Đại Cát gặp Tiểu Cát thì ngược lại được sống thọ lâu dài. Vận Thiên Cương đi tới Thiên Khôi thì nhờ chỗ "gửi sinh" mà được nối thêm tuổi thọ.
(Lời chú:) Sửu là Đại Cát, Mùi là Tiểu Cát (Đại Cát, Tiểu Cát, Thiên Cương, Thiên Khôi… là tên các "thần tướng" gán cho mười hai địa chi trong phép bói Lục Nhâm, một môn bói toán cổ). Ví dụ người sinh ngày Quý Mùi đi vận Sửu, hoặc người sinh ngày Đinh Sửu đi vận Mùi (vận: giai đoạn vận số trong đời người, tính theo can chi). Trường hợp này không được gọi là phản ngâm (hai chi đối xung nhau gặp nhau, như Sửu gặp Mùi, thường coi là điềm xấu, chủ lật ngược, khóc lóc), mà đều gọi là sinh khí (khí sống, khí nuôi dưỡng). Quý nhận khí ở Tỵ mà thành hình ở Mùi; Đinh nhận khí ở Hợi mà thành hình ở Sửu ("nhận khí" là lúc bắt đầu thụ khí như bào thai, "thành hình" là lúc đã có hình hài). Vì thế gọi là "sinh gặp". Trong phép Lục Nhâm, khi định ra khóa dùng chính để đoán (gọi là phát dụng), can Đinh gửi ở Mùi, can Quý gửi ở Sửu, cũng là ý ấy.
Sửu và Mùi là chỗ giữa của âm và dương, lại là nơi Thiên Ất quý nhân (vị thần sao tốt bậc nhất, chủ giải nạn, đem phúc) đóng (?). Chủ và gốc gặp nhau như thế thì được sống thọ lâu dài. Thìn là Thiên Cương, Tuất là Thiên Khôi. Ví dụ người sinh năm Canh Tuất đi vận Thìn, hoặc người sinh năm Giáp Thìn đi vận Tuất, cũng không được gọi là phản ngâm. Canh nhận khí ở Dần mà thành hình ở Thìn; Giáp nhận khí ở Thân mà thành hình ở Tuất; đều là sinh khí. Quỷ Cốc Tử nói "trong Cương có Ất, trong Khôi giấu Tân (?)" là nói điều này. Đoạn trước nói "sinh gặp", đoạn sau nói "gửi sinh", nghĩa không khác nhau.
Có người nói: tám câu sau đây là để nói lại rằng cát hung của phản ngâm không cố định, không tất nhiên. Giả sử nam mệnh âm sinh năm Ất Sửu, sinh tháng sáu, tính độn ra tháng Quý Mùi (độn: phép suy ra can của tháng, của giờ từ can của năm, của ngày). Bản mệnh và tháng sinh khắc nhau, đáng lẽ chủ chết yểu, nhưng vì nạp âm của Ất Sửu là Kim (nạp âm: phép gán một hành trong ngũ hành cho mỗi cặp can chi, như Ất Sửu thuộc Kim) khắc nạp âm của Quý Mùi là Mộc, nên ngược lại được sống thọ. Bài ca nói: "Lấy tháng sinh làm Thân, lấy nạp âm quay lại làm Mệnh; Thân suy mà khắc Mệnh thì tuổi trời ngắn, Mệnh đi khắc Thân thì sống lâu", chính là ý ấy.
Giả sử nam mệnh dương sinh năm Mậu Thìn, sinh tháng ba, tính được năm tuổi thì khởi vận, đi thuận; đến năm mươi sáu tuổi vận tới Nhâm Tuất, nạp âm Thủy đến sinh cho Mậu Thìn nạp âm Mộc. Lại thêm tháng ba thì Thiên đức và Nguyệt đức (hai sao tốt tính theo tháng, chủ được che chở, giải nạn) đều ở can Nhâm, Nhâm gửi ở trên Tuất, lại sinh cho Mộc, nên gọi là "gửi sinh mà nối thọ".
Hòa thượng Oánh (tức Đàm Oánh, một người chú giải bài phú) nói: bốn đoạn dưới đây đều phải dùng "chân ấn" (ấn thật, ở đây chỉ hành nạp âm thật của từng cặp can chi) mới hiểu được tường tận: Ất Sửu là ấn Kim, Quý Mùi là ấn Mộc, Nhâm Thìn là ấn Thủy, Giáp Tuất là ấn Hỏa, Mậu Thìn là ấn Thổ. Sống lâu, nối thọ chỉ có hai cách "gửi" và "ngược lại"; ngoài năm can này chưa ai biết vì sao như thế (?). Bởi trong Sửu có Ất Mộc, trên Mùi có Quý Thủy, Quý Thủy sinh Ất Mộc, làm tăng trưởng lộc nguyên (gốc của lộc; lộc ở đây chỉ thiên can, phần chủ về bổng lộc, phúc phận), nên "ngược lại được thọ lâu dài" chính là như vậy. Trong Tuất có Giáp, trong Thìn có Nhâm, Nhâm Thủy sinh Giáp Mộc, lại nối sang Bính Hỏa, nên nói "vận Thiên Cương đi tới Thiên Khôi, nhờ gửi sinh mà nối thọ". Tóm lại, mười can là lộc, định được người sống dài hay ngắn.
Tòng Khôi đến chỗ sao Thương Long thì của cải từ trời đến; Thái Xung tới vùng sao Mão, sao Vị thì nhân nguyên bị hại.
(Lời chú:) Dậu là vùng sao Mão, sao Vị (hai chòm sao trong hai mươi tám tú, ứng với phương Dậu), tức là Tòng Khôi. Mão gọi là sao Thương Long (Rồng Xanh, chòm sao phương Đông), tức là Thái Xung. Thông thường chi nguyên (phần địa chi) mới lấy của; nay nói "từ trời đến" là vì trên Dậu có Tân, trong Mão có Ất; Tân Kim chế Ất Mộc, nên nói của cải từ trời đến (thiên nguyên tức thiên can; nhân nguyên tức can ẩn tàng trong địa chi). Vì Dậu Kim khắc Mão Thủy (?), Ất Mộc sợ Tân Kim, lộc đã bị thương thì nhân nguyên bị khắc. Nếu vậy thì người tuổi Dậu gặp Mão là tốt, người tuổi Mão gặp Dậu là xấu; ngôi vị đã xếp sang hèn thì cứng mềm định rõ.
Ông Từ nói: Thương Long thuộc Thìn. Người sinh năm Dậu gặp Thìn, Tân Kim trong Dậu khắc Ất Mộc trong Thìn làm của, tức là dùng thiên nguyên nằm trong chi làm của. Người tuổi Mão vận đến Dậu, Kim khắc Mộc mà lại hình nhau (hình: quan hệ gây tổn hại giữa các địa chi), lấy chi làm nhân nguyên, nên nói "có hại". Hại ở đây là thất sát (hành khắc mình mà cùng âm dương với mình, chủ tai họa dữ). Dù không phạm xung, hình, khắc, chế thì cũng là lệch âm lệch dương.
Lộc của Kim cùng tận ở chính thủ (đầu năm, tức chi Dần), Canh nặng mà Tân nhẹ; người Mộc bị khốn ở đất Kim, Dần sâu mà Mão nông.
(Lời chú:) Âm cực thì sinh dương, dương cực thì sinh âm, đó là lẽ tự nhiên của âm dương. Kim dương sinh ở Tỵ, chết ở Tý, tuyệt ở Dần; Kim âm sinh ở Tý, chết ở Tỵ, tuyệt ở Mão (sinh, chết, tuyệt là các giai đoạn trong vòng mười hai giai đoạn từ lúc sinh ra đến lúc dứt hẳn của một hành). Chết đúng, sinh đúng thì gọi là nặng; sinh lệch, chết lệch thì gọi là nhẹ. Kế đến, Mộc dương sinh ở Hợi, tuyệt ở Thân; Mộc âm sinh ở Ngọ, tuyệt ở Dậu. Mộc dương thì ở Thân sâu mà ở Dậu nông; Mộc âm thì ở Thân nông mà ở Dậu sâu. Bởi Dần, Mão là chỉ tình trạng của các loại Mộc, Canh, Tân là nêu loại của các thứ Kim. Thân là đất sinh ra Thủy, nên với Mộc thì nói "khốn"; Dần là cung sinh ra Hỏa, nên với Kim thì nói "cùng tận". Có thuyết nói: Bính và Tân hợp nhau nên Tân nhẹ; Ất và Canh hợp nhau nên Mão nông.
Chỗ tài tình là ở chỗ biết thông biến; lời vụng về thì như thầy cúng mù không biết lên dây đàn, khó mong hợp được âm luật (hệ thống các âm chuẩn trong âm nhạc cổ).
(Lời chú:) Phàm cát hung họa phúc của mệnh và vận như đã nói ở trên, bài phú chỉ nói đại khái; chỗ tài tình là ở chỗ biết thông biến. Lời phú tuy vụng mà lý thì sâu, ứng nghiệm như thần. Nếu không biết thông biến thì ví như thầy cúng mù không biết lên dây đàn, muốn hòa hợp âm luật thật là khó.
Canh Tân gặp Giáp Ất thì người quân tử có thể cầu làm quan; người phương Bắc mà vận ở phương Nam thì buôn bán được lợi lớn.
(Lời chú:) Kim với Mộc có lẽ được nhau, Thủy với Hỏa có đạo "ký tế" (giúp nhau mà thành tựu; Ký Tế là tên một quẻ trong Kinh Dịch, nước ở trên lửa), nên riêng nêu ra mà nói. Nói "Canh Tân gặp Giáp Ất" thì tám can còn lại có thể biết; nói "người phương Bắc vận ở phương Nam" thì phương Đông, phương Tây có thể biết. Nói quân tử, thì tiểu nhân gặp phải lại không như thế. Nói người phương Bắc thì phải là Hợi, Tý mới đúng. Giáp lấy Tân làm quan, Ất lấy Canh làm quan (quan: hành khắc mình mà khác âm dương với mình, chủ chức tước, quyền vị). Như vận hay năm Canh Tân đến với người Giáp Ất, nên nói quân tử có thể cầu làm quan; ở tiểu nhân thì ngược lại thành quỷ (hành khắc mình gây hại). Hợi Tý là Thủy phương Bắc, Tỵ Ngọ là Hỏa phương Nam. Thủy đi vận đến Hỏa, cái mình khắc được là tài (của cải), nên buôn bán được lợi lớn.
