Bàn về cách nạp âm lấy hình tượng
Xưa kia Hoàng Đế đem Giáp Tý chia nặng nhẹ, phối thành sáu mươi cặp, gọi là Hoa Giáp Tý. Giáp Tý ở đây là vòng sáu mươi tổ hợp, mỗi tổ hợp ghép một thiên can với một địa chi. Thiên can là mười ký hiệu Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý. Địa chi là mười hai ký hiệu Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tị, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi. Hai bộ này dùng để ghi năm, tháng, ngày, giờ.
Chữ "hoa" trong tên gọi ấy thật sâu xa, huyền diệu. Thánh nhân mượn ý để ví von, người đọc không nên bám chặt câu nệ vào mặt chữ.
Từ Tý đến Hợi có mười hai cung, tức mười hai địa chi. Mỗi cung đều thuộc về một trong Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ. Vòng ấy bắt đầu từ Tý là "một dương", tức dương khí vừa mới nhú. Vòng ấy kết thúc ở Hợi là "sáu âm", tức âm khí đã cực thịnh.
Năm hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ ấy gọi là ngũ hành: năm loại khí cơ bản mà theo quan niệm xưa tạo nên vạn vật, chúng sinh ra nhau và chế ngự nhau. Ở trên trời, ngũ hành là năm sao: Kim tinh, Mộc tinh, Thủy tinh, Hỏa tinh, Thổ tinh. Ở dưới đất, đó là năm núi lớn, tức Ngũ Nhạc: Thái Sơn, Hoa Sơn, Hành Sơn, Hằng Sơn, Tung Sơn. Về đạo đức, đó là năm đức thường: nhân, nghĩa, lễ, trí, tín. Trong thân người, đó là năm tạng: tim, gan, lá lách, phổi, thận. Còn đối với số mệnh thì đó chính là ngũ hành.
Vì thế các cặp Giáp Tý được đem ứng vào số mệnh, mà số mệnh là chuyện của cả một đời người. Cho nên thánh nhân lấy hình tượng của nạp âm Giáp Tý để ví như chuyện một đời người. Nạp âm là phép gán mỗi cặp can chi trong vòng sáu mươi Giáp Tý, cứ hai cặp liền nhau làm một, vào một hành của ngũ hành, kèm một hình tượng riêng, ví như "vàng trong biển".
Vì sao nói vậy?
Hai ngôi Tý, Sửu là lúc âm dương mới bắt đầu thai nghén. Người khi ấy còn ở trong bào thai, vật còn ẩn trong rễ, chưa có bờ bến gì.
Hai ngôi Dần, Mão là lúc âm dương dần mở ra. Người dần sinh trưởng, vật nứt vỏ hạt mà nảy mầm, các loài hoa dần hé nở. Cũng như người sắp bước vào đời, tự lập thân.
Hai ngôi Thìn, Tị là lúc khí âm dương thịnh. Vật đang lúc tươi tốt, đơm hoa. Cũng như người ba mươi, bốn mươi tuổi đã có chỗ đứng trong đời, bắt đầu có cái tượng tiến lên giành lấy thành tựu.
Hai ngôi Ngọ, Mùi là lúc âm dương rõ rệt, phô bày. Vật đã thành tựu đầy đủ. Người đến năm mươi, sáu mươi tuổi thì giàu sang hay nghèo hèn đã biết được, mọi sự thịnh suy đều đã thấy rõ.
Hai ngôi Thân, Dậu là lúc khí âm dương nghiêm lạnh, làm tàn úa vạn vật. Vật đã thu hoạch xong. Người đã co rút lại như rùa rụt cổ, ai nấy đều được yên tĩnh.
Hai ngôi Tuất, Hợi là lúc âm dương đóng kín, bế tắc. Khí của vật trở về gốc. Người nên nghỉ ngơi, ai nấy đều có chốn trở về.
Xét kỹ trước sau mười hai ngôi này thì sáu mươi Giáp Tý có thể theo thứ tự mà hiểu được.
