối mà lại nghịch thì có thể định là nghèo, hướng mà lại thuận thì biết là giàu. Nhưng không thể chỉ theo một đường mà lấy khuôn phép, cũng có người gặp bối lộc mà không nghèo. Vì thế chi làm nhân nguyên, vận của hạng buôn bán có được có mất. Nam thì đón, nữ thì tiễn (một bên đếm thuận, một bên đếm ngược); bĩ và thái (bế tắc và hanh thông) xen nhau. Gặp tốt hay gặp xấu (?) thì cách dùng đã định.

 Vận đi thì một chi là mười năm. Khi quy đổi thì ba ngày tính làm một năm. Tinh tường lẽ hưu vượng (thịnh suy của ngũ hành theo mùa) là chỗ diệu, thấu suốt biến thông là… (?)

 Nói can chi trước thì tám chữ đã định. Hành vận (sự vận hành của các chặng vận trong đời người) là điều quan trọng nhất của tam mệnh, nên đưa phép ấy lên trước để chỉ cho người. "Vận đi một chi là mười năm, quy đổi ba ngày làm một năm" là phép lập vận của người xưa: đếm số ngày từ ngày sinh tới tiết khí gần nhất, cứ ba ngày tính một năm, để biết bao nhiêu tuổi thì bắt đầu vào vận. Khi quy đổi phải biết rõ số ngày thực đã trải. Mệnh có tiết khí nông sâu khác nhau. Vận có khi tính theo ngày sinh, có khi tính theo tiết khí, mỗi cách một khác. Trong đó hoặc hưu hoặc vượng, phải khớp với tám chữ. Có mệnh ưa sinh vượng mà ghét hưu bại, có mệnh hợp hưu bại mà kỵ sinh vượng, nghìn biến vạn hóa. Nếu không phải người thông suốt chỗ sâu kín, biết lẽ tiêu tức để thấu hết cái diệu của tạo hóa, thì ai làm nổi việc này?

 Nói về khí: cái sắp tới thì tiến lên, cái đã xong việc thì lui đi, như rắn ở trong tro, như lươn ở trong bụi.

 Khí ở đây là khí của ngũ hành, lan ra bốn mùa. Như mùa xuân thì Mộc vượng, Hỏa tướng, Thổ tử, Kim tù, Thủy hưu. Đó là năm trạng thái: vượng là mạnh nhất, tướng là đang lên, hưu là nghỉ, tù là bị giam hãm, tử là chết. Khí được đón bằng lâm quan, đế vượng (giai đoạn thịnh nhất) là "cái sắp tới thì tiến". Khí bị quay lưng bằng hưu, phế, tử, tuyệt là "cái đã xong việc thì lui". Khí ngũ hành xoay vòng tiến lui. Người đi vận, mỗi lần ở một chi, cái đang lên đã tiến thì cái đang vượng phải lui. Cái đang nắm quyền mà dùng thì thành phúc, cái không nắm quyền mà dùng thì vô ích. Khí ngũ hành đã qua thì lui.

 Rắn và lươn đều thuộc loại Hỏa. Hỏa đến lúc tù, tử thì thành Thổ, đến lúc hưu, phế thì thành tro. Trong chi Tị có ba con thú là rắn, lươn, giun. Nên biết rắn, lươn là Hỏa; đến lúc tù tử hưu phế thì ở trong bụi, trong tro. Ấy là Thổ tiến mà Hỏa lui.

 Oánh hòa thượng nói: lươn và giun thuộc loài thủy thổ, ở trong bụi tất phải lo. Đằng xà (rắn bay) là thần của tro lửa, ở trong tro thì vui. Phương thì gom theo loại, vật thì chia theo bầy. Thuận theo điều nó muốn thì tốt, trái với chỗ nó hướng tới thì xấu. Từ loài vật có thể nhìn thấy tạo hóa. Người đi vận dù cùng một cung mà khí có tiến có lui; chỗ ở không khác mà mệnh có sống có chết. Do đó thấy không thể không tinh tường hưu vượng, thấu suốt biến thông. Thuyết này đúng.

 Nói về cái có: là từ không mà lập ra có. Nói về cái không: trời rủ hình tượng xuống để bày vẻ.

 Câu này nói rõ khí ngũ hành là từ không mà lập ra có, nên mượn thiên tượng năm sao (Mộc tinh, Hỏa tinh, Thổ tinh, Kim tinh, Thủy tinh) để làm rõ. Lúc mới tán ra muôn vật, ai làm ra cái có? Sau Thái cực (cội nguồn đầu tiên của vũ trụ), ai làm ra cái không? Có ra từ không, không sinh từ có. Ở trời thì thành tượng, ở đất thì thành hình, biến hóa hiện ra.

 Nói về cái thường hằng thì lập nên nhân, lập nên nghĩa. Nói về việc thì hoặc thấy được, hoặc nghe được.

 Ngũ hành ở trời là năm sao, ở đất là năm núi lớn (Ngũ Nhạc), ở người là năm tạng. Suy rộng ra mà thi hành thì là ngũ thường (năm đức thường hằng: nhân, nghĩa, lễ, trí, tín). Thường nghĩa là có đạo lâu dài. Kinh Dịch nói: "Lập đạo trời là âm với dương, lập đạo đất là mềm với cứng, lập đạo người là nhân với nghĩa." Đạo người không có nhân nghĩa thì không đứng được.

 Kinh Thư nói: "Thứ hai là năm việc (ngũ sự): một là dáng mạo, hai là lời nói, ba là nhìn, bốn là nghe, năm là nghĩ." Ngũ thường và ngũ sự đều là biến hóa của ngũ hành, thông với việc người. Tính tình, đi ở, thấy nghe, động tĩnh của con người đều không ra ngoài số ấy. "Hoặc thấy hoặc nghe" nghĩa là: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ thì thấy được, còn cung, thương, giốc, chủy, vũ (năm âm của nhạc cổ) thì nghe được. Dáng mạo, lời nói, nhìn, nghe, nghĩ thì thấy được, còn nghiêm kính, thuận trị, sáng suốt, mưu tính, thông thánh (năm đức ứng với năm việc) thì nghe được. Công dụng của ngũ hành nhiều đến không kể hết. Nếu không phải người linh hoạt sáng suốt thì ai xét kỹ và ngầm hiểu được?

 Cao là quý báu, lẻ là sang trọng. Có tướng tinh phò đức, có thiên ất đến gặp. Nhưng nếu gốc và chủ ở thế hưu tù thì việc ra làm hay ở ẩn đều chìm lấp.

 Sùng (cao) là ngược với thấp, kỳ (lẻ) là đối với chẵn. Vật chồng chất mà cao lên, làm cho cao gọi là sùng; trong ngũ hành là trên sinh dưới. Vật không có gì ghép đôi gọi là kỳ; trong ngũ hành là khác loại mà lại hợp thành bầy. Tướng tinh ở đây là nguyệt tướng (vị thần chủ quản ứng với từng tháng). Đức là thiên đức, nguyệt đức (những sao tốt tính theo tháng, chủ giải trừ điều dữ). Thiên ất là quý thần (sao quý nhân tốt nhất, chủ được người giúp đỡ).

 Năm sinh là gốc, ngày sinh là chủ. Hưu tù là nói đối lại với sinh vượng. Mệnh người có bốn trụ năm, tháng, ngày, giờ. Nếu ngũ hành trên sinh dưới, có tam kỳ Ất, Bính, Đinh (ba can quý hiếm), lại mang tướng tinh, đức, quý nhân, gốc và chủ sinh vượng được đất, thì gọi là tướng tốt cùng đến, phúc tới thành mừng. Đó là mệnh cực quý. Bài phú nói trước rằng cao và lẻ là quý báu, nói sau rằng gốc và chủ kỵ hưu tù. Như vậy thấy cao và lẻ là khó gặp, gốc và chủ mới là cốt yếu, còn các thần sát (các sao tốt xấu) thì nói sau. Do đó biết xem mệnh lấy ngũ hành làm đầu, lấy sinh vượng làm trên; tướng tinh, đức, quý nhân lại là những thần sát tốt nhất.

 Từ (Từ Tử Bình) nói: sùng là nói theo gốc và chủ; phàm những chi trong mệnh nắm việc thọ, nắm của cải, nắm họa phúc cũng gọi là sùng. Kỳ là nói theo lộc mã; phàm tài, quan, ấn, thực trong mệnh cũng gọi là kỳ. Đây là các mối quan hệ sinh khắc với can ngày: tài là của cải, quan là chức quyền, ấn là sự che chở, học vấn, thực là phúc ăn mặc. Đức là chi giao đức với ngày sinh, tức lục hợp (sáu cặp chi hợp nhau). Ví như năm Nhâm Dần, tháng Canh Tuất, ngày Quý Mão, giờ Ất Mão: nguyệt tướng tháng chín ở Mão, phò ngày sinh; ngũ hành tháng chín là Kim, Thổ; lục hợp thì Mão hợp Tuất, Ất hợp Canh, Mậu hợp Quý. Như thế ngũ hành đều không ở đất hưu bại nên quý. Thuyết này dường như không phải ý bài phú.