Có người nói: ngôi Nhâm Quý thuộc quẻ Khảm (quẻ tượng nước), ngôi Bính Đinh thuộc quẻ Ly (quẻ tượng lửa), Thủy về đất Hỏa, tức là vận đến chỗ tài. Người ấy không biết rằng Nhâm Quý là lộc, Tỵ Ngọ là mệnh, can và chi không vào nhau. Như Nhâm Quý gặp Bính Đinh chỉ có thể gọi là "lộc tài" mà thôi, không thể nói là buôn bán. Người bàn mệnh phải phân biệt lộc, mệnh, thân (lộc là thiên can năm sinh, mệnh là địa chi năm sinh, thân là hành nạp âm của năm sinh).
Nghe nói sáng vui mà chiều khóc là do lửa thịnh nóng bừng; xem họa phúc đến chậm trễ thì phần nhiều là do Thủy và Thổ.
(Lời chú:) Đây bàn tính chất của ngũ hành để làm rõ họa phúc đến nhanh hay chậm. Tính của Hỏa thì dữ mà hay gây hại, cho nên dùi gỗ thì khói bay, đập đá thì lửa lóe; sáng vui mà chợt khóc, nay đúng mà qua sai, như lửa truyền qua củi, không biết đâu là cùng. Thủy và Thổ là vật có tính mềm hòa, đến khi đầu mối họa phúc phát ra thì có ý chậm rãi; bởi đó là "trí" và "tín" (Thủy chủ đức trí, Thổ chủ đức tín). Hỏa và Mộc tính nhanh, dễ phát mà cũng dễ thôi; Thủy và Thổ tính chậm, khó thành mà cũng khó bại.
Kim Mộc chưa thành đồ dùng thì nghe vui buồn mà khó gọi tên; giống như cây tốt mà hoa nhiều, như mây dày mà không mưa.
(Lời chú:) Nói về Kim thì chuộng Mộc: Kim được dùng thì Mộc mới thành, ấy là lấy cứng giúp mềm. Nói về Mộc thì chuộng Kim: Mộc thành đồ dùng thì Kim được chỗ, như người có lòng nhân ắt có dũng. Nếu có Kim mà không có Mộc thì dũng mà không có lễ, sẽ thành loạn; có Mộc mà không có Kim thì nhân mà ít nghĩa (?). Kim là khí của phương Tây, chủ buồn; Mộc là vật của phương Đông, chủ vui. Vui mà không quá độ là Mộc gặp Kim; buồn mà không đến đau thương là Kim được Mộc. Những trường hợp này đều là mệnh của bậc đại nhân.
Nếu rõ được Thủy Hỏa quy về chỗ giữa, dùng ở khoảng ngăn cách giữa Kim và Mộc, thì vui buồn không làm động được lòng, đó là người ở ngoài khuôn phép, khó gọi tên. Nếu lệch âm lệch dương thì như cây tốt hoa nhiều, đó gọi là lệch về dương mà ẩn (?); như mây dày không mưa, đó gọi là lệch về âm mà hiện (?). Mệnh người cần âm dương cân bằng thì mới là mệnh hợp cách, nên đoạn dưới nói như thế.
Lại nói: Kim chưa thành đồ dùng thì nhờ Hỏa nung đúc; Mộc chưa thành công thì mượn Kim đẽo gọt. Cho nên vui ắt lấy buồn làm chủ, thêm ắt lấy bớt làm trước. Cây tốt hoa nhiều thì tươi mà không kết quả; mây dày không mưa thì tối tăm khó sáng. Hai trường hợp ở vào chỗ chưa lường được, nên mới sinh ra bàn bạc. Vì vậy vượng thì không thể không có cái chế ngự, suy thì không thể không có cái sinh cho; được chỗ tỷ hòa (cùng hành, hòa hợp với nhau) thì lại trở về thuần túy.
Ngồi xe, đội mũ mặc áo quan, sao Kim Hỏa nhiều thế; ngôi kém, hàng thấp là vì âm dương không định.
(Lời chú:) Trước đã bàn Thủy Hỏa giúp nhau mà thành phúc, kế bàn Kim Mộc là chỗ của quan. Nên biết: Thủy quý ở chỗ bốc lên, Hỏa quý ở chỗ hạ xuống; Mộc cần giúp mềm thành cứng, Kim cần bớt cứng thêm mềm, thì dùng lẫn cho nhau mà thành phúc. Trong đó riêng có chuyện Kim cứng, Hỏa mạnh là không thể không biết. Kim là vật rất cứng, không có lửa mạnh thì không biến đổi được; Hỏa là vật rất dữ, không có Kim thì không hiện được công dụng. Kim Hỏa cân bằng mới là tượng đúc ấn (đúc con dấu quan), nên phú nói "ngồi xe, đội mũ", đó là khí cụ của người quân tử, phải Kim Hỏa cân bằng mới đáng được.
Nếu Hỏa nhiều Kim ít, hoặc Kim nhiều Hỏa nhẹ, đều là mệnh hung bạo. Kim vượng ở phương Tây, Hỏa vượng ở phương Nam, mỗi bên cậy thế của mình thì thành tự hình (tự làm hại chính mình). Mệnh như thế, dù ngày giờ có chỗ dùng được, rốt cuộc cũng chỉ ngôi kém hàng thấp mà thôi, vì âm dương không định được phần. Kim là âm, Hỏa là dương; âm dương đã lệch cả hai thì sang hèn cao thấp không có chỗ định; huống chi có Kim mà không có Hỏa, có Hỏa mà không có Kim, thì là kẻ hung đồ lại càng rõ.
Có người nói: tứ trụ (bốn cột can chi của năm, tháng, ngày, giờ sinh) mà ngũ hành nhiều Kim Hỏa thì không đáng quý, vì Kim cứng không thuận theo vật, Hỏa dữ khó giúp thêm sự sống, làm khí không bền, nên đạo của người quân tử ít có. Người Canh gặp Bính, người Tân gặp Đinh, thuần âm hoặc thuần dương, là khắc, là quỷ, ấy là âm dương không định; dù có xuất thân làm quan cũng ngôi kém hàng thấp, không hiển đạt lớn được. Thuyết này cũng thông.
Cho nên rồng ngâm, hổ gầm thì gió mưa giúp cho điềm lành; thế lửa sắp bùng thì trước có khói rồi sau mới có ngọn lửa.
(Lời chú:) Đoạn trên nói ngũ hành khắc nhau, hoặc chưa thành đồ dùng, đáng quý mà không quý; đây lại nói tính khắc và sinh, nhân đó lấy rồng hổ, khói lửa làm ví dụ. Nếu ngũ hành mỗi thứ được đúng chỗ thì như rồng đi thì mưa xuống, hổ gầm thì gió nổi; lại như lửa vượng thì trước có khói, sau có ngọn. Có người lấy hai câu "rồng ngâm hổ gầm" để ví năm sinh tốt mà tuế vận cũng tốt; còn người trước xấu sau tốt thì không như thế, ví như lửa mới cháy, trước khói sau ngọn. Bởi khói sinh ra từ lửa mà có thể ủ kín lửa; khói mang nghĩa có khí mà chưa thông. Há chẳng phải lửa sáng ở ngoài mà tối ở trong, khói thông rồi sau mới bốc thành ngọn, chẳng giống người trước xấu sau tốt sao?
Ông Từ giải "rồng ngâm hổ gầm" là Mậu Thìn và Giáp Dần, nghĩa rất tường tận. Nếu không như thế, chỉ cần gặp Dần với Thìn được nhau cũng là "trước khói sau ngọn", làm rõ khí âm dương thuận có thứ tự, so với chuyện làm khí cũng không khác; nhưng rốt cuộc không phải ý của bài phú.
Thường thấy trong hung có cát, cát ấy trước là hung; trong cát có hung, hung ấy là điềm báo cát.
(Lời chú:) Đây gốc từ đoạn trên, nói cát và hung nương tựa vào nhau. Như trước đã bàn "Tòng Khôi đến chỗ sao Thương Long, của cải từ trời đến" là cát, vì Tân trong Dậu khắc Ất Mộc trong Thìn làm tài; nhưng Thìn là đất Thủy, lại có thể đoạt quan của Tân Kim (?); bàn về tài thì không thiếu, mà mất quan thì là hung. "Thái Xung tới vùng sao Mão Vị, nhân nguyên bị hại" là hung, nhưng Mộc dùng Kim làm quan, Dậu thì không trái với quan lộc, nên trong hung lại có cát. Ý bài phú bắt đầu từ nói về vận, sau khi bàn ngũ hành lại nói kỹ thêm.
Lại như người mệnh Hỏa đi vận Thủy là gặp thất sát, là hung; hoặc dùng Thủy làm quan thì là cát. Người Thủy đi vận Tỵ Ngọ phương Nam được lợi làm tài là cát; nhưng dưới có Mậu Kỷ là thất sát, lại là hung. Những trường hợp như vậy rất nhiều, cần người học đào sâu mà biến thông, lấy gốc rễ, chọn cái nặng nhất mà nói.
Đàm Oánh nói: cát hung nối nhau, họa phúc theo nhau, là lẽ thường của âm dương. Đời vốn có người tốt mà gặp hung trong cát, người xấu mà gặp cát trong hung, đó là điều quân tử không bàn; cũng chỉ nói cái lẽ thường mà thôi. Hung nếu hơn cát thì cát ủ trong hung; cát nếu hơn hung thì hung giấu trong cát. Pha tạp sinh ra từ thuần túy, hòa hợp ra từ đánh nhau; cho nên nói "trong cát có hung, hung ấy là điềm báo cát".
Họa đến gần cuối thì phúc có thể đón trước mà suy; vừa vào đất suy thì bàn tai họa nên tính ngược lại. Nam thì đón, nữ thì tiễn, bĩ và thái xen nhau (bĩ: bế tắc, xấu; thái: hanh thông, tốt; tên hai quẻ trong Kinh Dịch). Hai khí âm dương theo thuận nghịch mà chiết trừ (phép quy đổi số ngày từ lúc sinh đến tiết khí ra số năm để định tuổi khởi vận).