Giáp Tý, Ất Sửu vì sao lấy hình tượng là Hải Trung Kim (vàng trong biển)? Vì khí còn đang bị bọc kín bên trong, có tên mà chưa có hình, giống như người còn ở trong bụng mẹ.
Nhâm Dần, Quý Mão ở đất Tuyệt mà vẫn còn giữ được kim. Đất Tuyệt là ngôi mà khí của một hành hoàn toàn đứt đoạn trong vòng mười hai giai đoạn sinh trưởng; Kim tuyệt ở Dần. Ở đây khí còn mềm yếu, mỏng như tấm lụa trắng, nên gọi là Kim Bạc Kim (vàng lá dát mỏng).
Canh Thìn, Tân Tị là kim nằm ở đất của Hỏa và Thổ: Tị thuộc Hỏa, Thìn thuộc Thổ. Khí đã phát sinh, nhưng kim còn nằm trong quặng, gửi hình ở chốn sinh dưỡng, vì Kim ở giai đoạn Dưỡng tại Thìn và giai đoạn Trường Sinh tại Tị. Kim ở đây nhận màu chính của phương tây là màu trắng, nên gọi là Bạch Lạp Kim (kim loại trắng như thiếc).
Giáp Ngọ, Ất Mùi thì khí đã thành, chất của vật tự nó đã cứng chắc. Kim lẫn trong cát nhưng khác với cát, ở trong lửa và được lửa tôi luyện, nên gọi là Sa Trung Kim (vàng trong cát).
Nhâm Thân, Quý Dậu là lúc khí thịnh, vật đã đến cực điểm, nên phải làm công việc thu gom, kìm giữ. Mũi nhọn của lưỡi gươm sắc đã lộ ra, vì Thân, Dậu là ngôi chính của Kim. Can lại gặp Nhâm, Quý là Thủy; kim gặp thủy thì được tôi rèn, mài giũa. Cho nên lấy hình tượng là Kiếm Phong Kim (vàng mũi kiếm), và công dụng của kim đến đây là tột bậc.
Đến Tuất, Hợi thì khí kim ẩn náu, hình thể đã tàn. Kim đã được nung luyện thành đồ trang sức, đem cất trong khuê phòng, không còn làm gì nữa, công dụng của kim đến đây là hết. Cho nên Canh Tuất, Tân Hợi gọi là Thoa Xuyến Kim (vàng làm trâm cài tóc, vòng tay).
Nhâm Tý, Quý Sửu vì sao lấy hình tượng là Tang Đố Mộc (gỗ cây dâu, cây chá)? Vì khí còn cuộn khúc, hình dạng chưa duỗi ra. Mộc ở trên đất của Thủy, vào tháng việc nuôi tằm đã suy. Lúc ấy cây dâu, cây chá nhận khí, nên lấy ý là cây đang vào thời sinh trưởng.
Canh Dần, Tân Mão thì khí đã cưỡi lên dương, có được thế của sự vun trồng. Nhưng xét hình trạng thì mộc lại nằm dưới Kim, vì can Canh, Tân thuộc Kim. Kim với sương giá vốn cứng lạnh. Mộc ở dưới mà vẫn được vượng, vì Dần, Mão là đất Mộc vượng, giống như cây trải qua mùa rét mà rụng lá sau cùng. Lấy ý ở tính cứng cỏi của nó, nên gọi là Tùng Bách Mộc (gỗ cây tùng, cây bách).
Mậu Thìn, Kỷ Tị thì khí lớn không lường được (?). Vật đã đến thời, cành lá sum suê, um tùm thành rừng. Lấy ý ở sự tươi tốt của cây, nên gọi là Đại Lâm Mộc (gỗ rừng lớn).
Nhâm Ngọ, Quý Mùi thì mộc đến Ngọ là vào giai đoạn Tử (chết), đến Mùi là vào giai đoạn Mộ (vào mồ). Cho nên cây dương liễu giữa mùa hè lá úa, cành thân yếu ớt. Lấy ý ở tính mềm yếu của nó, nên gọi là Dương Liễu Mộc (gỗ cây dương liễu).