 Còn như câu trần được ngôi thì không nhỏ, lấy tín mà thành nhân. Chân vũ nắm quyền thì biết là bậc tài lớn, được chia phần điềm lành.

 Đây nêu Thủy và Thổ làm ví dụ cho các hành còn lại. Câu trần là thần tướng của Thổ, về ngũ thường là tín. Chân vũ là thần của Thủy, về ngũ thường là trí. Tín đủ để đạt tới bậc thánh, trí đủ để xây dựng đạo. Công dụng của ngũ hành riêng tốt ở chỗ này. "Được ngôi" là người can Mậu, Kỷ sinh tháng bảy, mẹ ở nơi của con (Thổ là mẹ của Kim, tháng bảy là tháng Thân thuộc Kim). "Nắm quyền" là người can Nhâm, Quý sinh tháng bảy, con ở nhà mẹ. Hai hành cùng nguồn vì đều trường sinh ở Thân.

 Từ cho rằng: Mậu, Kỷ ngồi trên Dần, Mão hoặc Hợi, Mão, Mùi; Nhâm, Quý ngồi trên Ngọ, Tị hoặc Thìn, Tuất, Sửu, Mùi; bên dưới có quan ấn, lộc mã, vượng tướng, khố mộ, thì là được ngôi, nắm quyền. Thuyết ấy dường như trái với ý bài phú. Không bằng chỉ lấy Thổ sinh vào tứ quý (bốn tháng cuối của bốn mùa), Thủy gặp ba tháng đông là đúng.

 Bất nhân bất nghĩa là do Canh, Tân với Giáp, Ất gặp nhau lệch lạc. Khi phải khi trái là do Nhâm, Quý với Bính, Đinh sợ nhau.

 Trên đã nói nắm quyền, được ngôi thì không lệch lạc, không sợ nhau. Nếu Giáp gặp Canh, Ất gặp Tân, Bính gặp Nhâm, Đinh gặp Quý thì như hai cô gái ở chung, hai chàng trai ở cùng, âm dương không hợp nên không thành việc mừng. Canh, Tân chủ nghĩa, Giáp, Ất chủ nhân; vì lệch lạc nên bất nhân bất nghĩa. Bính, Đinh chủ lễ, Nhâm, Quý chủ trí; vì sợ nhau nên khi phải khi trái.

 Nếu Canh hợp với Ất, Tân hợp với Giáp thì cứng mềm nương nhau, nhân nghĩa cùng thành, không phải lệch lạc. Nếu Bính gặp Quý là quan, Đinh hợp Nhâm là lộc thì âm dương phối nhau, nước lửa giúp nhau thành việc, không phải sợ nhau. Có người cho Giáp Thân, Ất Dậu là bất nhân, Canh Dần, Tân Mão là bất nghĩa, vì ở Dần, Thân thì Canh và Giáp lệch lạc, ở Mão, Dậu thì Ất và Tân ngầm đánh nhau. Bính với Nhâm thì Bính sai Nhâm đúng; Đinh gặp Quý thì Quý đúng Đinh sai. Tý, Ngọ cũng vậy, Tị, Hợi cùng một lẽ. Phàm mệnh gặp một chi như thế mới có thể bàn tới.

 Cho nên có bậc tiên hiền khiêm nhường sống giữa đời mà cầu làm tiên: tôn Phật thì ở cung Ly (quẻ Ly ứng với Hỏa, với tâm) mà tu định (lắng tâm thiền định); về với Đạo thì ở thủy phủ (Thủy ứng với thận, nơi chứa tinh) mà cầu… (?)

 Nhân nghĩa thường trái nhau vì chuyện được mất, phải trái thường vướng vào chuyện thịnh suy. Vì thế người đời hằng ngày dùng mà không biết, chưa từng được nghỉ ngơi. Nên có bậc tiên hiền khiêm nhường sống giữa đời mà cầu làm tiên: cắt bỏ ái luyến, bớt riêng tư, ít ham muốn. Hoặc tôn Phật để diệt lửa trong tâm, hoặc về Đạo để bồi bổ tinh của thận. Trong thì giữ tinh thần, ngoài thì trừ ảo vọng. Những người thấu suốt rằng vật và ta không thật có, hiểu đến tận cùng lẽ sắc và không, đều là như thế.

 Thế mới biết ngũ hành thông với đạo, cách lấy ra dùng có nhiều cửa. Người hiền thì sắp đặt có thứ lớp, kẻ kém cỏi thì làm rối loạn. Thành là nhờ dùng khéo, hỏng là vì không biết dùng.

 Đạo không đâu không có, vật không cái nào không phải đạo. Biến hóa ngũ hành thông với đạo lớn, có gì mà không bao gồm? Cách lấy dùng không chỉ một nên gọi là nhiều cửa. Như người hiểu đạo lấy nó để tu định, người tu tiên lấy nó để cầu tiên. Nếu không phải người đốn ngộ (chợt giác ngộ trọn vẹn) thì sao dự được vào việc này? Cho nên người hiền có được nó thì có thể thấu lý, tận tính, đạt tới công dụng kỳ diệu của ngũ hành. Kẻ ngu đánh mất nó thì rốt cuộc tự mê muội mà chẳng được gì. Người có tài nuôi dưỡng nó để được phúc, kẻ bất tài làm hỏng nó mà chuốc họa. Kinh Dịch nói: "Nếu không phải người xứng đáng thì đạo không tự đi suông."

 Hình thấy được và hình không thấy được, không lúc nào là không có. Mối tơ rút ra được và mối không rút ra được, muôn đời vẫn nối liền.

 "Hình thấy và không thấy": như lộc của mười can gửi trong mười hai chi thì có hình thấy và không thấy. Giáp có lộc ở Dần, Dần là lộc hiện ra thấy được. Nếu không thấy Dần mà thấy Tuất, dùng phép ngũ tử nguyên độn (phép từ can ngày suy ra can của từng giờ, khởi từ giờ Tý) mà đếm đến Tuất thì được Giáp Tuất; Tuất là lộc đường của Giáp, đó là lộc không thấy. Giáp lấy Tân làm quan, Tân có lộc ở Dậu, nên nói "Giáp nhận gà vàng"; Dậu là quan hiện ra thấy được. Nếu không thấy Dậu mà thấy Mùi, theo câu "thiên quan độn Giáp vào bầy dê", trên Mùi có Tân, đó là quan không thấy.

 "Mối rút và không rút": khí dương sinh ở Tý, vượng ở Mão, hết ở Ngọ; khí âm sinh ở Ngọ, vượng ở Dậu, hết ở Tý. Dương sinh thì âm chết, âm biến thì dương hóa. Tý và Ngọ là đầu và cuối của sự hóa sinh âm dương, không bao giờ cùng tận. Âm cực thì dương sinh, dương cực thì âm sinh. Khí từ Tý, Ngọ như mầm trong vỏ hạt nứt ra đâm lên, ra vào không trở ngại, qua lại không cùng, như mối tơ nối dài muôn đời không đứt. Đó là ý câu này.

 Thái (?) nói: hình thấy và không thấy, mối rút và không rút, tức là ngày dời tháng đổi, nóng qua lạnh tới, thay nhau suy thay nhau thịnh, lần lượt nghỉ lần lượt vượng, khi sáng khi tối, khi co khi duỗi, liên miên như còn mãi, không lúc nào không có. Âm dương ngũ hành có thấy có không thấy, có rút có không rút. Lý của nó diệu, cơ của nó phát ra, không vật nào không có, không lúc nào không vậy. Từ khi có trời, đất, người thì đã như thế. Cốt ở chỗ phải đốn ngộ (?).

 Vì thế Hà Công sợ thất sát, Tuyên phụ (Khổng Tử) sợ nguyên thần. Tiên Nga Mi bày ra phép tam sinh nhưng không trọn vẹn cho kẻ sĩ và thường dân. Quỷ Cốc truyền phép chín mệnh nhưng tóm lại chỉ xem theo sao. Nay tập hợp chỗ cốt yếu của các nhà, lược bỏ cái tài thiên lệch. Nếu chưa hiểu thông các ngả thì chỗ diệu cần được thần ngộ (lĩnh hội bằng sự linh mẫn của tâm).

 Nguyên thần (một hung sát, nằm ở chi gần đối xung với năm sinh, chủ hao tổn, trắc trở) và thất sát (hung sát chủ khắc hại, tai họa) là hai sát dữ nhất. Mệnh ai cũng bẩm ngũ hành, ai thoát được nỗi lo này? Thánh hiền thời xưa như Hà Thượng Công là bậc tiên, Văn Tuyên Vương (Khổng Tử) là bậc thánh tột bậc, mà còn đều sợ hai sát ấy, huống chi người khác. Vì thế các ngài viết sách giúp đời, báo trước tốt xấu họa phúc từ khi chưa nảy mầm.

