Thiên thứ hai: Chăm lo việc gốc (Vụ bản)
Nói chung, phép lớn của việc trị nước, không gì hay bằng kìm bớt việc ngọn mà chăm lo việc gốc, không gì dở bằng bỏ việc gốc mà tô vẽ việc ngọn. ("Gốc" là những việc nền tảng, làm ra của cải và đạo đức thật; "ngọn" là những việc phụ, chỉ làm đẹp bề ngoài hoặc kiếm lợi mà không làm ra của cải.) Người trị nước lấy việc làm cho dân giàu làm gốc, lấy việc học cho ngay chính làm nền. Dân có giàu thì mới dạy dỗ được; việc học có ngay chính thì mới hiểu được lẽ phải. Dân nghèo thì quay lưng với điều lành; việc học buông thả thì sinh ra dối trá. Có vào đường học thì không làm loạn; hiểu được lẽ phải thì biết trung với vua, hiếu với cha mẹ. Cho nên phép tắc của bậc vua sáng là chăm lo hai việc ấy, lấy đó làm nền để dựng nên cảnh thái bình, và đem lại điềm lành của trời (mưa nắng thuận hòa, mùa màng tốt tươi).
Làm cho dân giàu thì lấy việc cày ruộng, trồng dâu nuôi tằm làm gốc, lấy các nghề rong ruổi kiếm lợi không làm ra của cải làm ngọn. Thợ thuyền các nghề thì lấy việc làm ra đồ dùng được làm gốc, lấy việc chạm trổ khéo léo cho đẹp làm ngọn. Người buôn bán thì lấy việc lưu thông hàng hóa làm gốc, lấy việc bán đồ lạ của hiếm làm ngọn. Ba hạng ấy giữ gốc bỏ ngọn thì dân giàu, bỏ gốc giữ ngọn thì dân nghèo. Nghèo thì cùng quẫn mà quên điều lành, giàu thì vui vẻ mà dạy dỗ được.
Việc dạy bảo thì lấy đạo lý, lẽ phải làm gốc, lấy tài cãi lý khéo léo làm ngọn. Lời ăn tiếng nói thì lấy thật thà, thuận lẽ làm gốc, lấy sự quái lạ, hoa mỹ làm ngọn. Kẻ sĩ có danh phận thì lấy hiếu đễ (thảo thuận với cha mẹ, kính nhường anh trên) làm gốc, lấy việc giao du kết bạn làm ngọn. Hiếu đễ thì lấy việc phụng dưỡng cha mẹ cho chu đáo làm gốc, lấy sự phô trương bề ngoài làm ngọn. Bề tôi thì lấy lòng trung thành ngay thẳng làm gốc, lấy việc nịnh hót để được yêu làm ngọn. Năm điều ấy giữ gốc bỏ ngọn thì lòng nhân, điều nghĩa được dấy lên; bỏ gốc giữ ngọn thì đạo đức sụp đổ. Coi trọng gốc mà xem nhẹ ngọn thì còn được; bỏ gốc mà chuyên lo ngọn thì là hỏng.
Theo đúng thời tiết của trời, chia lợi của đất mà dùng, sáu giống vật nuôi (ngựa, trâu bò, dê, lợn, chó, gà) sinh sôi đúng mùa, trăm thứ sản vật dồn đầy ngoài đồng: đó là gốc làm cho nước giàu. Các nghề rong ruổi, việc ngọn, vơ lấy lợi của dân: đó là nguồn làm cho nước nghèo. Trung thực, giữ chữ tín, cẩn thận: đó là nền của đức và nghĩa. Hư không viển vông, gian xảo quái lạ: đó là rễ của đường loạn. Cho nên ra sức làm ruộng là để làm giàu cho nước.
Nay dân bỏ việc cày cấy, trồng dâu nuôi tằm mà đổ xô theo các nghề rong ruổi, vơ vét mọi mối lợi, dồn về một nhà; tuy nhà riêng có giàu lên, nhưng tính chung cho cả nước thì càng nghèo đi.
Thợ thuyền các nghề là người được dùng để làm ra đồ dùng. Đồ dùng thì lấy tiện cho công việc làm tốt, lấy bền chắc làm hơn. Nay thợ lại thích làm đồ chạm trổ, khéo léo giả dối, tô vẽ bề ngoài, để lừa dân mà lấy tiền của; tuy kẻ thợ gian có lợi, nhưng nhà nước (?) thì càng thêm hại.
Người buôn bán là để lưu thông vật dụng. Vật dụng thì cốt ở chỗ dùng được việc, quý ở chỗ bền chắc. Nay nhà buôn tranh nhau bán hàng vô dụng, đồ xa xỉ phung phí, để làm mê lòng dân mà lấy của; tuy kẻ buôn gian có được lợi, nhưng sự tính toán của nước thì càng thêm thất.
