Quyển một
Thiên thứ nhất: Khen ngợi việc học (Tán học)
Trong trời đất, quý nhất là con người. Điều mà thánh nhân (bậc có trí tuệ và đạo đức hoàn hảo nhất) coi trọng là nghĩa (lẽ phải, điều nên làm). Cái làm nên đức và nghĩa là trí tuệ. Cái mà người sáng trí theo đuổi là học hỏi. Dù là bậc thánh cao nhất cũng không sinh ra đã biết; dù là người tài giỏi nhất cũng không sinh ra đã làm được.
Cho nên sách xưa chép rằng: Hoàng Đế (vị vua huyền thoại thời thượng cổ) học thầy Phong Hậu; Chuyên Húc học thầy Lão Bành; Đế Khốc học thầy Chúc Dung (Chuyên Húc, Đế Khốc là các vua thời thượng cổ); Nghiêu học thầy Vụ Thành; Thuấn học thầy Kỷ Hậu (Nghiêu, Thuấn là hai vị vua hiền thời cổ); Vũ (người lập ra nhà Hạ) học thầy Mặc Như; Thang (người lập ra nhà Thương) học thầy Y Doãn; Văn Vương và Vũ Vương (hai cha con lập ra nhà Chu) học thầy Khương Thượng (tức Khương Tử Nha); Chu Công (em Vũ Vương, người đặt ra lễ nhạc nhà Chu) học thầy Thứ Tú; Khổng Tử học thầy Lão Đam (tức Lão Tử).
Nếu lời ấy là đúng thì con người không thể không theo thầy mà học. Mười một vị ấy đều là bậc thánh cao nhất, vậy mà còn phải nhờ học hỏi thì trí mới rộng, đức mới lớn, huống chi là người thường?
Cho nên người thợ muốn làm tốt việc của mình thì trước hết phải mài sắc đồ nghề. Kẻ sĩ (người có học) muốn làm sáng tỏ đạo nghĩa thì trước hết phải đọc sách. Kinh Dịch nói: "Người quân tử (người có đạo đức và học vấn) ghi nhớ thật nhiều lời nói, việc làm của người xưa để bồi đắp đức của mình." Vì vậy con người cần có học, cũng như đồ vật cần được gia công.
Ngọc hoàng (ngọc hình bán nguyệt dùng trong lễ) của nhà Hạ, ngọc bích (ngọc tròn dẹt, có lỗ ở giữa) của người họ Hòa nước Sở, dù vốn là ngọc thô quý như khối ngọc Biện Hòa tìm được, nếu không đẽo không mài thì cũng chẳng khác gì sỏi đá. Đồ hô quỹ (đồ đựng lúa thóc dâng cúng trong lễ tế) và áo mặc khi chầu vua, khi tế lễ, lúc đầu cũng chỉ là gỗ trên núi rừng, là sợi tơ từ kén tằm. Nếu để người thợ khéo như ông Thùy (người thợ khéo nổi tiếng thời vua Nghiêu) căng dây mực rồi đẽo gọt bằng rìu búa, để người thợ dệt thêm năm màu rồi dệt trên khung cửi, thì gỗ và tơ ấy đều thành đồ dùng trong tông miếu (nhà thờ tổ tiên của vua), thành lễ phục có hoa văn phủ phất (hoa văn thêu trên lễ phục của vua quan). Khi ấy chúng có thể dâng lên quỷ thần, có thể dùng cho vua chúa, công hầu.
Huống chi người quân tử có bản chất thật thà, ngay thẳng, có tài sáng suốt, nhanh nhạy, lại được bạn tốt nâng đỡ, được thầy giỏi dạy dỗ, được lễ nhạc trau chuốt, được Kinh Thi và Kinh Thư dẫn dắt, được Chu Dịch (tức Kinh Dịch) giúp sức, được kinh Xuân Thu soi sáng, thì lẽ nào lại không thành tựu?
Kinh Thi nói: "Nhìn con chim chìa vôi kia, vừa bay vừa hót. Ta ngày ngày cất bước, tháng tháng đi xa. Dậy sớm ngủ khuya, chớ làm nhục cha mẹ đã sinh ra mình." Vì thế người quân tử suốt ngày gắng gỏi không ngừng, mài giũa đức hạnh, trau dồi sự nghiệp. Họ làm vậy không chỉ để mở rộng hiểu biết của bản thân, mà còn nghĩ đến việc nối tiếp tiếng thơm của ông cha để làm vẻ vang cha mẹ.