 Tiên Nga Mi bày ra tam sinh không phải là không tinh. Quỷ Cốc Tử truyền chín mệnh không phải là không thông. Chỉ vì lời lẽ sâu kín khó lường, nên nói "tóm lại xem theo sao", "không trọn cho sĩ thứ". Tam sinh là lộc, mệnh, thân. Chín mệnh là hai cung thân và mệnh, hai ngôi lộc và mã, cùng với năm sinh, thai, tháng, ngày, giờ. Lạc Lục Tử tập hợp ý chính của các nhà, lược bỏ cái tài thiên kiến, riêng nêu ra kiến giải tâm đắc mà viết thành bài này. Đại ý là giải thích thông các ngả; còn cơ diệu thì ở chỗ người học tự thần ngộ mà biến thông, như thế mới là tốt.

 Thần (tôi) xuất thân từ Lan Dã, trộm ngưỡng mộ phong thái của bậc chân nhân. Vào chợ thì không có phép diệu treo bầu, đi đường lớn thì không có phép thần hóa gậy. Chỉ nín một hơi để ngưng thần, tiêu tan ngũ hành mà thông với đạo.

 Thần là tiếng tự xưng khi nói với vua. Lan Dã là tên đất, tác giả tự kể nơi mình xuất thân. "Trộm ngưỡng mộ phong thái chân nhân" thì chí hướng đã lớn. Treo bầu, hóa gậy là chuyện Hồ Công và Phí Trường Phòng: Hồ Công bán thuốc ngoài chợ, tối nhảy vào trong chiếc bầu treo; ông cho Phí Trường Phòng chiếc gậy cưỡi về, gậy hóa thành rồng. Tác giả khen người xưa cực diệu và tự trách mình không có tài. Ngoài thì dứt điều ham muốn, trong thì không vướng suy nghĩ, nín một hơi để ngưng thần, tiêu tan ngũ hành mà thông với đạo, nên viết bài phú này và đặt tên là "Tiêu tức". Vì tạo hóa có tiêu (lặn mất) có tức (sinh trưởng), nên gọi như vậy.

 Càn Khôn lập nên đực cái, Kim Mộc định nên cứng mềm. Ngày và đêm lần lượt làm vua tôi, màu xanh và màu đỏ có lúc làm cha con.

 Đây là quy mô lớn của lẽ tiêu tức trong tạo hóa. Càn thuộc dương, là đạo trời, đạo vua, đạo chồng. Khôn thuộc âm, là đạo đất, đạo tôi, đạo vợ. Càn lấy động làm thể, gọi là mở cửa. Khôn lấy tĩnh làm thể, gọi là đóng cửa. Càn Khôn lập nên sự phối hợp âm dương đực cái; hai bên giao thông thì biến hóa của ngũ hành ở trong đó. Kinh Dịch mở đầu bằng Càn Khôn chính là ý này.

 Nhân thì mềm, nghĩa thì cứng, đó là tính do Kim và Mộc nắm giữ. Một âm một dương, cứng mềm đẩy nhau. Chỉ cứng mà không mềm thì không sinh ra biến, chỉ mềm mà không cứng thì không sinh ra hóa. Ngày là cứng, sinh biến mà tiến; đêm là mềm, sinh hóa mà lui. Chồng chất cứng mềm thành biến hóa, chồng chất ngày đêm thành tiến lui. Ngày là dương, tượng trưng cho vua; đêm là âm, tượng trưng cho tôi. Đạo của ngày đêm, ở chỗ nhỏ có tiêu tức, ở chỗ rõ có đầy vơi, về phân chia có tối sáng, về số có sống chết. Khi Thái khi Bĩ, khi Tổn khi Ích (tên các quẻ Dịch: Thái là hanh thông, Bĩ là bế tắc, Tổn là hao bớt, Ích là tăng thêm). Đầu cuối nối nhau, mới cũ thay nhau, vinh nhục đến, phúc lộc tới, không gì không bắt gốc từ đây.

 Thần của ngũ hành gọi là đế. Thanh Đế phương đông là cha, sinh ra Xích Đế phương nam là con. Lẽ xanh đỏ là đạo cha truyền cho con. Ý nói trong âm dương ngũ hành có đạo vua tôi, cha con, vợ chồng. Đó là ý chỉ lớn của tạo hóa thông với luân thường của con người vậy.

 Không thể chỉ theo một đường mà lấy khuôn phép, không thể chỉ dùng một lẽ mà suy. Có lúc mùa đông gặp nóng bức, cỏ mùa hè gặp sương giá. Trong muôn loài có chuột âm ở trong băng, rùa thần ở trong lửa.

 Đây nói đạo âm dương ngũ hành vi diệu khó thông, ẩn sâu khó lường, không thể chỉ theo một đường, một lẽ mà suy. Đông lạnh hè nóng là lẽ thường, là thời chính. Nếu đông gặp nóng bức, cỏ hè gặp sương thì không đúng thời. Không đúng thời mà vẫn thi hành lệnh của mùa, há có thể câu nệ theo lẽ thường sao? Chuột, lửa, băng (?): đây là lẽ có của loài, là điều thích hợp với loài (?). Chuột âm ở trong băng, rùa thần ở trong lửa thì không phải chỗ của loài nó. Không phải chỗ của loài mà vẫn ở đó, há có thể bàn theo một đường sao? Cái thường thì dễ xét, cái bất thường thì khó cùng tận. Tạo hóa há dễ nói sao!

 Trâu Tử thổi ống luật mà hang lạnh trở lại mùa xuân; người vợ hiếu thảo ngậm oan mà tháng sáu sương bay. Sách xưa nay chép tai dị loại này rất nhiều, không thể nói đó không phải là biến của âm dương ngũ hành. Lông chuột lửa dệt thành vải, mỡ tằm băng dâng lên làm đồ cúng (?), đó là điều người đời đều biết. Sách Thần dị kinh nói: phương bắc có băng nhiều tầng rộng vạn dặm, dày trăm trượng, có con chuột nặng vạn cân, lông dài hơn một thước, ẩn ở trong đó. Đó là chuột âm ở trong băng. Sách Nhĩ Nhã nói: một là thần quy, mười là hỏa quy. Quách Phác khen rằng: trời sinh vật thần, quý như mười chuỗi tiền (?), có con chơi trong lửa. Đó là rùa thần ở trong lửa.

 Từ Tử Bình cho rằng đông chí một dương sinh, hạ chí một âm sinh là "đông gặp nóng bức, cỏ hè gặp sương". Ông lại cho rằng Quý có lộc ở Tý làm nhân nguyên, Bính lấy Quý làm quan ấn; Mậu có lộc ở Tị làm nhân nguyên, Quý lấy Mậu làm quan ấn; đó là "chuột âm ở băng, rùa thần ở lửa". E rằng không phải ý bài phú.

 Vì thế âm dương ít ai lường được, vật lạ khó cùng tận. Đại để ba tháng đông ít nóng, chín tuần hè nhiều dương. Họa phúc giống như điềm lành điềm dữ, thầy bói chỉ mong đúng được tám chín phần.

 Đoạn trên nói đông nóng, hè sương, chuột ở băng, rùa ở lửa không phải lẽ thường của âm dương mà là do vật loại cảm ứng nhau, nên nói khó lường, khó cùng. Đoạn này quay lại soi phá đoạn trên. Nói "có lúc đông gặp nóng" nhưng đại để ba tháng đông nóng ắt ít. Nói "cỏ hè gặp sương" nhưng đại để chín tuần hè dương ắt nhiều. Nóng lạnh đã có lẽ thường thì âm dương có thể dòm thấy chỗ sâu. Họa phúc nên lấy lý mà suy, điềm lành dữ hiện ra theo loại mà ứng.

 Thầy thuật chuyên bàn tam mệnh ngũ hành, xét hành niên (tuổi đang đi), tuế vận (năm và vận). Gặp vận vượng tướng, được ngôi thì hanh thông; gặp vận hưu tù, mất ngôi thì bế tắc. Chỉ cần nói theo lẽ thường mà mong đúng tám chín phần là đủ. Có cách hiểu khác: sự ứng nghiệm họa phúc của hành niên tuế vận trong mệnh người giống như sự biến dị của điềm lành dữ, vật lạ khó cùng tận, nên kẻ ôm thuật trong mười phần cũng khó mong được tám chín; vì trời đất còn không trọn công, huống chi con người. Cách hiểu này cũng thông.

 Hoặc như lúc sinh gặp đất hưu bại thì tuổi trẻ cô độc khốn cùng; về già lại gặp chốn kiến vượng (khí đang mạnh thịnh) thì đến lúc ấy lại lận đận. Còn trước xấu sau tốt là nguồn đục mà dòng trong; đầu tốt cuối xấu là gốc ngọt mà ngọn đắng.