Canh Thân, Tân Dậu xét theo ngũ hành thì thuộc Kim, mà nạp âm lại thuộc Mộc, tức là lấy theo lẽ tương khắc. Trong các loài cây, cây có tính vị cay chỉ có cây thạch lựu. Ở Thân, Dậu, khí trở về tĩnh lặng, nghiêm lạnh, vật dần kết thành quả. Mộc nằm ở đất Kim, mà vị của Kim là cay, nên quả thành vị cay. Vì vậy gọi là Thạch Lựu Mộc (gỗ cây lựu). Xem các loài cây khác đến Ngọ thì chết, riêng cây này đến Ngọ lại vượng, nên lấy ý ở tính khác thường của nó.
Mậu Tuất, Kỷ Hợi thì khí trở về ẩn náu, âm dương đóng kín. Khí mộc trở về gốc, nấp trong lòng đất, nên gọi là Bình Địa Mộc (cây trên đất bằng).
Bính Tý, Đinh Sửu vì sao lấy hình tượng là Giản Hạ Thủy (nước dưới khe suối)? Vì khí chưa thông suốt. Chỗ cao không phải là nơi nước chảy tới, chỗ thấp ẩm mới là nơi nước tìm về. Nước chảy trong lòng đất, nên gọi là Giản Hạ Thủy.
Giáp Dần, Ất Mão thì khí đã ra chỗ sáng sủa. Thế nước dựa vào nguồn, chảy về đông cuồn cuộn, thế dần lớn lên, nên gọi là Đại Khê Thủy (nước suối lớn).
Nhâm Thìn, Quý Tị thì thế nước đã đến cực điểm ở phương đông nam, khí kề bên cung Ly là phương nam thuộc Hỏa. Lửa sáng, thế thịnh, còn nước thì được trở về kho, vì Thìn là kho chứa của Thủy. Nước lại như câu "lấp đầy chỗ trũng rồi mới chảy tiếp", nên gọi là Trường Lưu Thủy (nước chảy dài).
Bính Ngọ, Đinh Mùi thì khí đang lúc lên xuống, ở ngôi Hỏa cao và sáng. Có nước dồi dào làm thành mưa dầm để cứu giúp, mà nước ở giữa lửa thì chỉ trên trời mới có. Cho nên gọi là Thiên Hà Thủy (nước sông trời, tức nước mưa).
Giáp Thân, Ất Dậu thì khí yên tĩnh. Mẹ và con cùng một ngôi: Kim là mẹ sinh ra Thủy, Thân Dậu thuộc Kim mà nạp âm thuộc Thủy. Nước chảy ra không bao giờ hết, múc lên không bao giờ cạn, nên gọi là Tỉnh Tuyền Thủy (nước giếng, nước suối).
Nhâm Tuất, Quý Hợi ở đất Thiên Môn. Thiên Môn là "cửa trời", tức Tuất và Hợi ở góc tây bắc. Khí trở về đóng kín. Nước đã chảy khắp nơi mà không còn đổ đi đâu nữa, thế nước trở về chốn yên lặng. Nước đến không bao giờ hết, thu vào không bao giờ tràn, nên gọi là Đại Hải Thủy (nước biển lớn).
Mậu Tý, Kỷ Sửu vì sao lấy hình tượng là Tích Lịch Hỏa (lửa sấm sét)? Vì khí đang ở lúc "một dương", hình lại nằm ở ngôi Thủy. Lửa trong nước thì ngoài rồng thần ra không có, nên gọi là Tích Lịch Hỏa.
Bính Dần, Đinh Mão thì khí dần phát ra ánh sáng, nhờ củi mà hiện rõ, vì Dần Mão là Mộc, tức là củi. Âm dương là thợ rèn, trời đất là lò, nên gọi là Lô Trung Hỏa (lửa trong lò).