(Lời chú:) Đây nói tai phúc cát hung là do hành vận. "Họa đến gần cuối": như gặp vận xấu mười năm sắp hết, trước khi giao sang vận tốt, nếu khí của năm tháng sinh sâu dày, hoặc được hành niên (năm tuổi đang đi, tính theo tiểu hạn) và thái tuế (can chi của năm đang trôi qua, coi như vị thần cai quản năm ấy) phù trợ, hướng về lộc, gặp tài, thì không cần đợi giao vận, ngay ở cuối vận này đã có thể đón điềm lành mà suy đoán. "Vừa vào đất suy": mệnh người đã lâu trải qua đất phúc, mới giao sang vận trái lộc, tuyệt tài, nhưng chưa thể lập tức nói là hung; ấy là bàn tai họa thì nên tính ngược lại.
"Nam đón nữ tiễn": nam dương, nữ âm thì vận đi thuận. Một vận mười năm lại chia trước sau, mỗi phần năm năm. Phàm vào vận tốt mà được tiết khí sâu (tiết khí: hai mươi bốn mốc thời tiết trong năm, dùng để định tháng), "nam đón" là năm năm trước phát phúc, "nữ tiễn" là năm năm sau phát phúc. Có người nói: với nam thì xét năm mới vào đại vận (giai đoạn vận mười năm) xem đón tai phúc gì, nên gọi là đón; với nữ thì xét năm đại vận sắp ra xem tiễn tai phúc gì, nên gọi là tiễn. "Nam đón nữ tiễn, bĩ thái xen nhau" nên xem làm một nghĩa: đón cát tiễn hung, đón hung tiễn cát, ấy là bĩ thái xen nhau. Nam âm nữ dương, nam dương nữ âm, theo thuận nghịch mà đi vận, chiết trừ, tức là phép chiết trừ ba ngày tính làm một năm đã nói ở trước. Xem trên vận mới vận cũ có cát hung gì, lấy số của vận mà nói.
Đàm Oánh nói: đây bàn hành vận, mỗi thứ chỉ từ chỗ trường sinh rồi đến đất suy (mười hai giai đoạn của một hành gồm: trường sinh, mộc dục, quan đới, lâm quan, đế vượng, suy, bệnh, tử, mộ, tuyệt, thai, dưỡng). Như Kim sinh ở Tỵ, suy ở Tuất: từ Tuất trở đi, nam đi thuận vào các chỗ tử, tù, hưu, phế (các trạng thái suy yếu, bị giam hãm, nghỉ ngơi, bỏ đi), nữ đi nghịch vào chỗ đế vượng, lâm quan (các giai đoạn mạnh nhất); từ Tỵ trở đi, nam đi thuận vượng ở đất Thân Dậu, nữ đi nghịch bị khốn ở đất Dần Mão. Cho nên nói "họa đến gần cuối…". "Hai khí âm dương" là nói tiểu vận (vận từng năm) là khí của năm, đại vận là khí của tháng. Can ngày làm vận, chi tháng làm khí; tiểu vận thì giao từ sau ngày sinh, đại vận thì xét khí của nó mà qua; hai khí vận hành là do mệnh của mình. Cho nên nói "hai khí âm dương…".
Xét chỗ chiếm giữ ở trong Kim Mộc, hiện ra ở phương hướng, phân dã (vùng đất ứng với các phương, các chòm sao); nêu ra ở khoảng giữa Nam Bắc, e không lợi cho việc đi lại. Trong một tuần thì ở trong năm mà hỏi can; trong một năm thì tìm trong tháng mà hỏi ngày. Hướng về ba, tránh năm, chỉ ra phương hướng để biết thông hay bế; xét cát lường hung để nói bĩ thái trong năm.
(Lời chú:) Đây nói vận đi đến đất Đông Tây Nam Bắc, tức Mộc, Kim, Hỏa, Thủy, có lợi hay không lợi, kiêm nói bĩ thái trong năm. Họ Vương nói: Mộc, Hỏa, Kim, Thủy là khí chuyên nhất của bốn phương, mỗi thứ chiếm một phương, một vùng phân dã; như Tân Mão của mùa xuân, Mậu Ngọ của mùa hạ, Quý Dậu của mùa thu, Bính Tý của mùa đông, bốn phương mỗi phương ôm khí tự vượng, không được phạm nhau. Cho nên khí vượng của ngũ hành lấy một chi tháng giữa mùa, gọi là Bạch Hổ sát (sao dữ chủ tai nạn, đổ máu). Như Mộc phương Đông đi sang phương Tây gặp Kim, Hỏa phương Nam đến đất Bắc gặp Thủy, gọi là "sát kỵ bốn tháng giữa mùa, vật cấm lạc đường"; vừa là vua vừa là cha, không thể để cả hai cùng mất, vì chúng khắc nhau, đi ắt không lợi.
Nếu ngũ hành suy tuyệt không có khí mà gặp xung nhau qua lại, thì ngược lại dùng lẫn cho nhau thành phúc. Như Ất Hợi (nạp âm Hỏa) gặp Quý Tỵ (nạp âm Thủy): Hỏa đến Tỵ thì vượng, Thủy đến Hợi thì vượng, đổi chỗ cho nhau mà gặp vượng, qua lại thì có hại gì. Kim của Nhâm Dần làm bề tôi không mạnh, Mộc của Canh Thân thờ vua không bạo; nếu riêng chiếm một góc thì làm sao có tạo hóa? Bởi lộc vượng quý ở chỗ tự hanh thông, còn hoạn nạn thì cần được cứu giúp lẫn nhau.
"Trong một tuần thì ở trong năm mà hỏi can" (tuần: một nhóm mười cặp can chi bắt đầu bằng can Giáp): lấy can của năm thì biết Giáp gửi ở đâu, tức là cùng một tuần sinh ra. "Trong một năm thì tìm trong tháng mà hỏi ngày": nói trong một năm thì có chỗ khác nhau, đó là mệnh nam nữ âm dương; tìm ở tháng mà hỏi ngày là muốn biết số ngày đến tiết khí để định số năm (?), làm phép đi đại vận. Vận đi thì nên hướng về sinh khí của tam nguyên (ba yếu tố: thiên nguyên, địa nguyên, nhân nguyên), tránh đường tuyệt của ngũ quỷ, chỉ ra phương hướng, rõ thông bế của âm dương, xem lộc mã (Lộc: chỗ thiên can được hưởng lộc; Mã: Dịch mã, sao chủ đi lại, thăng tiến) hướng hay trái, đại vận thịnh hay suy; do đó xét cát hung không ra ngoài khoảng trỏ tay đưa mắt, có thể nói được bĩ thái trong năm. Có người lấy Sinh khí, Phúc đức, Thiên y làm "ba hướng về"; lấy Tuyệt thể, Du hồn, Ngũ quỷ, Tuyệt mệnh, Bản cung làm "năm cần tránh" (tên các sao tốt xấu theo phép du niên bát quái).
Ông Từ nói: chữ "chiếm" đọc thanh khứ (nghĩa là chiếm giữ), tức xem năm tháng lúc sinh chiếm giữ ở đâu. Như Mộc dùng Kim làm quan, mệnh nam dương vận ra khỏi Mùi vào Thân, mệnh nam âm vận ra khỏi Hợi vào Tuất, ấy là hướng lộc gặp tài ở khoảng phân dã Kim Mộc. Như Kim dùng Mộc làm tài, nam dương vận ra Sửu vào Dần, nam âm vận ra Tỵ vào Thìn, là hướng lộc gặp tài ở trong phương Mộc Hỏa; lại thêm thái tuế, nguyệt lệnh (chi của tháng sinh, chủ khí của mùa) và khí hậu cùng phù trợ mà nói. "Nêu" là đối với "gốc" mà nói, lại có nghĩa là tiêu chuẩn, tức là gốc của mệnh. Nam là hướng về chỗ sáng mà đi, Bắc là hướng về phương Bắc mà đến. Đây nói vận khí ra vào, động tĩnh, hoặc cát hoặc hung, không được pha tạp; hoặc gặp năm giao vận thì không nên hành động nhẹ dạ.
"Trong một tuần ở trong năm hỏi can" là trong tháng tìm ngày; "trong một năm tìm trong tháng hỏi ngày" là trong năm tìm tháng; "hướng ba tránh năm" là trong năm tìm phương hướng cát lợi. Phàm ngồi đứng làm việc, tiến lùi, hướng cát tránh hung, không gì lớn hơn điều này. Một tuần là mười ngày; "trong năm" là ngày sinh. Phàm trong một tháng, trong một tuần, lấy thiên nguyên của ngày sinh phối hợp mà nói thì biết điềm lành dữ trong ngày, định lấy ngày sinh làm chủ. Trong một năm lấy nguyệt lệnh sinh khắc phối hợp mà nói thì biết tốt xấu trong tháng. Vả như người sinh ra được đất, phải lấy thái tuế làm bậc tôn; ấy là trong một năm tìm xem tháng sinh có mang lộc không, hoặc quan, ấn (hành sinh ra mình, chủ che chở, học vấn, chức ấn) vốn có hay vốn không; là tìm tháng rồi hỏi ngày, đó là phép chung để xem mệnh.
Nhâm Quý sinh ở mùa thu mà vượng ở mùa đông, Hợi Tý cùng một đường; Giáp Ất chết ở mùa hạ mà tươi tốt ở mùa xuân, Dần Mão cùng một lẽ.
(Lời chú:) Đây nói mệnh người có sinh, vượng, tử, tuyệt, mà vận đi gặp phải thì có chỗ nên và không nên; nói chung cho cả ngũ hành. Canh là chủ của các thứ Kim, nên ở Thân mà sinh Thủy; Thủy về Hợi Tý, mùa đông thì vượng. Nhâm là nguồn của nước tụ, nên ở Hợi mà sinh Mộc; Mộc về Dần Mão, mùa xuân thì vượng. Giáp là đầu của các loại Mộc, nên ở Dần mà sinh Hỏa; Hỏa về Tỵ Ngọ, mùa hạ thì vượng. Mậu là bậc tôn của các loại Thổ, nên ở Tỵ mà sinh Kim; Kim về Thân Dậu, mùa thu thì vượng. Nhâm, Quý, Hợi, Tý cùng một loại Thủy, Thủy sinh ở Thân mà vượng ở Tý; Giáp, Ất, Dần, Mão cùng một loại Mộc, Mộc vượng ở Mão mà chết ở Ngọ. Cho nên nói Nhâm Quý sinh mùa thu mà vượng mùa đông, Giáp Ất chết mùa hạ mà tươi mùa xuân.