 Thân tuy theo vận nhưng ắt phải mượn vận để giúp thân. Thế cần kịp thời, cũng phải mượn thời để cưỡi thế. Lúc sinh gặp tuổi khỏe mạnh thì vận nên ở chốn vượng; về muộn gặp năm suy yếu thì vận lại nên ở đất khốn. Đó là tùy nghi mà tiêu tức, hưu vượng tự nhiên. Lúc mới sinh suy tàn mà tuổi già hưng thịnh thì gọi là nguồn đục dòng trong. Tuổi trẻ (?) kiến vượng mà về già lại sa sút (?) thì gọi là gốc ngọt ngọn đắng.

 Vậy phải so lường vận khí, xét đến cội nguồn: trước xem căn cơ dày hay mỏng, lại rõ đầu cuối của vận hạn. Tuy chưa trăm phát trăm trúng nhưng cũng có thể mong được tám chín phần. Đại để mệnh người lấy năm làm tôn, thai, tháng, ngày, giờ theo thứ tự mà giúp. Cho nên nói năm là vua cha của tứ trụ, là chủ tể của tốt xấu, vì thế mà lập năm. Muốn rõ gốc của vận khí, suy nền của hư thực thì lấy tháng. Muốn xem điềm an nguy, xét nguồn khổ vui thì lấy ngày. Muốn định gốc sang hèn, quyết hạn sống chết thì lấy giờ. Muốn biết khởi đầu của thai nghén (?), xét lúc trước khi thành hình thì lấy thai.

 Tháng quản thời kỳ đầu đời, ngày quản thời kỳ giữa, giờ quản thời kỳ cuối, còn năm thì thống quản tất cả. Cần đầu cuối cùng giúp nhau, trước sau ứng hợp nhau thì giàu sang đều trọn, tài lộc đều hiển, không có chuyện trước tốt sau xấu hay trước xấu sau tốt. Nhưng điều ấy không dễ có. Nếu chỉ khúc giữa và khúc cuối hưng thịnh thì cũng là mệnh thành tựu chắc thật.

 Xem điềm báo trước, xét từ cội nguồn: gốc có trước mầm, quả có sau hoa.

 Thuyết bàn mệnh lấy thai làm gốc, tháng làm mầm, ngày làm hoa, giờ làm quả. Xét đến gốc thì biết mầm, thấy hoa rồi mới biết quả. Cho nên thánh nhân xem điềm báo trước, thấy được từ khi chưa nảy mầm, tức là xét cội nguồn thì biết được ngọn ngành. Từ nói: muốn biết tốt xấu trong vận, trước hết xem căn nguyên mạnh hay yếu. Căn nguyên có quý thì vận đến chỗ quý ắt quý; căn nguyên có tài thì vận đến chỗ tài thì phát tài; căn nguyên có tai thì vận đến chỗ tai thì sinh tai. Thuyết ấy cũng thông.

 Thai sinh và nguyên mệnh: ba con thú định dòng họ gốc gác. Luật lữ cung thương: phép ngũ hổ bàn chuyện thành bại.

 Cầm tinh chia làm ba mươi sáu ngôi, chi có mười hai, xếp theo thứ tự thì mỗi chi có ba con thú. Người tuổi Tý là chuột, dơi, én; Sửu là trâu, cua, ba ba; Dần là hổ, mèo rừng, báo; Mão là thỏ, cáo, lửng; Thìn là rồng, giao long, cá; Tị là rắn, lươn, giun; Ngọ là ngựa, hươu, nai; Mùi là dê, chim ưng, nhạn; Thân là khỉ, vượn, khỉ lông dài; Dậu là gà, quạ, trĩ; Tuất là chó, sói, sài lang; Hợi là lợn, heo và một con nữa (?). Ngưng Thần Tử (?) nói: người giống với thần thú của mình tức là có thiên lộc, chủ đại phú quý; người không giống thì không có lộc (?). Đều lấy hình dạng, thần thái, tính tình, khí chất mà đoán.

 Thai sinh và nguyên mệnh: ví như người sinh năm Giáp Tý, tháng sinh Quý Dậu, thì thai gặp Giáp Tý, trùng với nguyên mệnh (thai là tháng thụ thai, tính bằng can tháng sinh tiến một ngôi, chi tháng sinh tiến ba ngôi). Lại như người Ất Sửu mệnh Kim, tháng sinh là Kỷ Mão, thai gặp Canh Ngọ, lấy Thổ sinh Kim. Hai thuyết đều xét kỹ, ý không xa nhau. Có người nói: từ năm lấy ra tháng, từ tháng lấy ra thai, xem ba chỗ ấy thuộc con thú nào, gọi là ba thú. Xem chúng có nuốt ăn, làm hại hình nhau hay không thì có thể định gốc gác dòng họ.

 Sáu dương là luật, sáu âm là lữ (mười hai thang âm của nhạc cổ, chia sáu dương sáu âm). Năm âm đều gom về luật lữ. Luật lữ hợp nhau, chia chi định can, ngũ hành hợp lại thành năm âm. Cho nên Giáp, Kỷ là âm cung thuộc Thổ, độn khởi từ Bính Dần; Ất, Canh là âm thương thuộc Kim, độn khởi từ Mậu Dần; Bính, Tân là âm vũ thuộc Thủy, độn khởi từ Canh Dần; Đinh, Nhâm là âm giốc thuộc Mộc, độn khởi từ Nhâm Dần; Nhâm (?), Quý là âm chủy thuộc Hỏa, độn khởi từ Giáp Dần. Năm âm đều khởi từ Dần. Đây là phép ngũ hổ độn: từ can năm suy ra can của tháng Giêng (tháng Dần). Dần là đầu của mười hai tháng, đầu của mười hai giờ. Thành bại tốt xấu của người bắt đầu từ đây.

 Không hợp mà lại có hợp, người học sau khó biết. Được một mà chia làm ba, tiền hiền không chép.

 Đạo lập ở số hai, thành ở số ba, biến ở số năm, mà số của trời đất đủ ở mười, chẳng qua là ghép đôi mà thôi. Không hợp mà có hợp: như Giáp hợp với Kỷ, trong trụ không thấy Kỷ mà có Ngọ, vì trong Ngọ có lộc của Kỷ. Dần hợp với Hợi, trong trụ không thấy Hợi mà có Nhâm, vì trên Hợi có lộc của Nhâm. Lại như Dần, Ngọ, Tuất tam hợp (ba chi hợp lại thành một cục ngũ hành, ở đây là cục Hỏa), trong trụ không thấy Dần mà có Giáp, vì trong Dần có lộc của Giáp. Được một chia ba: như Giáp được Kỷ là một hợp, được Ngọ là hai hợp, được Hợi là ba hợp. Đó là được một lộc mà chia ra ba lộc, cùng một lẽ xuyên suốt với "hình thấy không thấy, mối rút không rút" ở trên.

 Lý Hư Trung bàn về cách can chi hợp toàn: năm ngôi năm, tháng, ngày, giờ, thai có thể hợp đủ can chi. Nói Tý thì có Sửu, nói Dần thì có Hợi, nói Giáp thì có Kỷ, nói Ất thì có Canh. Năm ngôi can lộc nếu mang Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu thì tự nhiên hợp ra Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý. Mười hai chi nếu mang Dần, Mão, Thìn, Tị, Ngọ thì tự nhiên hợp ra Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi. Nếu ở ngôi Tý, Sửu lại có lộc mã thêm vào thì mười can mười hai chi đều hợp đủ.

 Từ nói: không hợp mà có hợp tức là các cách hình hợp như Sửu xa hợp Tị, Tý xa hợp Tị. "Được một" là khi đã thấy Dần hình Tị, Sửu phá Tị (?), khiến Bính, Mậu bị hình phá mà bật ra, thì liền chia ba mà đi, tức là tam hợp Tị, Dậu, Sửu. Ca xưa nói: "Hổ sinh chạy tới Tị, lợn khỉ chạy (?), dê đánh lợn (?), rắn tự nhiên vinh." Lời giải này cũng thông.

 Năm tuy gặp quan đới mà vẫn còn tai họa sót lại; vận mới đến chốn suy mà vẫn còn mang chút phúc.

 Năm ở đây là thái tuế (năm đang trải qua). Vận là đại vận (mỗi chặng vận mười năm). Năm tuy gặp quan đới (giai đoạn thứ ba trong vòng trường sinh, như người mới đội mũ trưởng thành) nhưng vẫn còn mang tai họa sót lại của bạo bại (giai đoạn bại, chủ tai ương bất ngờ). Vận tuy đến chốn suy nhưng vẫn còn mang chút phúc của quan vượng (lâm quan, đế vượng). Vì thế mới có thuyết mỗi vận chia năm năm trước, năm năm sau. Hai câu là lối hỗ văn: nói vế này để thấy cả vế kia.

 Đại để thiên nguyên yếu ớt thì cung tốt cũng không đủ làm nên vinh hiển. Trung và hạ hưng thịnh thì quẻ xấu cũng không gây nổi lỗi lầm.