Giáp Thìn, Ất Tị thì khí và hình đều thịnh, địa thế đã định như gò cao (?). Lửa truyền ánh sáng, nối tiếp khi trời tối, mẹ và con kế thừa nhau, nên gọi là Phúc Đăng Hỏa (lửa đèn có chụp che).
Mậu Ngọ, Kỷ Mùi thì khí đã qua cung dương. Hai lần Ly chồng lên nhau, nương vào nhau (?). Ánh sáng thiêng rực rỡ, chiếu giao nhau, tỏa sáng và bốc lên cao, nên gọi là Thiên Thượng Hỏa (lửa trên trời).
Bính Thân, Đinh Dậu thì khí lắng, hình ẩn, thế lực che giấu ánh sáng. Lửa co rút ở ngôi Đoài, tức phương tây, sức nhỏ, thân yếu, ánh sáng không chiếu được xa, nên gọi là Sơn Hạ Hỏa (lửa dưới núi).
Giáp Tuất, Ất Hợi gọi là Sơn Đầu Hỏa (lửa đầu núi), vì núi là chỗ ẩn hình, đầu là chỗ phóng ánh sáng ra. Trong sáng ngoài tối, ẩn mà không lộ. Ánh sáng bay đi chiếu về phương Càn, tức phương tây bắc, rồi trở về trong cảnh nghỉ ngơi. Cho nên gọi là Sơn Đầu Hỏa.
Canh Tý, Tân Sửu vì sao lấy hình tượng là Bích Thượng Thổ (đất trên vách)? Vì khí ở chỗ đóng kín, vật còn bị bọc giấu, che hình lấp thể, trong ngoài không giao nhau. Cho nên gọi là Bích Thượng Thổ.
Mậu Dần, Kỷ Mão thì khí đã có thể làm vật thành hình, có công nuôi dưỡng vạn vật. Vật nảy ra từ rễ, lớn mạnh đến đài hoa, nhụy hoa. Cho nên gọi là Thành Đầu Thổ (đất trên mặt thành).
Bính Thìn, Đinh Tị thì khí đã đón lấy dương. Lúc phát sinh đã qua, lúc thành tựu đầy đủ chưa tới, nên gọi là Sa Trung Thổ (đất trong cát).
Canh Ngọ, Đinh Mùi... đúng ra là Canh Ngọ, Tân Mùi: khí đang lúc đón nhận hình thể, vật nhờ đường sá mà hiện rõ (?). Có hình để xét, có vật để thấy, nên gọi là Lộ Bàng Thổ (đất ven đường).
Mậu Thân, Kỷ Dậu thì khí trở về nghỉ ngơi, vật nên thu gom lại. Co rút lui về nhàn nhã, tốt đẹp mà không có việc gì, nên gọi là Đại Dịch Thổ (đất đường trạm lớn, đường cái quan).
Bính Tuất, Đinh Hợi thì khí đã thành kho chứa của vạn vật, mọi việc đều tốt đẹp, tròn đầy. Âm dương đã đi khắp lượt, thế đã được nhàn, nên gọi là Ốc Thượng Thổ (đất trên mái nhà).
Tôi thấy đất ven đường gieo trồng được trăm thứ lúa. Nó ở đất Ngọ, Mùi, chẳng phải là lúc giữa mùa hè đang nuôi lớn vạn vật đó sao?
Đất đường cái quan thông suốt bốn phương. Nó ở đất Thân, Dậu, chẳng phải là cái lẽ "được bạn bè, thuận lợi hanh thông" đó sao? (Lời trong Kinh Dịch, quẻ Khôn, ý nói phương tây nam được bạn, mọi việc thuận lợi.)
Đất trên mặt thành lấy công đắp đê ngăn giữ. Bậc vương công nhờ nó mà dựng nước, che chở dân.
Đất trên vách tỏ rõ công dụng trát sửa, trang trí. Bề tôi và thường dân nhờ nó mà có chỗ ở, chỗ nghỉ.
Đất trong cát là thứ đất ẩm nhuận nhất. Đất ẩm thì sinh ra được vật, cho nên tuy chưa đến lúc thành tựu đầy đủ mà đã có ích.