Bính Dần, Đinh Mão đến mùa thu nên giữ gìn; Kỷ Tỵ, Mậu Thìn qua cung Càn mà thoát được ách nạn.
(Lời chú:) Đây chỉ về nạp âm. Bính Dần, Đinh Mão là Lô trung hỏa (lửa trong lò), là lúc Hỏa vượng; đến mùa thu nên giữ gìn, vì Hỏa đến mùa thu thì chết, huống chi các thứ Hỏa khác. Kỷ Tỵ, Mậu Thìn là Đại lâm mộc (gỗ rừng lớn), là lúc Mộc thịnh; qua cung Càn (quẻ Càn, ứng với phương Tây Bắc, tức chi Hợi) mà thoát ách, vì Mộc đến Hợi thì sinh, huống chi các thứ Mộc khác. Lại nữa, Bính Dần, Đinh Mão nêu loại Hỏa; Hỏa vốn khắc Kim, sao mùa thu lại phải giữ gìn? Vì Thủy sinh ở mùa thu. Kỷ Tỵ, Mậu Thìn nêu loại Mộc; Mộc vốn sinh ở Hợi, sao qua cung Càn lại thoát ách? Vì Hợi có Kim của quẻ Càn (quẻ Càn thuộc Kim). Đây làm rõ đạo suy vượng của ngũ hành, lẽ tự nhiên của tạo hóa; dù là nguyên mệnh, hành vận hay năm đang trôi qua đều nên thận trọng.
Gặp bệnh thì lo bệnh, gặp sinh thì được sinh; vượng tướng thì vươn cao, hưu tù thì diệt tuyệt; bàn về người thân thì lo chỗ tử tuyệt.
(Lời chú:) "Gặp bệnh lo bệnh" là nói về hưu tù diệt tuyệt; "gặp sinh được sinh" là nghĩa vượng tướng vươn cao (vượng, tướng, hưu, tù, tử là năm trạng thái mạnh yếu của ngũ hành theo mùa: vượng là mạnh nhất, tướng là đang lên, hưu là nghỉ, tù là bị giam, tử là chết). "Gặp bệnh lo bệnh" là ngũ hành ở chỗ bệnh mà gặp quỷ: Mộc gặp Tân Tỵ (Kim), Hỏa gặp Giáp Thân (Thủy), Thổ gặp Canh Dần (Mộc), Kim gặp Ất Hợi (Hỏa); những loại như vậy là hưu tù diệt tuyệt. "Gặp sinh được sinh" là ngũ hành ở chỗ sinh mà gặp cái sinh cho mình: Mộc gặp Quý Hợi (Thủy), Hỏa được Canh Dần (Mộc), Thủy gặp Nhâm Thân (Kim), Kim gặp Đinh Tỵ (Thổ); những loại như vậy là vượng tướng vươn cao. Hoặc gặp ngay lúc sinh, hoặc gặp ở tuế vận, lại xem trước sau, tùy chỗ mà châm chước.
Theo ngũ hành: cái sinh ra mình là cha mẹ, cái mình sinh ra là con cháu, cái khắc mình là quan quỷ, cái mình khắc là vợ và của cải, cái cùng hành là anh em. Kỵ ở đất không vong (chi bị trống, không có can phối trong tuần, chủ hư không, mất mát), tử, tuyệt; lo ở đất hưu, tù, suy, bại; tùy người thân gặp phải thế nào mà nói. Đây nói chung ngũ hành sinh ở giữa trời đất, gửi trong mười hai chi, có trường sinh, mộc dục, quan đới, lâm quan, đế vượng, suy, bệnh, tử, mộ, tuyệt, thai, dưỡng; trong đó có bốn giai đoạn cát, bốn giai đoạn hung, bốn giai đoạn bình.
Mộ ở trong quỷ thì nguy hiểm, ngờ vực rất nặng; dưới chân gặp tang thì ngay trước mặt có thể thấy.
(Lời chú:) "Mộ ở trong quỷ" là ngũ hành ở trong mộ (giai đoạn bị chôn vùi, cất giữ) mà gặp quỷ: như Kim sợ Kỷ Sửu (Hỏa), Mộc sợ Ất Mùi (Kim), Thủy lo Bính Thìn (Thổ), Thổ kỵ Mậu Thìn (Mộc), Hỏa sợ Nhâm Tuất (Thủy). Cách như vậy, hoặc gặp ở tuế vận, chủ nguy hiểm ngờ vực rất nặng. "Dưới chân gặp tang": lấy chi thứ hai phía trước chi mệnh làm Tang môn (sao chủ việc tang). Như người Tân Hợi gặp Kỷ Sửu, đã vào mộ lại gặp Tang môn, ấy là dưới chân cùng gây họa; "trước mặt có thể thấy" là nói hung đến nhanh. Nếu thái tuế, các sát cùng đại vận, tiểu vận đến, thì lo tai họa bất ngờ, đề phòng có tượng để tang họ ngoài (?).
Dựa vào âm mà xét họa của dương, tuế tinh chớ phạm vào Cô thần; cậy vào dương mà soi tai của âm, thiên niên kỵ gặp Quả tú.
(Lời chú:) Người tuổi Dần, Mão, Thìn lấy Tỵ làm Cô thần (sao chủ cô độc, như góa vợ, mồ côi), lấy Sửu làm Quả tú (sao chủ quạnh hiu, như góa chồng). Dần, Thìn là ngôi dương, Sửu, Tỵ là ngôi âm, nên nói "dựa vào âm mà xét họa của dương, tuế tinh chớ phạm vào Cô thần". Người tuổi Tỵ, Ngọ, Mùi lấy Thân làm Cô thần, Thìn làm Quả tú; Mùi, Tỵ là ngôi âm, Thân, Thìn là ngôi dương, nên nói "cậy vào dương mà soi tai của âm, thiên niên kỵ gặp Quả tú". Thiên niên giống như tiểu vận; tuế tinh giống như thái tuế. Dương lấy Cô thần làm nặng, âm lấy Quả tú làm nặng.
Ông Từ nói: âm lấy dương làm đối, dương lấy âm làm cặp; nói dương thì chưa từng không có âm, nói âm thì chưa từng không có dương; nên dựa vào âm có thể xét dương, cậy vào dương có thể soi âm. Tuế tinh là thái tuế, không được ở trên Cô thần. Giả sử người tuổi Dần, Mão, Thìn gặp thái tuế ở Tỵ: với người Dần là Câu Giảo (sao xấu chủ vướng víu, kiện tụng, rối ren), với người Mão là Tang Điếu (Tang môn và Điếu khách, sao chủ tang tóc, viếng tang), với người Thìn gọi là Khống thần sát, lại gọi là Yêu thần sát, chủ bị ngăn trở bế tắc. Thiên niên cũng là thái tuế (?), không được ở trên Quả tú: như người tuổi Dần, Mão, Thìn gặp thái tuế ở Sửu, với người Thìn là Câu Giảo, người Mão là Tang Điếu, người Dần gọi là Khuy thần sát, lại gọi là Bách thần sát, chủ bị người dòm ngó trộm cắp, ép bức, làm hại. Nếu ba nguyên hình nhau, đánh nhau, tuế vận không hòa, ấy là năm lộc mã của ngũ hành gây hại, thì hung lại càng nặng.
Trước bàn hai khí, sau tính việc kéo dài sự sống; cha bệnh thì suy xét lộc của con; vợ gặp tai thì tính theo năm của chồng.
(Lời chú:) Ngũ hành sinh nhau là cha con, đó là khí truyền và nhận, như các loại màu xanh, màu đỏ (màu của từng hành: Mộc xanh sinh Hỏa đỏ). Âm dương chế nhau là vợ chồng, đó là chỗ giao hợp, như loại can với chi. Giả sử Kim bệnh thì không nghi gì nữa là sợ Hỏa, phải gấp tìm Thủy để cứu, vì Kim sinh Thủy là con, Thủy có thể khắc Hỏa. Lại như tai họa của Kim là e gặp Hỏa, hãy xem Hỏa suy hay vượng thế nào. Đây là hai phép cứu giải rất cốt yếu.
Ông Từ nói: hai khí là âm dương; kéo dài sự sống là mệnh và vận. Trước phân âm dương, sau phân mệnh vận. Hai câu "cha bệnh…" là làm rõ tượng tiến lùi của âm dương. Giả sử người Canh Thìn sinh tháng mười, Canh Kim bệnh ở Hợi, là cha bệnh; Canh sinh Nhâm là con, lộc của Nhâm ở Hợi, là con có lộc. Canh lấy Ất làm vợ; đại vận đến Tỵ, Ất Mộc bệnh ở Tỵ, là vợ gặp tai; mà Canh Kim lại được kéo dài tuổi. Ngũ hành đều theo loại này.
Như người sinh ngày Nhâm Quý lấy Canh Tân làm cha, đi vận Hợi Tý, Kim bệnh và chết ở Hợi Tý, chủ cha mẹ gặp tai, hoặc phải cư tang (để tang cha mẹ). Người sinh ngày Bính Đinh lấy Canh Tân làm vợ, đi vận Dần Mão, Kim tuyệt ở Dần Mão, chủ vợ gặp tai, hoặc mất vợ. Lại như người Bính Dần đại vận đến Mậu Thân, Hỏa tuy bệnh nhưng Bính Dần (Hỏa) là cha của Mậu Thân (Thổ), Thổ đến Thân thì trường sinh; lộc của con đã sinh, cha được nhờ bóng lộc của con, tuy bệnh cũng không đến chết. Như người Đinh Mão đi vận đến Giáp Ngọ, Hỏa khắc Kim là vợ, Kim đến Ngọ thì bại, có thể gọi là vợ gặp tai; nhưng Đinh Mão Hỏa vượng ở Ngọ, lại gặp thiên lộc (lộc của thiên can), Kim Hỏa được nhau, âm dương hợp nhau; tuy theo ngũ hành là vợ gặp tai, nhưng vì năm của chồng vượng nên không thành hung. Bởi cha con là hợp theo trời, vợ chồng là hợp theo người, đều là ruột thịt thân nhất của con người. Nên xem mệnh của chồng, của con mà gặp hung thần ác sát, đáng làm tổn thương cha mẹ, vợ con, thì cha bệnh ắt sâu, vợ tai ắt nặng.