 Thiên nguyên là mười can. Can lấy sinh vượng làm vinh; nếu ở suy, bệnh, tử, mộ, tuyệt thì thiên can yếu ớt. Khi ấy dù cung phận gặp được là tốt, như được tài quan, tướng tinh, thiên ất, cũng không đủ làm vinh. Trung là địa chi, hạ là nạp âm. Trung và hạ đều ở đất ngũ hành hưng vượng thì dù bát quái định phận là xấu cũng không gây tai được.

 Từ nói: phàm mệnh có thiên nguyên đến đất tài quan nhưng sinh không đúng thời, bản khí yếu ớt, ngũ hành trên dưới hưu vượng lại không giúp nhau, thì dù quan gặp cái tốt của lộc mã cũng không đủ làm vinh. Như người can Canh, Tân sinh tháng xuân, ở ngôi khác có Hỏa khắc Kim. Kim thấy Dần, Mão, Giáp, Ất là tài, nhưng trong Mộc có Hỏa vượng hại Kim, Kim lại không được lệnh (không đúng mùa của mình), nên dù cung thuộc tài tốt mà lại phát hung họa. Trung là nhân nguyên, hạ là chi nguyên. Như Đinh lấy Nhâm làm quan ấn, trung và hạ có lộc mã kiến vượng thành mừng, thì dù Hỏa đến đất tuyệt vẫn nhờ được cái quý của trung và hạ. Thành Giám nói: "Lộc tuy tuyệt mà vẫn dựng nên quý." Đào Chu nói: "Tuyệt lộc mất tài không phải điềm xấu." Chính là vậy. Có người lấy nhất cát, tam sinh thuộc cửu cung, lấy ngũ quỷ, tuyệt mệnh thuộc bát quái, cũng thông.

 Nếu gặp bậc trên xấu mà bậc dưới tốt thì cứu chữa cũng không có công. Bậc trên tốt mà bậc dưới xấu thì gặp tai tự khỏi. Lộc có ba hội, tai có năm kỳ.

 Lấy năm làm bậc trên, thai, tháng, ngày, giờ theo thứ tự mà giúp. Lấy đại vận làm bậc trên, thái tuế và tiểu vận (vận từng năm) theo thứ tự mà giúp. Nếu bản mệnh với đại vận hợp đức ở chốn kiến vượng thì tuế vận, ngày giờ dù xấu cũng không gây lỗi. Nếu đại vận với bản mệnh giao chiến ở đất tử tù thì tuế vận, ngày giờ dù tốt cũng chưa đủ cứu. Cho nên mới nói như vậy.

 "Lộc có ba hội" là trường sinh, đế vượng, khố, là đất cực tốt. "Tai có năm kỳ" là suy, bệnh, tử, bại, tuyệt, là đất cực xấu. Vì chữ lộc ở đây nói đối với tai, không phải lộc của can, nên phải hiểu linh hoạt. Người học ngày nay chỉ nêu tam hợp, cho rằng Kim gặp Tị Dậu Sửu, Mộc ở Hợi Mão Mùi, Hỏa được Dần Ngọ Tuất, Thủy gặp Thân Tý Thìn là "lộc có ba hội", như thế là sai.

 Từ nói: trong tam nguyên trong ngoài của tám chữ, cái nào đắc lực nhất thì là bậc trên, tức dụng thần (yếu tố then chốt có lợi cho cả lá số). Dụng thần không được bị tổn thương; nếu bị tổn thương thì dù ngôi khác tốt cũng không cứu được. Nếu tam nguyên trong ngoài của năm, tháng, ngày, giờ dù có khắc chiến nhưng không tổn tới bậc trên thì gặp tai tự khỏi. Lại cần xét kỹ thần bị tổn chủ việc tốt xấu gì: hại mệnh thì bản thân gặp tai, hại vợ thì vợ gặp tai, hại quan thì mất quan. Thuyết ấy có lý, nhưng hiểu chữ tôn ti và chữ tai theo cách khác cũng thông.

 Xấu nhiều tốt ít thì giống hào đầu quẻ Đại Quá; phúc mỏng họa sâu thì ví như hào chín năm quẻ Đồng Nhân.

 Mệnh xấu nhiều tốt ít, vì hưu tù không có khí nên không nên tiến lên làm việc, giống hào đầu quẻ Đại Quá. Lời hào nói: "Hào sáu đầu, lót bằng cỏ tranh trắng, không lỗi." Hào sáu là âm mềm, không có tài hơn người; hào đầu ở dưới, không phải lúc có thể làm việc, chỉ nên lánh đời tránh ngôi; đây là răn người về đạo cẩn thận. Phu Tử nói: "Cẩn thận theo cách ấy mà làm thì không sai lầm gì." Chính là ý này. Mệnh phúc mỏng họa sâu, vì ngũ hành khắc nhau mà không có khí, cũng không hợp mưu cầu tiến dùng, ví như hào năm quẻ Đồng Nhân. Lời hào nói: "Cùng người, trước khóc gào mà sau cười, đại quân thắng rồi mới gặp nhau." Lời Tượng nói: "Cái trước của Đồng Nhân là vì ở giữa mà ngay thẳng." Thấy rằng đường ngay khó đi; đây là răn người phải tự thắng mình.

 Nghe tin mừng mà không mừng là do sự đầy của lục giáp; đáng lo mà không lo là nhờ ngũ hành cứu giúp.

 "Nghe mừng" là nói theo chữ "đầy", đầy là thêm. "Không mừng" là nói theo chữ "vơi" (?), vơi là bớt. Đạo thêm bớt do lục giáp (sáu tuần Giáp, tức sáu nhóm mười ngày, mỗi nhóm khởi đầu bằng một can Giáp) mà suy ra. Có người lấy không vong (hai chi bị thiếu trong mỗi tuần Giáp, coi là chỗ trống rỗng, làm mất hiệu lực của sao rơi vào đó) làm chỗ hư thoát của trời đất. Mệnh thuộc sáu dương sợ ở cung dương, mệnh thuộc sáu âm sợ ở ngôi âm. Tuế vận, hành niên gặp lộc mã quý nhân mà rơi vào không vong, cái đầy của ngũ hành bị chế lại, đó là nghe mừng mà không mừng.

 "Đáng lo mà không lo" là chỗ ngũ hành hưu phế mà gặp sinh, như Mộc được Giáp Thân, Quý Tị (?). Ví như người sinh năm Mậu Thân gặp Đinh Dậu là phạm các sát xấu bạo bại, phá toái, tự hình; nhưng Đinh Dậu là Hỏa đã chết, hóa thành Thổ, con truyền đạo mẹ. Người sinh năm Giáp Dần vận đến Thân, bị xung hình, phản ngâm, lộc mã đều tuyệt, bị Kim vượng chế; nhưng độn ra thấy Nhâm Thân là can cứu thần. Sách thuật nói: "Chỗ tuyệt gặp cha mẹ, đổi tai thành phúc." Chính là vậy.

 Tôi thấy thuyết về lục giáp ngũ hành tròn trịa linh hoạt. Hoặc nguyên mệnh tám chữ có đầy, có cứu, có giúp; hoặc vận đi và lưu niên (năm đang chảy qua) có đầy, có cứu, có giúp; không thể giữ cố định. Đầy là nói có thể tốt có thể xấu. Cứu giúp là chế cái xấu, phò cái tốt.

 Tám cô đến ngũ mộ, Tuất Mùi đi về phía đông. Sáu hư rơi xuống không vong, từ Càn quay đầu về phía nam.

 Trong tuần Giáp Tý, Tuất và Hợi là không vong, hai chi đối xung với chúng là lục hư (sáu ngôi hư), tức Thìn và Tị. Tuất Hợi là ngôi của quẻ Càn thuộc Kim, ở góc bắc của cực tây. Men theo các tuần Giáp Tuất, Giáp Thân mà từ Càn quay đầu về nam. Cho nên Dần, Thân, Tị, Hợi là đất bốn cô; Thìn, Tuất, Sửu, Mùi là chốn ngũ mộ (mộ: kho chôn, nơi ngũ hành thu tàng). Hướng về Tuất Mùi mà đi về đông, thuận theo không vong mà xoay ngược.

 Có người nói tám cô là tám chi còn lại sau khi trừ Thìn, Tuất, Sửu, Mùi (mộ của ngũ hành), là những chi cô hư. Cô đến mộ, như người tuổi Thân, Dậu thì cô thần ở Hợi, quả tú ở Mùi (cô thần, quả tú: hai sao chủ cô độc, góa bụa). Mộ của ngũ hành gửi trong khí bốn mùa, khí đều theo nguyệt kiến (chi của tháng) mà tới. Tuất và Mùi ở phía đi về đông là mộ của Hỏa và Mộc. Mộc sinh từ Hợi, Hỏa khởi từ Dần; khí Hỏa Mộc đều từ Dần đi về đông mà gom chứa ở mộ Tuất, Mùi. Như người sinh năm Ất Sửu lấy Hợi làm chính không vong của sáu âm, Hợi xung Tị là lục hư. Hợi là trời Càn, Tị là đất Tốn (?). Tị là thần đứng đầu phương nam, nên nói "sáu hư rơi xuống không vong". Cô đã đi về đông thì hư quay về tây, hai thứ luôn đối nhau. Đây bàn tổng quát tên các thần sát trong mười hai chi, thuận nghịch xoay vòng; cô hư, không vong, ngũ mộ là những điều quan trọng nhất trong mệnh người.