Ba hạng ấy, bề ngoài tuy có tiếng riêng là chịu khó làm giàu cho nhà, nhưng bên trong thật ra làm hại dân, làm nghèo nước. Cho nên người cầm quyền phải sáng suốt đôn đốc thợ thuyền, nhà buôn, đừng để họ buông thả gian dối; làm khó, làm nhục các nghề rong ruổi, đừng để họ chiếm hết mối lợi; nới rộng, khoan dung cho nghề nông là nghề gốc, và ưu đãi, nâng đỡ người học; như thế thì dân giàu mà nước yên.
Việc dạy bảo là để làm rạng đạo lý và đề cao đức nghĩa. Nay những người học hành thích bàn những chuyện hư không viển vông, đua nhau viết những áng văn chạm chuốt hoa mỹ để mong tỏ ra khác đời; người đời ít hiểu biết lại theo đó mà đề cao họ. Đây là làm tổn hại cái thực chất của đạo đức, và làm mê hoặc kẻ ngu (?) một cách lớn lao.
Thơ và phú (thể văn vần dài, tả cảnh, kể việc) là để ca ngợi cái đức tốt, chê cái xấu, và bày tỏ nỗi buồn vui; cho nên phải ôn hòa, nhã nhặn để làm văn thêm rộng, dùng cách gợi hứng, ví von để nói cho hết ý. Nay bọn làm phú, làm bài tụng (văn ca ngợi) chỉ cẩu thả viết những lời rườm rà, trúc trắc, quanh co, tranh nhau bày ra những chuyện bịa đặt không hề có, để mong được đời cho là lạ; kẻ ngu dốt khờ khạo lại theo đó mà cho là tài lạ. Đây là làm hư suy nghĩ của trẻ nhỏ, và nuôi lớn những lời không thật.
Hết lòng hiếu đễ với cha mẹ, giữ hạnh kiểm ngay chính trong nhà: đó là cách để trở thành kẻ sĩ có danh phận. Nay nhiều người chỉ lo giao du để kết bè cánh nâng đỡ nhau, lừa đời trộm danh để được tiến thân; bọn khoe khoang việc ngọn lại theo đó mà tôn sùng họ. Đây là chèn ép khí tiết của người ngay thẳng, và làm hoa mắt lòng người đời.
Nuôi cha mẹ lúc còn sống, chiều theo ý cha mẹ: đó là hiếu. Nay nhiều người làm trái ý cha mẹ, nuôi nấng keo kiệt, để cha mẹ sống thiếu thốn mà chờ chết; đến khi cha mẹ mất rồi lại bày vẽ tang lễ thật linh đình để tỏ ra mình hiếu, đãi khách khứa thật thịnh soạn để cầu tiếng tăm; bọn làm méo mó điều lành lại theo đó mà khen ngợi họ. Đây là làm rối loạn cái nết hiếu đễ chân thật, và làm lầm lạc lớp người đi sau một cách đau xót.
Lấy lòng trung thành ngay thẳng mà thờ vua, lấy sự giữ chữ tín, theo đúng phép luật mà cai quản người dưới: đó là đạo làm quan. Nay nhiều người gian dối, a dua để lấy lòng vua, bẻ cong phép luật để chiều kẻ nịnh; bọn cầu được bằng mọi cách lại theo đó mà cho họ là người tài giỏi. Đây là dập tắt nết ngay thẳng, lương thiện, và mở ra nguồn gốc của loạn lạc, nguy vong. Năm điều ấy, bề ngoài tuy có tiếng hão là đề cao người hiền tài, nhưng bên trong thật ra làm tổn hại đạo đức hết mức.
Tám điều kể trên đều là việc làm của đời suy, và là điều mà vua u mê cứ khư khư giữ lấy. Tuy chưa đến nỗi dẫn ngay tới cướp ngôi, giết vua, nhưng cũng là bước đầu dần dần đưa tới con đường loạn.
Sự giành giật thịnh suy giữa gốc và ngọn đều do ở vua, không phải là điều dân dưới có thể thay đổi được. Dân vốn theo sở thích của vua, chạy theo mối lợi mà sống. Cho nên vua chăm lo việc gốc thì dẫu là kẻ dối trá cũng đều quay về việc gốc; vua sa vào việc ngọn thì dẫu là người thật thà, kính cẩn cũng đều đi theo việc ngọn. Vả lại, chỗ nào đói rét thì dân không thể không bỏ đi; chỗ nào no ấm thì dân không thể không ở lại. Cho nên ở đời suy, vua u mê, những người theo việc gốc hay việc ngọn chưa hẳn vì họ hiền hay không hiền, mà vì chỗ họa chỗ phúc ở đâu thì thế buộc phải như vậy thôi. Cho nên bậc vua sáng trị nước tất phải đề cao việc gốc, kìm bớt việc ngọn, để ngăn chặn mầm mống của loạn lạc, nguy vong. Đây thật là mối nguy ngấm dần của việc trị nước, không thể không xét kỹ.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video