Ba cung vốn tốt thì gặp họa có thể kéo dài ra mà suy; đầu cuối đều hung thì tai họa bỗng đến mà nhanh chóng.
(Lời chú:) Ba cung là cung trường sinh của ba nguyên lộc, mệnh, thân. Bốn trụ ở vào cung ấy, gặp lộc mã, quý nhân, ngũ hành sinh vượng, gọi là vốn tốt; dù hành niên, tuế vận gặp hung thần ác sát muốn gây họa thì cũng chậm trễ mà không đến nỗi chết yểu. Ba nguyên ngũ hành không có khí, lại thêm tuế vận có hung thần ác sát đến, ấy là đầu cuối đều hung, họa đến nhanh mà không cứu được.
Ông Từ nói: trước đã bàn đầu cuối của âm dương, đây nói cát hung của mệnh người. Như trong mệnh, thiên nguyên, nhân nguyên, chi nguyên, trong ngoài năm tháng giờ gặp quý, lộc, không ở chỗ hưu bại, đó là gốc rễ, chủ bản; ba nguyên vốn tốt, dù gặp hành niên, thái tuế, vận mệnh ở đất trái nghịch nguy hiểm, cũng có thể suy ra họa đến chậm. Nếu ba nguyên trong ngoài tuy có lộc mã, khí quý, nhưng trong bát tự (tám chữ can chi của năm, tháng, ngày, giờ sinh) có xung, hình, phá, hại, thì không những có quý mà không quý, lại rốt cuộc là mệnh người hung; nếu gặp vận tốt thì đề phòng từ phúc mà sinh họa, gặp vận xấu thì tai họa bỗng đến nhanh chóng. Hai cách giải cùng một nghĩa.
Nhà và mộ bị sát thì tiếng hát làm rơi bụi xà nhà hóa thành tiếng rên rỉ; Tang Điếu đến với người thì khúc nhạc cung thương đổi thành bài Giới lộ (bài hát đưa đám ma).
(Lời chú:) Chi thứ năm phía trước chi mệnh là Trạch (nhà), chi thứ năm phía sau chi mệnh là Mộ. Sát là Kiếp sát, Tai sát, Tuế sát (các sao xấu theo năm, chủ cướp bóc, tai nạn). Chi thứ hai phía trước chi mệnh là Tang môn, chi thứ hai phía sau chi mệnh là Điếu khách. "Người" là nhân nguyên. Người xưa giỏi hát có tiếng vang quấn quanh xà nhà, người giỏi ca hát hợp khúc cung thương (cung, thương là tên các bậc trong năm âm cổ, chỉ âm nhạc); nay đổi thành tiếng rên rỉ sầu than, biến thành bài vãn ca Giới lộ, là vì Tang Điếu đến cửa, nhà và mộ bị sát. Nếu thái tuế, các sát dữ cùng đến, đại vận, tiểu vận, tiểu hạn hình xung, ắt gây họa hung, rất nên phòng bị trước.
Hoặc hai ngôi Trạch và Mộ nếu gặp thái tuế từng năm cùng các sát dữ như Tang môn, Điếu khách, Hoàng phan, Báo vĩ, Thái âm, Đại hao, Tướng quân vào nhà, thì một là chủ rên rỉ, hai là chủ nén đau, ba là chủ chia lìa, bốn là chủ khóc lóc; đó gọi là "bốn tiếng vào nhà". Có người nói dời chỗ ở, tránh nhà thì có thể khỏi. Đây nói các sát dữ gặp trong năm đang trôi qua; nếu mệnh người vốn sẵn có thì càng nặng.
Can tính hai tầng thì phòng tai ở khoảng đầu; chi tách ba nhẹ thì cẩn thận họa ở trong tay chân; hạ nguyên một khí thì khắp cả kỳ đi và ở.
(Lời chú:) "Can tính hai tầng": can là thiên nguyên, tượng cho cái đầu; gặp đức, thấy quý thì tốt, gặp sát, gặp quỷ thì xấu. Thiên nguyên hai lần bị khắc, như sinh năm Giáp Tý mà được tháng Canh Ngọ, lại thêm ngày Canh Ngọ, gọi là "nặng", vì can không chịu nổi bị khắc nặng; nên phòng tai ở khoảng đầu, mắt, ngực, lưng. "Chi tách ba nhẹ": chi giống như các đốt tay chân của người, làm chủ cho mệnh; mang tam hợp, lục hợp (các cách địa chi hòa hợp với nhau) thì tốt, gặp tứ xung, tam hình (các cách địa chi xung khắc, làm hại nhau) thì xấu. Chi bị tam hình làm tổn thương, như người Tân Dậu được tháng Canh Dần, ngày Đinh Tỵ, giờ Mậu Thân, gọi là "nhẹ", vì hình không chạm đến bản mệnh; nên cẩn thận họa ở trong bụng, tạng phủ, tay chân. Có người cho là tam hợp bị tổn thương, cũng thông.
"Hạ nguyên một khí" là nạp âm. Nó làm chủ ngũ hành, theo can chi đổi dời mà thành bĩ thái; tai họa của nó không câu nệ ở đầu hay tay chân, nên nói "khắp cả kỳ đi và ở". Can trời tính hai tầng đã nặng, huống chi ba tầng; chi tách ba nhẹ, huống chi hai; đây là chỗ phân biệt nặng nhẹ của can và chi. Có người nói: đây bàn mười can gặp đại vận ở trên năm sinh, gặp can lại khắc can của thái tuế, gọi là "quỷ đến đầu", bị bệnh ở đầu mặt. Mười hai chi nếu thân mệnh gặp sinh, tử, vượng, ngũ quỷ, ắt có bệnh tứ chi, lưng, chân, so với can là nhẹ hơn.
Lại nói về khí vận: bài ca của Đào Ẩn Cư (tức Đào Hoằng Cảnh, đạo sĩ đời Lương) nói: "Giáp Kỷ năm năm, Ất Canh bốn, Bính Tân ba năm, Đinh Nhâm hai, Mậu Quý phải từ một năm mà suy." Lại có bài: "Nạp âm đi theo vận khí, sinh nhau là phúc đức, khắc nhau là hung; ngũ hành cung kính thuận nhau thì đều như ý; người Kim gặp Kim thì phạm họa hung, người Mộc gặp Mộc thì mưu cầu thành, người Thủy gặp Thủy thì chủ lay động; vận thuận hay nghịch, khí phải nhớ lấy." Giả sử nam mệnh Quý Dậu sinh tháng ba, tháng ba nguyệt kiến (can chi của tháng) là Bính Thìn, liền từ Bính Thìn khởi ba năm, Đinh Tỵ hai năm; năm năm này nạp âm là Thổ, không có hình khắc gì. Mậu Ngọ ở một năm, Kỷ Mùi ở năm năm; sáu năm này nạp âm là Hỏa, Kim gặp Hỏa là hung. Canh Thân ở bốn năm, Tân Dậu ba năm; bảy năm này nạp âm là Mộc, từ mười hai đến mười tám tuổi chủ mưu cầu vừa ý. Còn lại phỏng theo đó mà tính xoay vòng; hoặc một cung ở năm năm, hoặc ở một năm, nên nói "kỳ đi và ở". Đại vận ở đất vượng, giả như khí có chế ngự nhau thì cũng không gây hại được.
Nhân mà không nhân, lo bị đánh phạt ở Mậu Kỷ, cho đến cả việc ăn ngủ, người hầu cận; vật có vật quỷ, người có người quỷ; gặp thì là tai, bỏ đi thì là phúc.
(Lời chú:) Giáp Ất trong năm đức thường vốn là nhân; nay ngược lại nói bất nhân, vì nó khắc Mậu Kỷ, là hung. Như Giáp gặp Mậu, Ất gặp Kỷ, lệch âm lệch dương, là khắc, là đánh phạt, là cô độc, là trái nghịch, thì ngũ hành thành bất nhân. Nếu Giáp gặp Kỷ, Ất gặp Mậu, cứng mềm dựa vào nhau, hai bên được chỗ, thì chưa thể nói là bất nhân. Trong phú nêu Giáp Ất, Mậu Kỷ làm ví dụ, các hành khác có thể theo đó mà suy. Ngũ hành biến hóa thông với việc người, cho đến ăn ngủ, người hầu cận đều không ra ngoài chữ nhân mà thôi.
Theo ngũ hành, cái mình khắc gọi là tài, cái khắc mình gọi là quỷ. Ví như người Tân Mão gặp Đinh Dậu: lộc của Tân ở Dậu, gặp Đinh là quỷ của Tân, đó gọi là "đầu lộc gặp quỷ", tức là "vật có vật quỷ". Chi mệnh thuộc Mộc, chi Dậu thuộc Kim, Kim đến khắc Mộc, đó gọi là nhân nguyên bị khắc, tức là "người có người quỷ". Cách cục loại như thế, vận gặp thì là tai, bỏ đi thì là phúc.
Có người nói: người quân tử sáng dậy tối ngủ thường nên giữ gìn phòng bị; nếu ăn nghỉ không điều hòa, hoạt động quá độ thì sinh tai, thế là trong hợp gặp quỷ, trong cát giấu hung; tuy có khi do người làm ra, cũng là bị âm dương chi phối. Ăn ngủ là nói việc điều dưỡng rất thiết thân; người hầu cận là nói những người bên cạnh rất gần. Hai điều này rất không thể coi nhẹ, vì trong vật có vật quỷ, trong người có người quỷ, cát hung biến đổi từ gần đến xa, rất nhanh. Vả như Mậu gặp Giáp là bất nhân; nếu trong năm, tháng, giờ thấy Canh Tân thì thành nhân, nghĩa là Mậu "nuôi" Canh, Canh đến chế ngự Giáp; hoặc gặp Kỷ cũng là nhân, nghĩa là Kỷ hợp với Giáp, có thể hầu cận Giáp. Mậu gặp Giáp vốn bất nhân là tai; có Canh, Kỷ ăn ngủ hầu cận, thế gọi là "bỏ đi thì là phúc".