 Thiên nguyên một khí định sự thăng tiến vinh hiển của bậc hầu bá; chi làm nhân nguyên, vận của hạng buôn bán mà có được có mất.

 Vì lấy can làm lộc nên thiên nguyên thanh tú, tướng tốt đến gặp thì người có được mà sang. Vì lấy chi làm mệnh nên chi nguyên thuần túy, bốn trụ hòa hợp thì người có được mà giàu. Đây là sự phân biệt giữa trời và đất, giữa can và chi. "Thiên nguyên một khí" không phải là một kiểu (bốn can giống hệt nhau) như người bàn mệnh ngày nay chỉ. Vì nó tượng trưng cho trời nên nói một khí, là chỗ thiên lộc nắm giữ. Cần lộc mang thiên đức, quan ấn, quý nhân, thực, ngũ hành trong tứ trụ lại cùng được khí sinh vượng thì cực quý. Hạng buôn bán thì xét nhân nguyên để định được mất của cải; cần xem có khí hay không có khí, xét tiến thần hay thoái thần. Nên đoạn dưới mới nói "tài mệnh có khí", "tài tuyệt mệnh suy". Chữ vận nói đối với chữ định: định là quyết định, vận là lưu chuyển, mỗi nghĩa có chỗ dùng riêng.

 Chỉ cần xem tài và mệnh có khí thì dù gặp bối lộc cũng không nghèo. Nếu tài tuyệt mệnh suy thì dẫu kiến lộc cũng không giàu.

 Đời người lấy tài và mệnh làm chủ. Hành mà ngũ hành của mình khắc được gọi là tài. Có khí là tài và mệnh đều được gửi ở đất sinh vượng của ngũ hành. Khi ấy dù tứ trụ bối lộc khiến không có quan chức cũng không đến nỗi nghèo hèn. Nếu mệnh và tài đều không có khí, dù được nguyệt kiến ngồi lộc (tháng sinh đúng chỗ lộc), có chút quan nhỏ cũng không thể giàu sang.

 Giả như người Canh Dần (nạp âm Mộc) khắc Bính Tuất (nạp âm Thổ) làm tài; Thổ vượng ở Tuất, thân mệnh hai Mộc đến đông nam. Tuất tuy bối với lộc của Canh ở Thân, nhưng vì tài mệnh có khí nên không nghèo. Lại như người sinh năm Giáp Thìn (nạp âm Hỏa) gặp Bính Dần, lấy Kim làm tài, Kim tuyệt ở Dần; Thìn Thổ đến Dần là gặp mệnh quỷ (hành khắc mệnh), lại gặp không vong. Tài tuyệt mệnh suy thì dù nguyệt kiến ngồi lộc, vì tài mệnh không có khí nên không giàu. Trước đã nói "lấy can làm lộc, hướng bối định giàu nghèo", là chỉ hai cung tài và mệnh đều nên ở đất vượng, không chỉ tám chữ mà hành vận cũng vậy. Thuyết của Từ cho tài mệnh có khí là như Giáp Ất gặp tháng Tị Ngọ, kiến lộc không giàu là như Giáp Ất sinh tháng Dần Mão. Nên xét kỹ cả hai.

 Nếu thân vượng quỷ tuyệt thì tuy phá mệnh mà vẫn sống lâu; quỷ vượng thân suy thì dù gặp kiến mệnh cũng chết yểu.

 Phá mệnh mà sống lâu là bản mệnh ở cung vượng gặp quỷ (hành khắc mình) đang tuyệt: như Hỏa ở cung Tị gặp Thủy, Mộc ở đất Dần gặp Kim, Thổ hướng về Thân gặp Mộc, Kim về trong Hợi gặp Hỏa. Gặp kiến mệnh mà chết yểu là bản mệnh ở chốn suy gặp quỷ vượng: như Thổ đến Dần gặp Mộc, Hỏa về đất Hợi gặp Thủy, Kim ở Tị gặp Hỏa, Hỏa (?) ở ngôi Thân gặp Kim. Đều lấy nạp âm mà xét. Lẽ của ngũ hành: bị chế thì yểu, chế được vật thì thọ.

 Xưa nói kiến mệnh chủ sống lâu, phá năm chủ chết yểu. Nhưng Trúc Luân Kinh nói: "Kiến mệnh chưa chắc sống lâu, phá mệnh chưa chắc chết yểu." Đó là chỗ Lạc Lục Tử nói về lẽ tiêu tức. Thiên nguyên bàn về sang, nhân nguyên bàn về giàu, tài mệnh bàn về giàu nghèo, thân quỷ bàn về thọ yểu; mỗi thứ chỉ chỗ quan trọng nhất của nó mà nói.

 Bối lộc trục mã (quay lưng với lộc, đuổi mất mã) thì giữ đường cùng mà buồn bã; lộc mã cùng quê thì không làm tam đài cũng làm bát tọa (không làm tể tướng thì cũng làm đại thần).

 Lộc là tước lộc. Mã là xe ngựa, tức dịch mã (sao chủ việc đi lại, thăng tiến, xoay chuyển). Mệnh người trọng lộc mã nên nói trước; lộc và mã đều có thể đem lại giàu sang. Nếu lộc quay lưng bỏ đi, mã bị đuổi mà mất (?), cả hai đều mất, nên giữ đường cùng mà buồn bã. Bối là như âm dương quay lưng nhau, không phải hướng tới. Trục là đuổi đi, không phải đuổi theo. Như người Quý Hợi gặp tháng Giêng Giáp Dần: lộc của Quý ở Tý, Dần quay lưng với nó; dịch mã ở Tị, Dần hình nó. Phía trước vì hình mà đuổi mất mã, phía sau vì bối mà không kịp lộc. Mã ở trước mặt, lộc ở sau lưng: tiến lên đuổi mã thì lộc không tới, quay lại đợi lộc thì mã lại dần xa. Điều này đúng là ngược với cách "đuổi lộc chặn mã".

 Cùng quê: dùng can ngày độn ra lộc, can giờ độn ra mã, theo phép ngũ tử nguyên mà tìm thì biết. Giả như người Canh Ngọ gặp ngày Nhâm Thìn, giờ Đinh Mùi, lấy Đinh Nhâm khởi Canh Tý độn đến Mậu Thân; vì lộc của Canh và mã của Ngọ cùng ở trên Thân, lại hợp với bản mệnh, càng tốt. Lại như người Giáp Thân, tháng Đinh Sửu, ngày Kỷ Dậu (?), giờ Bính Dần: giờ sinh của mệnh ở trên đế tọa, hội cùng lộc mã; lại thêm Giáp Thân, Kỷ Dậu, Bính Dần đều bẩm sinh khí thanh vượng của ngũ hành, nên ứng vào tuổi già có cơ hội khác thường, vì thế chức đến tam công, thọ hơn bảy mươi.

 Thuyết của Từ lấy lộc là quan, mã là tài. Thấy thương quan là bối lộc, thấy tỉ kiếp là trục mã. Thương quan là hành do mình sinh ra, khắc quan; tỉ kiếp là hành giống mình, tranh tài với mình. Như người can Giáp sinh ba tháng xuân, chín tuần hè, thiên nguyên lại mang Bính Đinh, Giáp Ất hoặc Hợi Mão Mùi. Cùng quê là các ngày Nhâm Ngọ, Quý Tị mà trong trụ có Đinh Tị, Bính Mậu quy lộc về Ngọ Tị. Nên xét kỹ cả hai.

 Quan cao ngôi hiển thì ắt biết là chốn giáp lộc; được chút đầy mà mất lớn (?) thì e là đất kiếp tài.

 Giáp lộc tức củng lộc (hai chi kẹp lộc ở giữa), như Quý Sửu gặp Quý Hợi thì kẹp Tý là lộc của Quý. Kiếp là kiếp sát (hung sát chủ cướp đoạt, hao tổn). Như người Đinh Sửu (nạp âm Thủy) gặp năm Bính Dần: Thủy lấy việc khắc Hỏa làm tài, Bính Dần là Hỏa tự sinh, có thể gọi là được chút đầy. Nhưng người tuổi Sửu có cô kiếp ở Dần, Sửu Thổ bị Dần Mộc chế, tài hóa thành quỷ, đó gọi là mất lớn (?). Tam mệnh lấy tài vượng làm tốt, người lấy có tài làm phúc; nếu gặp đất kiếp thì dù lộc mệnh có một hai chỗ tốt cũng không khỏi mất lớn (?).