Đất trên mái nhà là thứ đất đã thành công. Cái đã thành công thì tĩnh, cho nên dừng ở một chỗ nhất định mà không dời đổi.
Thổ ở giữa ngũ hành, giữ việc gánh đỡ, chở vạn vật, nắm quyền nuôi dưỡng. Đối với tam tài (trời, đất, người) và ngũ hành, không thể thiếu thổ. Thổ ở chỗ cao hay chỗ thấp đều được đúng ngôi. Nó nằm ở tứ quý, tức tháng cuối của mỗi mùa (Thìn, Mùi, Tuất, Sửu), lúc thổ vượng, mà đều có công.
Kim được thổ thì sắc bén, hùng mạnh. Hỏa được thổ thì sáng rực soi chiếu. Mộc được thổ thì hoa lá tươi đẹp vượt trội. Thủy được thổ thì sóng không tràn lan. Thổ được thổ thì việc trồng cấy gặt hái càng thêm bội thu.
Tụ lại không tan thì ắt thành núi; núi là chỗ cao. Tan ra không tụ thì ắt thành đất; đất là cánh đồng rộng. Dùng không bao giờ hết, sinh ra không có giới hạn. Công dụng của thổ lớn lao thay!
Lại nghe các nhà chọn ngày nói như sau.
Giáp Tý, Ất Sửu: Tý thuộc Thủy, lại là hồ, lại là đất Thủy vượng. Thêm nữa, Kim đến Tý là Tử (chết), đến Sửu là Mộ (vào mồ). Nước vượng mà kim chết, vào mồ, nên gọi là Hải Trung Kim.
Theo phép này, mỗi hành trải qua mười hai giai đoạn như một đời người: Trường Sinh (mới sinh), Mộc Dục (tắm gội, còn gọi là Bại), Quan Đới (đội mũ thắt đai, tức trưởng thành), Lâm Quan (ra làm quan, sức mạnh), Đế Vượng (cực thịnh), Suy, Bệnh, Tử, Mộ, Tuyệt (đứt hẳn), Thai (thụ thai), Dưỡng (nuôi trong bụng). Mỗi giai đoạn ứng với một địa chi.
Nhâm Thân, Quý Dậu: Thân, Dậu là ngôi chính của Kim, lại thêm Kim Lâm Quan ở Thân, Đế Vượng ở Dậu. Kim đã sinh vượng thì thật là cứng. Cứng thì không gì hơn mũi kiếm, nên gọi là Kiếm Phong Kim.
Canh Thìn, Tân Tị: Kim Dưỡng ở Thìn, Trường Sinh ở Tị. Hình chất mới thành, chưa cứng chắc sắc bén, nên gọi là Bạch Lạp Kim.
Giáp Ngọ, Ất Mùi: Ngọ là đất Hỏa vượng, Hỏa vượng thì Kim Bại. Mùi là đất Hỏa suy, Hỏa suy thì Kim Quan Đới. Kim vừa Bại rồi mới Quan Đới, chưa thể chặt đẽo được, nên gọi là Sa Trung Kim.
Nhâm Dần, Quý Mão: Dần, Mão là đất Mộc vượng, Mộc vượng thì Kim gầy yếu. Lại thêm Kim Tuyệt ở Dần, Thai ở Mão. Kim đã không có sức, nên gọi là Kim Bạc Kim.
Canh Tuất, Tân Hợi: Kim đến Tuất thì Suy, đến Hợi thì Bệnh. Kim đã suy, bệnh thì thật là mềm, nên gọi là Thoa Xuyến Kim.
Bính Dần, Đinh Mão: Dần là ba dương, Mão là bốn dương, tức tháng Dần dương khí đã lên ba phần, tháng Mão lên bốn phần. Hỏa đã được đất, lại được Mộc của Dần, Mão sinh ra. Lúc này trời đất mở lò, vạn vật bắt đầu sinh, nên gọi là Lô Trung Hỏa.