Trong đó, nếu "trần truồng kẹp sát" thì phách về Phong Đô (cõi âm phủ); chỗ phạm có tổn thương thì hồn về núi Đại (tức Thái Sơn, nơi người xưa tin là hồn người chết quy về).
(Lời chú:) "Trong đó" là gốc từ "vật quỷ, người quỷ" ở trên mà nói, tức là trong đó thứ gặp phải rất nặng. Đất mộc dục (giai đoạn thứ hai sau trường sinh, như trẻ mới sinh được tắm gội, còn non yếu) của ngũ hành gọi là "trần truồng". Như đại vận gặp mộc dục của hành nạp âm của mình thì có tai: người Thủy, Thổ vận ở Dậu, người Mộc vận ở Tý, người Hỏa vận ở Mão, người Kim vận ở Ngọ; Quỷ Cốc Tử gọi là "hạn sóng nước". "Kẹp sát" là Nguyên thần (sao xấu chủ hao tổn, tai ách) và Thất sát. Như người vận ở trên mộc dục mà trùng với thái tuế thì có tai; hoặc năm, giờ sinh vốn có thần đã phạm thì hồn về núi Đại, phách về Phong Đô; đây là tên gọi cực hung.
Có người nói "kẹp sát" là ôm kẹp lấy thất sát; trần truồng mà thấy sát thì càng không tốt. Ngọ là sát của Tân, Dậu là sát của Ất, Tý là sát của Đinh, Mão là sát của Kỷ. Giả như ngày Tân Tỵ, giờ Ất Mùi là "trần truồng kẹp sát"; còn lại phỏng theo. Hoặc như người Giáp Tý (nạp âm Kim) gặp năm Mậu Ngọ: Kim trần truồng ở Ngọ, lại thêm Hỏa vượng của Mậu Ngọ kẹp mang tự hình, phản ngâm, tai sát, phá mệnh Giáp Tý; như thế là "chỗ phạm có tổn thương".
Hoặc khi đi lại ra vào mà phạm vào phương hung, cưới gả, sửa dựng nhà cửa thì đường đi lên Hoàng đạo hay Hắc đạo.
(Lời chú:) Đi lại ra vào là hành động, làm việc; cưới gả, sửa dựng là việc lớn trong các hành động. Cát, hung, hối, lận (tốt, xấu, hối hận, hổ thẹn: bốn loại kết quả nói trong Kinh Dịch) đều sinh ra từ chỗ động, nên người quân tử thận trọng. Lạc Lục Tử (tác giả bài phú này) đã bàn tam mệnh (ba phần lộc, mệnh, thân của lá số) và ngũ hành, lại nói đến phương hướng mà người ra vào nên tránh: Tứ ma, Ngũ quỷ, Lục hại, Thất thương, Bát nạn, Cửu ách là phương hung; Nhất đức, Nhị sinh là phương tốt; lấy thần sát của thái tuế từng năm mà xem. Đi Hoàng đạo (đường các thần tốt cai quản) là tốt, đi Hắc đạo (đường các thần xấu cai quản) là xấu.
○ Có người nói: đây bàn vận khí của người, từ vận nguyên mà đi lại ra vào đất cát hung, gặp ngũ hành khắc nhau sinh nhau, có lẽ cưới gả, sửa dựng. Theo ngũ hành, cái mình khắc gọi là vợ; vợ ở đất sinh vượng thì có thể cưới, cưới thì được giúp. Cái khắc mình gọi là chồng; chồng ở đất sinh vượng thì có thể gả, gả thì được phúc. Nói từ đạo vợ chồng mà có thể thành nghĩa cưới gả. "Sửa dựng" là nói ngũ hành tuy có tính chính, nhưng trong khoảng trời đất có biến đổi không thường, nên người quân tử sửa đức, lo sinh kế để chờ thời mà thôi. "Đường lên Hoàng đạo, Hắc đạo" là chỉ trên nguyệt kiến của vận nguyên: đi Hắc đạo mười năm, đi thuận đến Trừ, Mãn thì đi Hoàng đạo (Kiến, Trừ, Mãn… là tên trong mười hai "trực" dùng để chọn ngày tốt xấu). Như vận đến Hoàng đạo thì trăm việc đều lợi, vận đến Hắc đạo thì trăm việc bế tắc. Phàm người làm việc, hành động, tiến lùi, hướng về hay quay lưng, không gì không gốc ở âm dương, hợp thể với vận khí; cát hung đều không trốn được.
Tai phúc ở ngôi năm, nhưng phát ra là do ngày giờ va chạm; năm thần khắc nhau, ba sinh định mệnh. Thường thấy người sang hưởng lộc không ngoài đất lộc mã; nguồn đục mà phục ngâm (chi gặp lại chính nó, như Tý gặp Tý, chủ trì trệ, buồn khóc) thì buồn bã ở đất "cung nghỉ".
(Lời chú:) Phàm nói điềm lành dữ trong năm, chuyên xem ngày giờ với thái tuế sinh, khắc, hình, xung thế nào mà nói. Ngày sinh là vợ, giờ sinh là con. Ngày giờ hòa hợp với thái tuế, và tài vật có chỗ dùng, không bị hư hỏng gì, thì theo sự vật mà nói. Như thái tuế với ngày giờ hình nhau, hoặc trong lục hợp, tam hợp có Nguyên thần, Thất sát thì xấu, cũng xem theo loại mà nói; nên đoạn dưới nói như vậy.
○ Có người nói: "năm" là chỉ thái tuế và hành niên. Phàm mệnh người gặp thái tuế của năm đang trôi qua mà xấu thì là tai, tốt thì là phúc, đều do ngày giờ trong ngũ hành kích động, ứng vào ngôi năm. Năm thần là ngũ hành; ba sinh là ba nguyên. Phàm xem mệnh người phải xét gốc rễ, dùng ba nguyên để định cung, lấy ngũ hành mà phối hợp; phép này tìm từ lộc mã của ngày giờ và phép "ngũ tý nguyên" (phép suy can của giờ từ can của ngày): hoặc sinh nhau ở đất kiến vượng của bản mệnh, hoặc khắc tạp ở đất diệt tuyệt lúc sinh; đến khi vận hạn đến, ắt có điềm cát hung. Phàm gặp ngũ hành mà tạo hóa diệt tuyệt, không vong, lại gặp vận hạn hình xung, sao dữ cùng giao, thì chủ lo nhiều vui ít, ắt chuốc lấy chết yểu, buồn bã rên rỉ; nên gọi là "đất cung nghỉ".
Có người cho "buồn bã" là tên một sát: người Tý thấy Hợi, người Mão thấy Dần, người Ngọ thấy Tỵ, người Dậu thấy Thân; cho năm thần là Tuyệt thể, Du hồn, Ngũ quỷ, Tuyệt mệnh, Bản cung; ba sinh là Sinh khí, Thiên y, Phúc đức. Thuyết này cho rằng các đoạn trên là phép ra vào, cưới gả, sửa dựng, không phải thuyết tam mệnh; cho rằng phải xem tai phúc trong ngôi ngũ hành của thái tuế, cũng phải chọn ngày tốt giờ tốt mới làm việc. Thuyết ấy cũng thông.
Ngông cuồng ngang trái khởi từ Câu Giảo, họa bại phát từ Nguyên Vong; nhà và mộ cùng chỗ thì e ít vui mà nhiều lo; muôn dặm quay về, ấy là đất Tam quy.
(Lời chú:) Thần sát là tinh khí ngũ hành của trời đất, mỗi thứ chủ một việc cát hung. Người bàn mệnh trước suy xét suy vượng, cách cục của ngũ hành, sau mới lấy thần sát để xem loại việc. Mệnh dương lấy chi thứ ba phía trước làm Câu, chi thứ ba phía sau làm Giảo; mệnh âm lấy chi thứ ba phía trước làm Giảo, chi thứ ba phía sau làm Câu; nếu giao đến vận hạn thì chuốc tai họa ngông cuồng ngang trái. Nguyên thần và Vong thần là tên hai sát (Vong thần: sao chủ mất mát, quan sự); lại gặp sát dữ lúc sinh, tuế vận gặp sao hình, thì phần nhiều vì việc quan mà bị vướng vào, vô cớ bị quấn trói; nếu thêm nhà và mộ cùng ở trên Câu Giảo, Nguyên Vong thì càng xấu. Ví như sinh năm Quý Hợi, chi thứ năm phía trước thấy Mậu Thìn là mộ của Thủy; năm đang trôi qua và tuế vận nếu mang sát đến cùng ở trong đó, ấy là nhà và mộ cùng chỗ.
Tam quy là Thìn, Tuất, Sửu, Mùi, ở đây gọi là Tam khâu, cũng gọi là Ngũ mộ (các chi là kho, là mộ của ngũ hành); muôn vật về gốc, trở về mệnh, quay về bản nguyên; bốn chi này ứng với tượng xoay vòng trở lại. Hoặc lấy đất quy tụ của ngũ hành ba nguyên làm Tam quy: như người Giáp Tý gặp năm Hợi là "một quy" của lộc Mộc, gặp tháng Thân là "hai quy" của mệnh Thủy, gặp vận Tỵ là "ba quy" của thân Kim; đều chỉ ngôi trường sinh của hành gốc của ba nguyên mà nói. Tuy thân làm khách đường dài muôn dặm, cũng có lẽ sẽ trở về.
Ông Từ nói: Câu Giảo không được ở trên nguyên mệnh, ngày, giờ và hai vận; nếu lại cùng với Nguyên thần, Thất sát thì càng xấu. Về nhà và mộ: như sinh năm Mậu Tý gặp thái tuế Tân Mùi, cũng phải trên Mùi, Tý có ngày giờ hoặc đại vận cùng cung thì mới nặng, chủ bất lợi cho đàn bà, trẻ nhỏ và nhà cửa. Đây nói đại vận đi trong mười hai chi, thuận nghịch xoay vòng, ở đất bản lộc, bản tài, chỗ dừng cuối của ba nguyên; gặp như thế thì yên ổn hưởng phúc.
Người cha có Tứ sát phần nhiều sinh ra con trai có Ngũ quỷ; kẻ có Lục hại thì mệnh có việc Thất thương.