 Từ bàn về giáp lộc, như ngày Quý Sửu giờ Quý Hợi: ngôi lộc gốc không được để năm, tháng chiếm mất; ngôi khác lại không được khắc hỏng thiên can, xung động địa chi, nếu không thì kẹp quý không giữ được, quý khí chạy mất. Cho nên chỗ phúc tụ không được bị tổn, chỗ họa tụ không thể thiếu cứu. Năm can dương gặp năm can âm cùng hành là kiếp tài, năm can âm gặp năm can dương cùng hành là bại tài; kiếp xấu hơn bại. Lời giải ấy càng hay.

 Tháng sinh mang lộc thì ra làm quan ở bậc tôn quý rực rỡ; trùng phạm kỳ nghi thì hàm chứa cái tài vượt bầy.

 Vương Đình Quang giải "tháng sinh mang lộc": lấy tháng sinh làm gốc của vận, mang khí sinh vượng của thiên lộc mà đi vận thì cả đời ôn hòa đôn hậu, phúc nhiều nhất. Nêu tháng sinh thì ngày sinh, giờ sinh có thể suy ra. Hoặc bốn trụ ngũ hành mang lộc cho nhau, lại cưỡi khí sinh vượng, thì quý. Oánh hòa thượng giải: lộc nguyên của bản mệnh dùng chung với tháng sinh, lấy can ngày mà tìm. Như người Canh Tý tháng Giáp Thân, chỉ cần có ngày Ất hoặc Canh thì khởi từ Bính (?) mà suy, sẽ ra Giáp Thân.

 Từ Tử Bình giải: người can Giáp Ất sinh mùa thu, người can Bính Đinh sinh mùa đông, đó là quan tinh chính khí (sao quan đúng mùa). Tháng sinh mang nó thì khí cha con gần nhau, lộc cần nhau. Lại thêm thiên nguyên trong chi của ngày sinh tự vượng, giờ sinh không ở hưu bại, hành niên lại ở chốn lộc, thì là tháng sinh mang lộc. Tôi thấy: ngày Mậu gặp tháng Ất Tị, ngày Nhâm gặp tháng Kỷ Hợi, ngày Quý gặp tháng Mậu Tý, đều là can chi mang quan lộc. Hoặc chi mà năm, ngày, giờ ngồi lên lại được can tháng ngồi trên, như ngày Nhâm Dần gặp tháng Giáp Thìn, ngày Tân Dậu gặp tháng Tân Tị. Ra làm quan ắt ở bậc tôn quý rực rỡ.

 Trùng phạm kỳ nghi: Vương Đình Quang giải Ất, Bính, Đinh là tam kỳ, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý là lục nghi. Theo phép Độn Giáp, mười can chỉ dùng chín, giấu đi can Giáp, nên gọi là nghi. Như người sinh năm Ất Tị gặp tháng, ngày Tân Tị: Tân là nghi, Ất là kỳ. Ất lấy Tân Tị làm quan sinh thành, lại ngồi trên quan lộc, trường sinh, học đường; hai chữ Tị là trùng phạm kỳ nghi. Kỳ nghi là khí anh tú do trời đất âm dương phối đôi mà thành. Oánh hòa thượng thì lấy Giáp Mậu Canh, Ất Bính Đinh làm phép theo hai nghi trời đất. Lý Đồng thì lấy Tý đặt vào Dần đếm thuận đến năm, tháng gặp bản mệnh. Tôi xét phép độn giáp bàn tam kỳ lục nghi thì thấy lời giải của Vương Đình Quang là đúng. Từ đây trở lên bàn căn cơ của mệnh quý, từ đây trở xuống nói những điều gặp trong vận, nên đoạn dưới nói như vậy.

 Nam âm nữ dương thì phải xem năm ra vào vận; nữ âm nam dương thì lại xem năm nguyên thần.

 Về phân biệt nam nữ, nam tôn nữ ti; ngôi dương vốn là của nam, ngôi âm vốn là của nữ. Nay nói nam âm nữ dương là đã trái thứ tự. Đã trái thứ tự thì vận có nghịch thuận, năm ra vào đại vận phải lo chuốc lỗi không lường. Nam dương nữ âm thì mỗi người được chỗ hợp, nhưng năm đại vận chuyển đổi lại phải xem các sát như nguyên thần. Cho nên tốt xấu, hối hận, lận đận đều sinh ra từ sự động; hành vận là điều quan trọng nhất của tam mệnh vậy. Từ Tử Bình giải chỗ này kỹ nhất: nguyên thần là chi trong nguyên mệnh lúc sinh có hại đến quan ấn. Trước nói "năm ra vào", đây bàn "năm nguyên thần", lý không khác nhau. Còn việc bàn tiết khí nông sâu, tài quan hướng bối đều là điều người trước chưa nói tới.

 Gặp nhau với đất sinh thì nên lui thân, tránh ngôi. Có hội xấu, hội tốt (?), có phục ngâm (can chi của vận hay năm trùng lặp với của mệnh, chủ buồn rầu, trì trệ), phản ngâm (can chi xung đối với mệnh, chủ biến động, đảo lộn), âm sai dương lệch, thiên xung địa kích (trời xung, đất đánh).

 Đây nói về tốt xấu họa phúc gặp trong vận. "Gặp nhau với đất sinh": Oánh hòa thượng cho là ngay trong chỗ trường sinh của năm gốc lại gặp quỷ vượng, như Kim gặp Ất Tị (Hỏa), Thổ gặp Canh Thân (Mộc), Hỏa gặp Giáp Dần (Thủy), Mộc gặp Tân Hợi (Kim). Vương Đình Quang thì cho rằng ngũ hành có đạo cha con nối nhau: cha mạnh thì con yếu (?), con mạnh thì cha suy. Con và cha cùng một chỗ, con đã tới thì cha đã xong việc, tự nên lui đi. Biết rằng cái sinh ra mình thì nghỉ, con thay ngôi cha. Trong Kinh Dịch, quẻ Chấn là trưởng nam nắm việc, còn Càn là cha lui về ở tây bắc, cũng là lẽ này. Từ Tử Bình thì cho rằng người can Canh Tân vận đến Thân Dậu, lấy Hỏa làm quan lộc mà Hỏa đến Thân Dậu thì bệnh, tử; lấy Mộc làm tài mà Mộc đến Thân Dậu thì tử, tuyệt; quan và tài đều không có, tức thuyết "kiến lộc không giàu". E rằng không phải ý bài phú.

 Hành niên, tuế, vận, lộc, mã, năm chỗ đều ở đất sinh vượng, cùng tới phò nguyên mệnh của mình thì gọi là hội tốt; cùng khắc nguyên mệnh của mình thì gọi là hội xấu. Phục ngâm là đại vận và nguyên mệnh đối nhau (?). Âm gặp âm gọi là sai, dương gặp dương gọi là lệch. Mệnh người có âm dương lẫn lộn, vận người có âm dương giao lệch. Nguyên mệnh và vận ở đông nam mà gặp thái tuế ở tây bắc gọi là thiên xung; nguyên mệnh và vận ở tây bắc mà gặp thái tuế ở đông nam gọi là địa kích.

 Hội tốt hội xấu là nói vận gặp phục ngâm, phản ngâm, âm sai dương lệch, thiên xung địa kích, nhưng trong đó cũng có hội tốt hội xấu, chưa chắc đều xấu. Như mệnh Giáp Tý Kim: phục ngâm gặp Canh Tý Thổ là tốt, gặp Mậu Tý Hỏa là xấu; phản ngâm gặp Mậu Ngọ Hỏa là xấu, gặp Canh Ngọ Thổ là tốt. Tây bắc xung đông nam thì chủ động, đổi thay, ra vào, là trong xung ra ngoài. Đông nam xung tây bắc thì dù xung mà không động, là ngoài xung vào trong. Gặp những điều này đều chủ không yên, nhưng trong đó tốt xấu cùng có. Âm dương sai lệch thì thuần âm thuần dương, không sinh không thành, việc làm phần nhiều lẻ loi mà không trọn đôi. Có người nói thiên xung địa kích là thiên can, địa chi của đại vận và nguyên mệnh xung đánh nhau, không chỉ riêng đất tuyệt diệt của âm dương ngũ hành. Tuế vận gặp điều này lại ở trên phản ngâm, phục ngâm thì là hội xấu, có thể biết được. Tứ trụ mà ở trên đó thì dù sang cũng không thọ.

 Hoặc gặp tứ sát, ngũ quỷ, lục hại, thất thương, địa võng, thiên la; xét tam nguyên, cửu cung: phúc tới thì thành mừng, họa dồn thì nguy nghi; được phò thì mau mau, bị đè thì chậm chậm.