Giáp Tuất, Ất Hợi: Tuất, Hợi là Thiên Môn. Lửa soi đến cửa trời thì ánh sáng cao đến tột bậc, nên gọi là Sơn Đầu Hỏa.
Mậu Tý, Kỷ Sửu: Sửu thuộc Thổ, Tý thuộc Thủy. Thủy ở ngôi chính mà nạp âm lại là Hỏa; lửa trong nước thì ngoài rồng thần ra không có, nên gọi là Tích Lịch Hỏa.
Bính Thân, Đinh Dậu: Thân là Địa Hộ (cửa đất), Dậu (?) là cửa mặt trời lặn. Mặt trời đến đây thì giấu ánh sáng, nên gọi là Sơn Hạ Hỏa.
Giáp Thìn, Ất Tị: Thìn là giờ ăn sáng (khoảng 7 đến 9 giờ sáng), Tị là giờ gần trưa (khoảng 9 đến 11 giờ). Mặt trời sắp lên giữa trời, thế nắng rực rỡ soi sáng khắp thiên hạ, nên gọi là Phúc Đăng Hỏa.
Mậu Ngọ, Kỷ Mùi: Ngọ là đất Hỏa vượng, Mộc trong Mùi lại sinh thêm cho Hỏa. Tính lửa bốc lên, lại gặp đất sinh, nên gọi là Thiên Thượng Hỏa.
Mậu Thìn, Kỷ Tị: Thìn là cánh đồng hoang, Tị là sáu dương, tức tháng Tị dương khí đầy đủ. Mộc đến đây thì cành tốt lá sum suê. Cây tươi tốt mà ở giữa đồng hoang, nên gọi là Đại Lâm Mộc.
Nhâm Ngọ, Quý Mùi: Mộc Tử ở Ngọ, Mộ ở Mùi. Mộc đã chết, vào mồ thì dù được can Nhâm, Quý là Thủy sinh cho, rốt cuộc vẫn mềm yếu, nên gọi là Dương Liễu Mộc.
Canh Dần, Tân Mão: Mộc Lâm Quan ở Dần, Đế Vượng ở Mão. Mộc đã sinh vượng thì không thể so với loài mềm yếu, nên gọi là Tùng Bách Mộc.
Mậu Tuất, Kỷ Hợi: Tuất là cánh đồng hoang, Hợi là đất Mộc Trường Sinh. Cây sinh ở đồng hoang thì không phải chỉ một gốc một cây, nên gọi là Bình Địa Mộc.
Nhâm Tý, Quý Sửu: Tý thuộc Thủy, Sửu thuộc Kim. Thủy vừa sinh ra Mộc thì Kim đã chặt nó. Cũng như cây dâu, cây chá vừa mọc thì người ta đã hái lá cho tằm ăn, nên gọi là Tang Đố Mộc.
Canh Thân, Tân Dậu: Thân là tháng bảy, Dậu là tháng tám. Lúc này Mộc Tuyệt, chỉ có cây thạch lựu lại kết quả, nên gọi là Thạch Lựu Mộc.
Canh Ngọ, Tân Mùi: Mộc trong Mùi sinh ra Hỏa vượng ở ngôi Ngọ. Hỏa vượng thì Thổ ở đây bắt đầu thành hình. Đất mới sinh chưa nuôi dưỡng được vạn vật, cũng như đất ven đường vậy (?).
Mậu Dần, Kỷ Mão: thiên can Mậu, Kỷ thuộc Thổ, Dần thuộc quẻ Cấn là núi. Đất chất chồng thành núi, nên gọi là Thành Đầu Thổ.
Bính Tuất, Đinh Hợi: Bính, Đinh thuộc Hỏa, Tuất, Hợi là Thiên Môn. Lửa đã bốc lên cao thì đất không phải sinh ra ở dưới thấp, nên gọi là Ốc Thượng Thổ.
Canh Tý, Tân Sửu: Sửu tuy là ngôi chính của Thổ, nhưng Tý là đất Thủy vượng. Đất gặp nước thì thành bùn, nên gọi là Bích Thượng Thổ.