(Lời chú:) Đây chuyên bàn về ruột thịt. Tứ sát chỉ Kiếp sát, Tai sát và thiên, địa (?) mà nói; hoặc lấy Thìn, Tuất, Sửu, Mùi làm Tứ âm sát. Ngũ quỷ là: người Tý thấy Thìn, Sửu thấy Mão, Dần thấy Dần, Mão thấy Sửu, Thìn thấy Tý, Tỵ thấy Hợi, Ngọ thấy Tuất, Mùi thấy Dậu, Thân thấy Thân, Dậu thấy Mùi, Tuất thấy Ngọ, Hợi thấy Tỵ. Ba nguyên bị thương ở năm thì nuôi con là con Ngũ quỷ, ngược lại chế ngự, bị khắc, không hòa thuận. Lục hại như Tý xuyên Mùi…, mười hai chi không thuận nhau; mệnh gặp một hai tầng Lục hại, hoặc lần lượt có sát dữ cùng xung, người như thế mệnh có việc Thất thương là chắc chắn. Thất thương là làm hại lục thân (cha mẹ, anh em, vợ con) và bản thân.
Hoặc lấy Tứ sát chuyên chỉ bốn Kiếp sát; ngũ hành sinh ở bốn tháng đầu mùa (Dần, Thân, Tỵ, Hợi), cái sinh ra là cha của muôn vật; ngũ hành khắc mình là quỷ, người gặp năm biến sinh, bại, vượng, tử, tuyệt là vậy. Ví như Giáp Thân là Thủy tự sinh, là cha của Kiếp sát của người Mộc, mà sinh ra Canh Thân (Mộc) là con; Giáp là cha của Canh, đến Thân thì tuyệt, gặp Canh là quỷ; lại thêm Đinh Hợi, vì là Lục hại của Giáp Thân; như thế thì mệnh có việc Thất thương. Thất thương cũng là tên một thần sát; xem phần trước của bài phú nói "hoặc gặp Tứ sát, Ngũ quỷ, Lục hại, Thất thương" thì thấy.
Người thân tình như nước với lửa là do gặp nhau ở đất mộc dục; ruột thịt giữa đường chia lìa, Cô tú lại càng ghét ở chỗ cách giác.
(Lời chú:) Đây hợp với đoạn trên mà nói. Sát mộc dục là ngôi thứ hai sau trường sinh, tức Tý, Ngọ, Mão, Dậu. Cô thần, Quả tú đã bàn ở trước; cách giác (góc ngăn cách) là Dần, Thân, Tỵ, Hợi. Có người mệnh gặp mộc dục khắc nhau, lại có Cô thần, Quả tú đến ngôi cách giác, như ngày Mão giờ Sửu, ngày Sửu giờ Mão. Sửu là khí của phương Bắc, Mão là thần của phương Đông, chí hướng không giống nhau; "người thân tình như nước với lửa" là nói không hợp nhau; chia lìa thì lại càng nặng hơn.
Cần phải rõ thần sát, so lường nặng nhẹ: thân khắc sát thì còn nhẹ, sát khắc thân thì càng nặng.
(Lời chú:) Cái mà ngũ hành cai quản là mệnh. Bàn mệnh ắt trước hết lấy ngũ hành và cách cục bốn trụ, sau mới bàn thần sát cát hung, có thể so lường họa phúc nặng nhẹ mà thôi. Trước bàn ngũ hành để thấy gốc rễ dày hay mỏng, phân cách cục cao hay thấp; hai thứ tham xét với nhau mới không sai lầm. Thần sát là các tên ở trên: Câu Giảo, Nguyên Vong, Cô thần, Quả tú, Cách giác, Mộc dục, Trạch Mộ, Tang Điếu, Phục ngâm, Phản ngâm, Tam quy, Tứ sát, Ngũ quỷ, Lục hại, Thất thương… Còn lộc mã, tài, quan, ấn thụ (hành sinh ra mình, chủ che chở, học vấn), thực thần (hành mình sinh ra cùng âm dương với mình, chủ ăn uống, phúc lộc) là lẽ chính của sinh khắc ngũ hành, không thể gọi là thần sát. Thân chỉ can năm; hoặc lấy nạp âm của can chi năm mà nói. Thần sát cát hung hoặc có ở ngày giờ, hoặc gặp trong tuế vận, chỉ lấy sát khắc thân là nặng, thân khắc sát là nhẹ; lại cần theo cách cục ngũ hành bốn trụ mà xét kỹ, châm chước.
Đến như tám quẻ xoay vòng, là nhân văn để lại của Hà Đồ, Lạc Thư; nói lược đi thì định làm một mối, xét cho cùng thì lại thành muôn mối.
(Lời chú:) Lạc Lục Tử nói tam mệnh ngũ hành không ra ngoài cửu cung bát quái (chín cung và tám quẻ), xoay vòng suy xét thì ra rất nhiều đạo lý. Đây không phải nói theo ý riêng, mà là dựa vào văn để lại của Hà Đồ, Lạc Thư (hai đồ hình số cổ, tương truyền là gốc của Kinh Dịch) mà làm ra. Ban đầu ra từ một mối: "Dịch có Thái cực" là vậy; cuối cùng thành muôn mối: biến thành sáu mươi tư quẻ, ba trăm tám mươi tư hào, cát hung hối lận không chỉ muôn mối mà thôi. Một mối hay muôn mối là ở người học nói lược hay xét cùng. Có người nói: "nói lược đi thì định làm một mối" tức là nguyên nhất khí, là tiên thiên; "xét cho cùng thì thành muôn mối" tức là những điều bài phú nói: ngũ hành, ba nguyên, vận khí, hành niên, lộc mã, quý, đức và các thần sát cát hung.
Nếu gặp Phan an (yên ngựa) và Tiễn lộc (đạp lên lộc), gặp được thì đeo ấn ngồi xe; ngựa kém, của ít, gặp phải thì trôi dạt không về.
(Lời chú:) Số bắt đầu từ một mà kết thúc ở chín; chín là cùng tột. Xét cùng tột chỗ cuối của số thì đến chín; chín là dương chín quá mức, là số cùng cực mà sinh hóa. Lẽ sang hèn, thành bại của con người không gì không do số mà thôi. Ví như sinh năm Quý Dậu, tháng Nhâm Tuất, ngày Đinh Hợi, giờ Canh Tý, ngồi trên thiên lộc; nạp âm của tháng, ngày, giờ là Thủy, Thổ, được số thành của sinh vượng tam dương; mệnh sinh âm, ba chi đều ở trên Phan an của lộc mã (?). Mệnh này ắt đến chỗ thân hiển quý; nên nói "nếu gặp…".
Như sinh năm Ất Dậu, tháng Đinh Hợi, ngày Kỷ Mão, giờ Đinh Hợi: tháng Hợi tuy cưỡi ngựa Thủy (Dịch mã), nhưng gặp Đinh Hợi (Thổ) khắc nên thành quỷ; ngày Mão tuy ngồi trên thiên lộc, nhưng vì Thủy Thổ đều chết ở Mão, lại gặp quỷ của thân xung phá bản mệnh; ấy gọi là lộc mã ngược lại thành quỷ, là tai họa vậy. Lộc mã đã mất, ắt phải nhờ tài của thân làm vốn, mà Thủy lấy Hỏa làm tài thì tự tuyệt ở Hợi; tháng, ngày, giờ sinh đều ở đất tử tuyệt của ba tài; đây là số cùng của ngũ hành. Tuy có lộc mã, tài của thân, đều bị vật quỷ đoạt mất; dù có được vận, vì số đã đến cùng, hưu bại, nên trôi dạt không có chỗ về. Cho nên nói "ngựa kém, của ít…".
○ Có người nói: chi phía trước Dịch mã một ngôi là Phan an, chi phía sau Dịch mã một ngôi là Tiên sách (roi ngựa). Phan an có ngôi, lại hợp với thiên nguyên, người được thì sang; nhưng phải thêm thần tướng tốt đến, tuế vận giúp thân, lại ở cung vượng tướng thì mới có thể nói là phúc. Dịch mã kém nhỏ, tài và mệnh hưu tù thì khổ cực vất vả, rốt cuộc không thành lập được gì; đây là lấy bốn trụ gặp phải mà định chủ trôi dạt như cỏ bồng.
Được trao chức, mong được bái quan, người Giáp Ngọ lấy bốn lần tám (ba mươi hai tuổi) làm kỳ; cãi vã, giấy tờ kiện tụng, người Kỷ Hợi cẩn thận năm ba mươi hai tuổi; thiện ác đi cùng nhau thì lay động, dời chỗ; kẹp sát giữ gò thì thân thích khóc tiễn.
(Lời chú:) Đây bàn hành niên và đại vận, tiểu vận đều do số; số có biến đổi lẻ chẵn, cát hung từ đó mà sinh. Người sinh năm Giáp Ngọ, ba mươi hai tuổi tiểu vận là Đinh Dậu, là đất vượng của nhà Kim; thái tuế Ất Sửu là kho chính của hành gốc, lại gặp Dịch mã vào nhà, Thiên Ất quý nhân đến, nên có mừng được trao chức, được bái quan. Người sinh năm Kỷ Hợi, ba mươi hai tuổi tiểu vận Đinh Dậu ở Điếu khách, thái tuế Canh Ngọ ở đất chết, lại là cung lục ách (cung tai ách), ba nguyên bị khắc, nên có họa cãi vã, giấy tờ kiện tụng. Lại thêm tuế và vận giao cung, phải lưu ý đề phòng; cát hung đi cùng, họa phúc cùng đánh nhau, chưa từng không nhân sự dời đổi mà nổi lên; nên nói "thiện ác đi cùng nhau thì lay động, dời chỗ", tức là cát hung hối lận sinh ra từ chỗ động vậy.
Thìn, Tuất, Sửu, Mùi gọi là Tứ sát, cũng gọi là đất Tam khâu, mỗi thứ theo ngũ mộ của ngũ hành. Giả như mệnh Mộc Kỷ Tỵ, sinh ngày Ất Mùi, đây là Tam khâu của nhà mình, lại thêm Dương nhận (sao dao kiếm, chủ hung bạo, thương tích), nên nói "kẹp sát giữ gò", nguy hiểm ngờ vực rất nặng. Từ câu "đi lại ra vào" đến câu "kẹp sát giữ gò", đoạn văn này cũng gồm các lệ của âm dương địa lý, ba nguyên cửu cung, dùng du niên và thái tuế để quyết tai phúc, không hoàn toàn là lẽ của tam mệnh; ở đây không nói hết.