 Đây đều nói về thần sát gặp trong hành vận. Chi thứ tư tính từ mệnh trở đi gọi là tứ sát, là kiếp sát của bốn chi xung Dần, Thân, Tị, Hợi. Chi thứ năm tính từ mệnh trở đi gọi là ngũ quỷ, như người tuổi Tý gặp Thìn, người tuổi Hợi gặp Mão. Có người chỉ Thìn, Tuất, Sửu, Mùi là tứ sát; ngũ hành gặp khắc là ngũ quỷ; lục hại như Dần với Tị; thất thương như vong thần và các sát cùng loại. Có người lấy nhất cát, nhị nghi, tam sinh, tứ sát, ngũ quỷ, lục hại, thất thương, bát nạn, cửu ách đều là tên các thần sát trong tam nguyên cửu cung; tuế vận gặp phải phần nhiều là xấu.

 Nếu ngũ hành trong tam nguyên cửu cung của nguyên mệnh sinh vượng, phúc tới, thì còn có thể thành mừng, vì ngũ hành đứng trước thần sát. Nếu tam nguyên cửu cung và ngũ hành tứ trụ ở đất suy bại, tuế vận lại gặp các hung sát, thì gọi là họa dồn nguy nghi. Sát được phò thì mau mau thành tai, phúc bị đè thì chậm chậm mới thành mừng. Tôi cho rằng hai câu đều kiêm cả họa lẫn phúc: phò họa thì họa đến mau, phò phúc thì phúc đến chậm; đè phúc thì phúc tan mau, đè họa thì họa đến chậm.

 Thuyết của Từ: nguyên mệnh phạm Thìn, Tuất, Sửu, Mùi mà đại vận lại đi đến đó thì gọi là tứ sát. Can của đại vận là quỷ, chế tài khắc quan, vận lại trùng với thái tuế, gọi là ngũ quỷ. Người sinh năm Sửu, Mùi, trong trụ vốn có Sửu, Mùi, lại thêm đại vận ở Thìn, Tuất, Sửu, Mùi mà gặp thái tuế ở Tý, Ngọ, Mão, Dậu, gọi là lục hại. Trong vận gặp thất sát gọi là thất thương, như người can Giáp Ất lấy Canh Tân làm quan, vận ở phương nam, hoặc gặp thái tuế Dần, Ngọ, Tuất, Tị và Mùi. Tứ sát nhẹ, ngũ quỷ nặng, lục hại nhẹ, thất thương nặng; vận gặp thì nhẹ, năm gặp thì nặng.

 Địa võng, thiên la (lưới trời, lưới đất: sát chủ vướng mắc, kiện tụng, bệnh tật): người tuổi Tuất không được gặp Hợi, người tuổi Hợi không được gặp Tuất, gọi là chính thiên la; người tuổi Thìn không được gặp Tị, người tuổi Tị không được gặp Thìn, gọi là chân địa võng. Trong đó lại phân ra Hợi gặp Tuất, Thìn gặp Tị là nặng hơn; gặp phải thì bệnh tai liên miên. Đại phàm suy vận cần xem năm sinh, thái tuế với vận sinh khắc nhau thế nào. Sinh khắc đã định rồi mới xét đến các thần sát thì tốt xấu không gì không nghiệm.

 Trải qua đất quý thì phải đợi thời; gặp tỉ kiên thì có tranh giành. Còn như người mỏi ngựa kém thì vẫn nhờ được chốn tài vượng.

 Mạnh Tử nói: "Dù có cuốc tốt cũng không bằng đợi đúng thời." Nếu vận vào đất của quý thần, đợi thời vận khớp hợp thì có phúc mừng. Kỵ nhất là tỉ kiên (can cùng hành, cùng âm dương với mình, như anh em sánh vai mà tranh phần). Như vận tỉ kiên cùng đi thì ắt có tranh giành, kẻ yếu phải phục kẻ mạnh; điều này xét theo sự lên xuống của các thần sát tốt xấu. Nếu khí của lộc mã suy, nhưng lộc, tài, mệnh, tài được vượng tướng thì cũng có thể giữ vững được. Có người nói tỉ kiên tranh giành là như hai Canh giành một Đinh, hai Bính ăn một Mậu, chia xẻ phúc của nhau; như thế thì sinh thị phi với nhau.

 Người mỏi ngựa kém: chi của bản mệnh gọi là nhân nguyên, nó cùng với dịch mã đều ở đất ngũ hành suy bại, không có khí. Sở dĩ không thành tai là nhờ tài vượng, như mệnh Mậu Ngọ Hỏa có dịch mã ở Thân, trong Thân Kim vượng mà Hỏa suy (Hỏa khắc Kim nên Kim là tài).

 Từ giải "trải đất quý mà đợi thời": như người sinh năm Nhâm Thìn, Quý Tị, lấy Thổ làm quan lộc, lấy Hỏa làm tài, nhưng tháng sinh không ở chín tuần hè, không ở tứ quý, thì dù trải đất quý vẫn phải đợi thời; đó là xem căn bản bốn mùa vốn có hay vốn không. "Gặp tỉ kiên mà tranh": như Nhâm Thìn, Quý Tị lại sinh vào chín tuần hè hay tứ quý, được thời của quan lộc, đại vận lại ở phân dã Hỏa, nhưng gặp thái tuế là năm Nhâm Quý; gặp Hợi, Tý, Sửu cũng vậy. Hoặc là xung hình, hoặc là phá hại, chủ đang lúc vừa ý thì gặp tai ngang.

 Người mỏi là nhân nguyên mỏi mệt; ngựa kém là chi được hợp yếu, tức mã yếu. Như người sinh năm Giáp Ngọ vận đi phương tây: Ngọ là nhân nguyên thuộc Hỏa, Hỏa đến phương tây thì tử tuyệt, đó là người mỏi. Giáp lấy Kỷ làm mã (?), trong Ngọ có Kỷ Thổ, Kỷ đến phương tây cũng tự suy bại, đó là ngựa kém. Ngọ tuy mỏi mệt nhưng vẫn nhờ phương tây Kim vượng làm tài. Kim mùa thu chứa Nhâm Quý, cũng có thể cùng Kỷ phá quỷ, sinh tài. Thuyết này đúng.

 Hoặc như tài vượng mà lộc suy, có kiến mã thì sao phải tránh yểm, xung. Năm đến còn không thành tai, gặp năm được mùa thì đáng được phúc.

 Cái mình khắc gọi là tài, cái mình gửi vào gọi là lộc, cái mình cưỡi gọi là mã. Mã là gốc giúp thân, lộc là nguồn nuôi mệnh. Lộc cưỡi quý thì thăng quan, mã chở tài thì được phúc. Lộc, tài, dịch mã có đủ cả thì giàu sang đều trọn; chỉ được một phần thì kém hơn. Hoặc thiên lộc tuy suy mà thân và tài còn vượng, lại gặp dịch mã đến cưỡi, thì dù bị yểm phục, xung kích, tuế vận vẫn không thành tai. Huống chi tuế vận về sau lại ở chỗ ngũ hành sinh vượng, hội hợp, được mùa, nên được phúc nhiều. Yểm là phục ngâm, xung là phản ngâm.

 Giả như người sinh năm Quý Hợi gặp năm Ất Tị: Thủy tuy tuyệt ở Tị, nhưng người mệnh Thủy khắc Hỏa làm tài, Hỏa vượng ở Tị, lại thêm trên Tị có mã. Dù Tị Hợi xung nhau, ở trên phản ngâm, nhưng vì tài của thân vượng nên không thành tai lỗi. Nếu tuế vận không xung nhau, lại ở đất tam hợp, lục hợp, ngũ hành sinh vượng, lại gặp tài gặp mã, thì có thể gọi là năm tháng được mùa, đáng được phúc vậy.

 Từ nói: đoạn này cùng ý với đoạn trước nhưng lý thì khác. Như người Bính Ngọ vận đến phương tây, tuy tài vượng mà lộc suy, nhưng hạ nguyên kiến mã làm chỗ giúp, nghĩa là trong Dậu có Tân hợp với Bính, nên không sợ yểm xung; điều này không khác với "trung hạ hưng thịnh". Thuyết trước nói vận tài gặp yểm xung vốn không phải điều kỵ; ở đây bàn năm đến đè lên ngôi vận cũng chưa thể vội nói là hung lỗi. Thái tuế là chủ của tạo hóa, đứng đầu trăm sát, đến đè lên vận thì nhiều xấu ít tốt. Nhưng nếu ngũ hành quan ấn trong tam nguyên trong ngoài có dụng thì cũng có thể gặp được bậc đại nhân mà thành hội tốt; tài bạch có dụng thì cũng có thể nhờ quý nhân mà phát tài. Ví như ngày sinh là Nhâm Ngọ, đại vận là Canh Ngọ, năm là Mậu Ngọ: đây là tuế vận cùng đến mà vẫn là hội tốt. Năm sau giao sang Tân Mùi, khí không khác, quan ấn tài bạch có dụng, được phúc là phải.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video