Mậu Thân, Kỷ Dậu: Thân thuộc quẻ Khôn là đất, Dậu thuộc quẻ Đoài là đầm. Thổ của Mậu, Kỷ đặt trên đất và đầm thì không phải thứ đất nổi, mỏng nào khác sánh được, nên gọi là Đại Dịch Thổ.
Bính Thìn, Đinh Tị: Thổ vào kho ở Thìn, Tuyệt ở Tị. Còn Hỏa của thiên can Bính, Đinh đến Thìn là Quan Đới, đến Tị là Lâm Quan. Thổ đã vào kho, đã tuyệt, mà Hỏa vượng lại sinh cho nó, nên gọi là Sa Trung Thổ.
Bính Tý, Đinh Sửu: Thủy vượng ở Tý, suy ở Sửu. Đang vượng mà lại suy thì không thể thành sông lớn, nên gọi là Giản Hạ Thủy.
Giáp Thân, Ất Dậu: Kim Lâm Quan ở Thân, Đế Vượng ở Dậu. Kim đã sinh vượng thì Thủy do đó mà sinh ra, nhưng sức chưa lớn, nên gọi là Tỉnh Tuyền Thủy.
Nhâm Thìn, Quý Tị: Thìn là kho của Thủy, Tị là đất Kim Trường Sinh. Kim sinh thì nước vượng đã có sẵn (?). Nước trong kho lại gặp Kim sinh thì nguồn suối không cạn, nên gọi là Trường Lưu Thủy.
Bính Ngọ, Đinh Mùi: Bính, Đinh thuộc Hỏa, Ngọ là đất Hỏa vượng, mà nạp âm lại là Thủy. Nước từ lửa mà ra thì ngoài sông Ngân trên trời không thể có, nên gọi là Thiên Hà Thủy.
Giáp Dần, Ất Mão: Dần là góc đông bắc, Mão là chính đông. Nước chảy về chính đông thì tính thuận, các sông, khe, ao, đầm đều hợp lại mà đổ về, nên gọi là Đại Khê Thủy.
Nhâm Tuất, Quý Hợi: Thủy Quan Đới ở Tuất, Lâm Quan ở Hợi nên sức dày. Thêm nữa Hợi là sông lớn, không thể so với các thứ nước khác, nên gọi là Đại Hải Thủy.
Thuyết ấy tuy có phần gượng ép, nhưng cùng với thuyết trước soi sáng cho nhau, có thể thấy được ý nghĩa người xưa lấy hình tượng.
Tôi thử bàn thế này. Ngũ hành lấy hình tượng đều dựa vào sự đối nhau mà chia âm dương, dựa vào đầu và cuối mà làm rõ biến hóa.
Giáp Tý, Ất Sửu đối với Giáp Ngọ, Ất Mùi: Hải Trung và Sa Trung, đó là phân biệt giữa nước với đất, là sự chia âm dương.
Nhâm Dần, Quý Mão đối với Nhâm Thân, Quý Dậu: Kim Bạc và Kiếm Phong, đó là phân biệt đất Kim với đất Mộc, là sự khác nhau giữa cứng và mềm.
Canh Thìn, Tân Tị với Canh Tuất, Tân Hợi: Bạch Lạp và Thoa Xuyến, một ở phương Tốn (đông nam), một ở phương Càn (tây bắc), khác phương, hình và sắc đều trọn vẹn.
Nhâm Tý, Quý Sửu đối với Nhâm Ngọ, Quý Mùi: Tang Đố và Dương Liễu, một cong một mềm, hình chất mỗi thứ một khác.
Canh Dần, Tân Mão đối với Canh Thân, Tân Dậu: Tùng Bách và Thạch Lựu, một cứng một cay, tính vị khác hẳn nhau.
Mậu Thìn, Kỷ Tị đối với Mậu Tuất, Kỷ Hợi: Đại Lâm và Bình Địa, một thịnh một suy, phương Tốn và phương Càn khác nhau.