Khổng Tử nói: "Ta từng suốt ngày không ăn, suốt đêm không ngủ để suy nghĩ, mà chẳng ích gì, không bằng đi học." Ngài lại nói: "Cày ruộng mà vẫn có lúc bị đói; đi học thì bổng lộc tự khắc có. Người quân tử lo cho đạo chứ không lo nghèo."
Cơ Tử từng kể ra sáu điều cực khổ (lục cực: sáu điều xấu nhất của đời người, trong đó có cái nghèo, chép trong thiên Hồng Phạm của Kinh Thư). Phần Quốc phong trong Kinh Thi có bài ca "Bắc môn" than cảnh nghèo khổ. Vậy mà lại nói "không lo nghèo", lẽ nào là ưa cái nghèo mà không lo đến nó? Chẳng qua là chí đã dồn vào một việc, để tỏ rõ điều mình coi trọng.
Cho nên người quân tử tìm sự giàu có không phải vì món ăn ngon, áo mặc đẹp, âm nhạc buông thả hay thú vui ca múa, sắc đẹp, mà là để đạt tới đạo và tiến xa hơn về đức.
Đạo thành nhờ việc học và được cất giữ trong sách. Việc học tiến lên khi đời sống đủ đầy, và bị bỏ dở khi cùng quẫn.
Cho nên Đổng Trọng Thư (nhà Nho lớn đời Hán) suốt đời không hỏi đến việc nhà; Cảnh Quân Minh (có lẽ là Kinh Phòng, tự Quân Minh, nhà nghiên cứu Kinh Dịch đời Hán (?)) năm này qua năm khác không ra khỏi sân nhà. Họ chuyên tâm tinh thông việc học và làm rạng rỡ sự nghiệp được là nhờ nhà giàu. Giàu có nhàn rỗi như thế mà vẫn chăm chỉ, chuyên tâm như thế, họ là người có tài.
Nghê Khoan bán sức làm thuê ở phố phường kinh đô, Khuông Hành tự bán mình đi làm công, đó là vì nghèo. Nghèo khốn như thế mà vẫn tiến bộ trong học tập như thế, họ là kẻ sĩ ưu tú.
Người theo học ở đời nay thường kể đến hàng vạn, mà kẻ đi đến cuối con đường chẳng được vài chục, vì cớ gì vậy? Người giàu thì để của cải làm hoen ố sự chuyên tâm; người nghèo thì vì thiếu thốn mà phải đổi nghề kiếm sống; có người lại vì tang tóc, loạn lạc mà lỡ mất năm tháng. Vì thế họ vừa mới bắt đầu đã bỏ phí công sức, rồi lại quay về chỗ dốt nát như trẻ con. Cho nên không có tài của Đổng, Cảnh, không có chí của Nghê, Khuông, mà muốn gắng gượng bỏ nhà ra đi, dành bao ngày tháng ở nơi thầy dạy, thì chắc chẳng được mấy ai.
Bốn người ấy tai mắt sáng suốt, trung thực, giữ chữ tín, thanh liêm, dũng cảm, nhưng những điều ấy chưa chắc không có người khác sánh kịp. Vậy mà họ thành danh, lập công, tiếng tốt truyền mãi không dứt, ắt phải có lý do, đó là gì? Chỉ vì họ biết gửi mình vào kinh điển của các thánh nhân đời trước, gắn lòng mình với lời dạy để lại của Khổng phu tử.
Cho nên Tạo Phụ (người đánh xe giỏi đời Chu) chạy nhanh trăm bước là kiệt sức, nhưng gửi mình vào xe ngựa thì ngồi yên mà đi nghìn dặm. Người giỏi nghề sông nước bám vào khúc gỗ nổi trên mặt nước (?), cởi dây buộc ra là chết đuối, nhưng gửi mình vào thuyền chèo thì ngồi yên mà qua sông lớn. Cho nên bản tính của người quân tử không phải vượt hẳn người đời, mà họ khéo biết nương nhờ vào vật bên ngoài.