Lại phải xét chỗ giữ gìn, xem chỗ nắm giữ; dày hay mỏng thì bàn ở cốt cách tướng mạo, thành được đồ dùng là nhờ ở nguồn lòng; khí Mộc thịnh thì lòng nhân hưng thịnh, Canh Tân thiếu thì nghĩa ít.
(Lời chú:) Đây nói tuy dùng ngũ hành để định mệnh, thấy được sang hèn tai phúc, nhưng e có người kiệt xuất khác thường, có tư chất như băng như lửa (?), khó lường, hiếm thấy, thì ba nguyên ngũ hành không đủ để nói hết. Cho nên lại phải xét chỗ giữ gìn, nắm giữ, cốt cách tướng mạo, nguồn lòng; tức là "xem việc người ấy làm, xét con đường người ấy theo, coi chỗ người ấy yên lòng"; tâm thuật và cách làm đều được cả, tướng mạo và đức hạnh cùng thấy rõ. "Người làm sao giấu được! Người làm sao giấu được!" (lời Khổng Tử trong sách Luận Ngữ). Đây là phép xem người của Lạc Lục Tử, có chỗ hợp với lời bàn của nhà Nho chúng ta. Ma Y (thầy tướng đời xưa, tác giả sách tướng) nói: "Có lòng mà không có tướng, tướng theo lòng mà sinh; có tướng mà không có lòng, lòng theo tướng mà mất (?)", cũng là nghĩa này.
Giáp Ất Mộc chủ nhân, Bính Đinh Hỏa chủ lễ, Mậu Kỷ Thổ chủ tín, Canh Tân Kim chủ nghĩa, Nhâm Quý Thủy chủ trí. Mộc thịnh thì lòng nhân hưng thịnh, Kim thiếu thì nghĩa ít; các hành còn lại đều như vậy. Xem tượng của việc mà biết đồ dùng, xem bói việc mà biết điều sắp đến; đây là lấy ngũ hành phối với ngũ thường (năm đức thường: nhân, nghĩa, lễ, trí, tín) để định khí lượng của con người.
Sao dữ thêm vào mà lại có mừng, ấy là để so với bậc có tài khí lớn; sao phúc đến mà lại phát họa, ấy là để nêu ra kẻ hung ác.
(Lời chú:) Tu sửa nơi thân thì đức mới thật; nên nói trung, hiếu, nhân, nghĩa là thuận theo đức, dù gặp các sát lại thành sao quyền. Giàu sang mà kiêu ngạo thì tự chuốc lấy lỗi; nên nói ngang ngược, kiêu căng, vô lễ là trái với đức. Làm thiện thì không mất báo thiện, làm ác thì tự chuốc tai ương; đây là điều Lạc Lục Tử răn sâu. Hai chữ "so" và "nêu" rất có ý vị. Sao dữ thêm vào đáng lẽ gây họa mà ngược lại có mừng, không phải bậc quân tử có tài khí lớn thì không được như vậy; bởi người có kiến thức xa rộng, trung hiếu nhân nghĩa, cẩn thận lễ nghĩa, giữ phép tắc, thì họa sao phạm được, nên nói "so". Sao phúc đến đáng lẽ có mừng mà ngược lại có họa, đó là tiểu nhân cậy vào mệnh mà làm càn; bất trung, bất hiếu, bất nhân, bất nghĩa, ngang ngược vô lễ, thì họa sao trốn được, nên nói "nêu". Lời xưa nói: "Người hung làm cho điều tốt của mình thành xấu, người tốt làm cho điều xấu của mình thành tốt", là nói điều này. Đây nối tiếp đoạn trên về chỗ giữ gìn, nắm giữ, cốt tướng, nguồn lòng mà nói; người quân tử và kẻ tiểu nhân đã thấy rõ.
Đang ở yên mà cầu động, khắc chưa hết thì khó dời đổi; đang ở an mà hỏi chuyện nguy, có thể ở trong hung mà bói được cát.
(Lời chú:) Đây là Lạc Lục Tử dạy người cái đạo cầu danh, mưu tính hành động, theo cát tránh hung. Mệnh trời ở nơi đức, nhưng cũng nên bàn đến khắc: ta khắc người hay người khắc ta; ta khắc người thì là quyền, người khắc ta thì là quỷ; khắc thì là tài, không khắc thì không có ăn. "Đang ở yên mà cầu động, khắc chưa hết thì khó dời đổi": hành niên, tuế vận có ngũ hành đến khắc bản mệnh làm quan mà không thể dời động, thì nên giữ yên tĩnh mà chờ; không xung không khắc thì khó phát đạt. "Đang ở an mà hỏi chuyện nguy, có thể ở trong hung mà bói được cát": người quân tử khi ở yên thì xem tượng mà ngẫm lời, khi hành động thì xem biến mà ngẫm lời bói (lời trong phần Hệ từ của Kinh Dịch), vì vậy "trời giúp cho, tốt mà không gì không lợi". Vả lại khi cát hung họa phúc nổi lên, nếu không phải thánh nhân thì ai xét được từ trước khi chưa nảy mầm? Nếu biết theo cát tránh hung, ở an mà lo nguy, thì cũng gần như không có lỗi.
Sang mà quên lúc hèn thì tai họa từ xa xỉ mà sinh; mê mà không quay lại thì họa từ mê muội mà nổi lên.
(Lời chú:) Người quân tử thấy mệnh trời mà không dám cầu phúc ở trời; kẻ tiểu nhân khinh mệnh trời mà không biết tự sửa mình để có phúc (?). Sang mà quên lúc hèn, mê mà không quay lại, không biết ở an mà lo nguy, lại đang ở yên mà cầu động, vì vậy tai họa từ xa xỉ mà sinh, họa từ mê muội mà nổi lên, đến mất thân bại nhà mà không hối, chẳng đáng thương lắm sao!
Khác thường, đổi cũ, chỗ biến đổi là mầm mống; phúc cho người thiện, họa cho kẻ dâm ác, cát hung có điềm khác nhau.
(Lời chú:) Động và tĩnh là then chốt của lợi hại; trí lo là cửa ngõ của họa phúc. Thuật không thể không thận trọng, thời cơ không thể không xét. Kẻ tiểu nhân không biết mệnh trời, không hợp đạo thường, coi nhẹ sự sống, khinh suất với vật, thì họa cho kẻ dâm ác từ đó mà bắt đầu. Người quân tử gặp thời thì động, lỡ thời thì giữ, thể theo trời mà làm theo đạo, sợ hành động nhẹ dạ, thì phúc cho người thiện từ đó mà sinh. Kinh Dịch nói: "Cát hung hối lận sinh ra từ chỗ động." Lại nói: "Cát hung là tượng của được và mất." "Nhà tích điều thiện ắt có phúc thừa; nhà tích điều bất thiện ắt có tai ương thừa." Lại nói: "Biết đạo tiến lui, còn mất, chỉ có thánh nhân chăng!" Đây là lời răn lớn ở cuối thiên của Lạc Lục Tử.
Đến như Công Minh, Quý Chủ còn không có văn chương về biết biến; Cảnh Thuần, Trọng Thư cũng không ghi lại cái diệu của việc so hình.
(Lời chú:) Quản Công Minh (tức Quản Lộ, thầy bói nổi tiếng đời Tam Quốc), Tư Mã Quý Chủ (thầy bói đời Hán), Quách Cảnh Thuần (tức Quách Phác, người đời Tấn, được coi là tổ của phong thủy), Đổng Trọng Thư (đại nho đời Hán, giảng về âm dương tai dị): bốn bậc hiền này dò được chỗ sâu kín của trời và người, tìm đến gốc lẽ tính mệnh, thấu suốt âm dương tượng số, biết được cát hung tương lai, mà còn không có văn chương về biết biến, không ghi cái diệu của việc so hình; ý nói tạo hóa sâu kín, không dễ đo lường. Lạc Lục Tử không nói họ tên, không biết là người thời nào; xem trong phú tự nói "ra vào đồng Lan", lại nhắc đến Quách Cảnh Thuần, ngờ là người thời Lục Triều; nói là Chiêu Minh thái tử nhà Lương thì gần đúng, vì chỗ Chiêu Minh ở là đồng Lan Lăng. Có người cho là thái tử Tử Tấn của Chu Linh Vương thì là sai.
Xét các bậc thánh xưa, soi các bậc hiền trước, hoặc chỉ vào việc mà bày mưu, hoặc lời gọn mà sát lý; hoặc nhiều hoặc ít, còn thừa, hai nghĩa khó tinh tường. Nay tham xét được mất, vá víu những dấu vết để lại, định làm tấm gương soi lòng, mãi treo nơi đài trong sáng; dẫn bày đến hết thiên, mong nghìn điều được một.
(Lời chú:) Phàm bàn ngũ hành mà lìa đạo là sai, lìa phép tắc ở đời là sai, lìa người và vật cũng sai. Hoặc lời gọn mà sát lý, hoặc chỉ vào việc mà bày mưu, trong đó thần sát xen nhau, cát hung lẫn thể; nên biết ngũ hành thông với đạo, chí của vật khó cùng tận; lưu truyền trong khoảng ấy há gọi là giúp ích nhỏ! Lạc Lục Tử kết thúc ở lời này. Bài phú này làm ra là để xét văn để lại của các bậc thánh xưa, soi chỗ được mất của các bậc hiền trước; văn rộng mà lời gọn, đạo mầu nhiệm mà nghĩa sâu xa, phô bày lòng nhân mà giấu cái dụng, là kim chỉ nam của ngũ hành tam mệnh. Người học đời sau nối theo mà làm sáng tỏ, khiến người điếc nghe được, người mù thấy được, trải trăm đời không cùng, cái lẽ thường thống nhất của bản tính mãi còn. Xem từ đầu đến cuối, thông thần hợp biến, lời dạy ngang dọc đều không sa vào các thuật khác; lời răn dạy phần nhiều hợp với đạo tột cùng. Như Lạc Lục Tử, há chẳng phải là bậc kẻ sĩ có cơ trí tròn đầy, thuộc dòng người cao thượng hay sao!
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video