Mậu Tý, Kỷ Sửu đối với Mậu Ngọ, Kỷ Mùi: Tích Lịch và Thiên Thượng, một bên sấm sét vung roi, một bên mặt trời mặt trăng cùng chiếu.
Bính Dần, Đinh Mão đối với Bính Thân, Đinh Dậu: Lô Trung và Sơn Hạ, một bên lửa thịnh thì gỗ cháy, một bên Kim vượng thì lửa tắt.
Giáp Thìn, Ất Tị đối với Giáp Tuất, Ất Hợi: Phúc Đăng và Sơn Đầu, một bên ngậm ánh sáng mà sợ gió, một bên phóng ánh sáng mà dừng ở Cấn, tức núi.
Canh Tý, Tân Sửu đối với Canh Ngọ, Tân Mùi: Bích Thượng và Lộ Bàng, hình chia tụ và tán, loại khác nhau ở chết và sống.
Mậu Dần, Kỷ Mão đối với Mậu Thân, Kỷ Dậu: Thành Đầu và Đại Dịch, đông nam tây bắc, là ngôi chính của Khôn và Cấn.
Bính Thìn, Đinh Tị đối với Bính Tuất, Đinh Hợi: Sa Trung và Ốc Thượng, khô và ướt dùng lẫn cho nhau, biến hóa từ đầu đến cuối.
Nhìn tròn hay nhìn vuông, tức xem theo cách nào, cũng không ra ngoài năm trạng thái vượng, tướng, tử, hưu, tù. Đó là năm mức mạnh yếu của một hành theo thời: vượng là đang cực mạnh, tướng là đang lên, hưu là đã lui nghỉ, tù là bị giam hãm, tử là chết. Lấy gần hay lấy xa cũng không thoát khỏi Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ.
Dùng can chi để phân phối ngũ hành, bàn âm dương để làm rõ đầu cuối. Cái do trời làm nên và cái do sức người làm ra kiêm cả, các giai đoạn sinh, vượng, tử, tuyệt đều được xếp loại.
Ôi! Sáu mươi Giáp Tý, thánh nhân chẳng qua mượn hình tượng để làm rõ cái lý. Thế mà tính tình, chất liệu, hình sắc, công dụng của ngũ hành không gì là không được nói đến tận cùng, lẽ tạo hóa không còn sót điều gì sâu kín nữa.
Kinh Dịch nói: "Đạo dựng nên trời là âm với dương." Nhật, tức mười thiên can (xưa dùng để đếm ngày), là đạo của trời. Từ Giáp đến Quý, mười can luân phiên vận chuyển mà nghĩa âm dương sáng tỏ.
"Đạo dựng nên đất là mềm với cứng." Thần, tức mười hai địa chi, là đạo của đất. Từ Tý đến Hợi, mười hai chi thay nhau theo thứ tự mà nghĩa cứng mềm hiện rõ.
Phát ra riêng lẻ thì gọi là thanh, xen trộn sắp xếp với nhau rồi mới thành âm. Cho nên đem can chi đan xen, dùng phép nạp giáp mà thành năm âm. Nạp giáp là phép gán can chi vào âm luật và quẻ Dịch; năm âm là cung, thương, giốc, chủy, vũ, ứng với ngũ hành. Từ đó lấy ra sáu hình tượng cho mỗi hành. Thế là tam tài đầy đủ, ngũ hành không còn sót điều gì sâu kín.
Lấy thiên can làm Lộc để định sang hèn. Lấy địa chi làm Mệnh để định thọ yểu, dài ngắn. Lấy nạp âm làm Thân để xét thịnh suy.
Người nào có Lộc, Mệnh, Thân đều ở thế vượng, tướng, tức ba yếu tố ấy (ở đây gọi là tam tài) đều có khí, thì chủ về vui sướng, sống lâu. Nếu gặp tử, tuyệt, hưu, tù, ba yếu tố đều không có khí, thì ắt là số mệnh lấm lem bụi bặm, khốn cùng túng quẫn, không còn nghi ngờ gì nữa.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video