Tính tình con người không hơn kém nhau đến trăm lần, nhưng trí tuệ sáng suốt thì có thể hơn kém nhau đến vạn lần. Đó không phải là tài của bản tính thật, mà ắt phải nhờ vào cái gì đó mới được như vậy. Bản tính của người quân tử chưa chắc đã soi thấu mọi điều, nhưng khi đã học rồi thì tai mắt sáng rõ không bị che lấp, lòng trí thông suốt không bị vướng mắc, biết rõ các đế vương đời trước, nhìn xa định được việc trăm đời sau. Đó là ánh sáng của đạo, mà người quân tử biết mượn lấy để tự làm rạng rỡ mình.
Cho nên đạo đối với lòng người cũng như lửa đối với mắt người. Ở dưới hầm hay trong phòng sâu, tối đen không thấy gì, đến khi thắp đuốc lớn thì mọi vật đều hiện rõ. Đó là ánh sáng của lửa chứ không phải ánh sáng của mắt, nhưng mắt mượn được nó thì nó thành cái sáng của mình.
Đạo của trời đất và việc làm của thần minh (những sức mạnh thần diệu, huyền bí của trời đất) thì không thể nhìn thấy. Nhưng học hỏi kinh sách của thánh nhân, để lòng suy ngẫm về đạo thuật (đạo lý và phương pháp thực hành), thì đều có thể thấy được. Đó là tài của đạo chứ không phải sự sáng suốt của lòng, nhưng con người mượn được nó thì nó thành cái biết của mình.
Cho nên tìm đồ vật trong phòng tối ban đêm thì không gì bằng lửa; tìm đạo ở đời này thì không gì bằng kinh điển. Điển tức là kinh, do các thánh nhân đời trước làm ra. Thánh nhân đời trước nắm được tinh túy của đạo để tự mình thực hành, và muốn người hiền tự gắng sức mà bước vào đạo. Cho nên thánh nhân soạn kinh để lại cho người hiền đời sau, cũng như ông thợ Thùy làm ra quy, củ, chuẩn, thằng (com-pa vẽ tròn, thước vuông, dụng cụ lấy mặt phẳng, dây mực lấy đường thẳng) để lại cho thợ đời sau.
Ngày xưa, ông Thùy khéo tay đến mức mắt nhìn là định được tròn vuông, lòng nghĩ là định được phẳng thẳng, lại còn chế ra com-pa, dây, thước vuông, mực để dạy người đời sau. Thử bảo những người như Hề Trọng (người chế ra xe thời nhà Hạ) hay Công Ban (tức Lỗ Ban, ông tổ nghề mộc nước Lỗ) bỏ bốn dụng cụ đo ấy mà bắt chước Thùy tự làm, ắt họ không làm nổi. Còn thợ tầm thường, thợ vụng mà cầm com-pa, thước vuông, đặt dụng cụ lấy mặt phẳng, căng dây mực, thì làm khéo chẳng kém gì Thùy. Cho nên Thùy đem lòng mình làm ra quy củ, thợ đời sau theo quy củ mà khớp được với lòng Thùy. Vì vậy người thợ làm đúng khuôn phép thì gần bằng Thùy.
Trí tuệ của thánh nhân đời trước thì lòng thông tới thần minh, tính ngay thẳng hợp với đạo đức, lại còn soạn ra kinh điển để lại cho người sau. Thử bảo người hiền, người quân tử bỏ việc học hỏi, chỉ dựa vào bản chất mộc mạc của mình mà làm, ắt sẽ không được trọn vẹn. Còn khi cho họ theo thầy đi học, làm theo kinh điển, thì sự sáng suốt thông đạt và lẽ đức nghĩa cũng gần đủ cả. Cho nên thánh nhân đem lòng mình soạn ra kinh điển, người đời sau theo kinh điển mà khớp được với lòng thánh nhân. Vì vậy người hiền chuyên học kinh thì đức gần bằng thánh nhân.
Kinh Thi nói: "Núi cao thì ngẩng lên trông, đường lớn thì bước theo." Lại nói: "Ngày ngày tiến tới, tháng tháng tiến lên, học tập không ngừng cho đến khi sáng tỏ." Cho nên phàm ai muốn làm rạng rỡ công trạng, nêu cao sự nghiệp vẻ vang, thì không gì tốt bằng học.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video